Texte/Erastus, De medicina nova 2

GENERALIA QVAEDAM CAPITA HVIVS SECVNDAE PARtis disputationum aduersus Paracelsum.

1 De Doctrina et Doctore siue Magistro Paracelsi.

2 De rerum naturalium veris Principiis.

3 De falsis Paracelsi naturæ Principiis.

4 De Elementis rerum mistarum.

5 De seminibus rerum in abysso elementorum Paracelsicorum latentibus.

6 De mistione.

7 De mistorum imperfectione quorundam generatione et causis.

8 De generatione,

9 De Cabala eiusque speciebus seu partibus: et utrum aliqua licita sit, an non sit.

His adiecimus.

10 Tractatum de Ortu, speciebus, et materia Metallorum: in quo famosa de Metallorum transmutatione quæstio diligenter et fusè enodatur.

11 Epistola de Lapidis fabulosi (qui in Palatinatu ad Rhenum reperitur,) historia,ortu,natura,et causis.

Disputationum de nova Philippi Paracelsi medicina pars altera

[p. 1] DISPVTATIONVM DE NOVA PHILIPPI PARACELSI MEDICINA PARS ALTERA: IN QVA PHILOSophiæ Paracelsicæ principia et elementa explorantur.

Colloquutores. FVRNIVS, ERASTVS.

FVRN. Etsi ex præcedente collatione permulta notaui, quæ fortasse nunquam in mentem mihi venissent, eoque nomine magnas tibi habeo gratias, cupio nihilominus, et quidem multò auidius, quæ consequuntur,audire. Credo ex eo nasci, quòd illis, quæ contra pietatem effutiuit Paracelsus, fidem nunquam habui: sed sic legi, quasi non legissem. A philosophia ipsius ac medicina non sic abhorreo: videtur enim non prorsus nihil esse, quod adfert. Quare enixè te rogo, vt hac in parte me iuuare, et ex dubitationibus euadendi viam monstrare veram rectámque non graueris.

ERA. Libenter, quantum in me est, è vepreto isto te educam: tu modo circumspice, ne aculeos et spinas infixas animo tecum efferas. Indicare viam tritam et expeditam potero: spinas oculis subiicere valeo: infixas extrahere nolenti frustra tentauero. Ergo sicut in superiore disputatione immanem eius impietatem patefecimus: ita in præsente collatione incredibilem inscitiam, et planè asininam ruditatem aperiemus. Verùm ne temere vagemur, sed intra certos limites permaneamus, de Principiis rerum ab initio disputabimus. Hinc ad elementa, et eorum mistionem (quæque affinia horum sunt) [p. 2] progrediemur. Ab his ad mista imperfecta descendemus: mox de Generatione cum quædam dixerimus, in naturæ hominis contemplatione finem secundæ parti imponemus. Antequam verò ad rem ipsam accedamus, generatim de philosophia doctrinaque Paracelsi quædam præponemus: simulque de Doctore seu præceptore ipsius, adeoque de naturæ illo lumine, quod in omnibus propè versibus inculcat, quoties in conuiciorum campos expaciatur (quod certè nimis sæpe facit) disseremus. Sic enim fiet, spero, vt ex consequentibus plurima sint clariora.

FVR. Non displicet consilium: cupio enim iam pridem hac de re aliquid solidi cognoscere.

ER. Haud puto apud te opus esse multis argumentis, quibus Paracelsum prorsus rudem omnis philosophiæ abstrusioris fuisse probem. Etenim qui libros eius legit, et, quam ingeniosas rerum dubiarum causas adferat, obseruauit, idem præclarè quoque vidit inertem rusticum, artiumque liberalium omnium imperitissimum fuisse. Magum extitisse non inficior, postquam ipse præclaræ huius artis peritiam sibi arrogat. Nuper mihi vir pius, doctus, industrius, D. Georg. Vetterus Paracelsi amans et studiosus, asseuerantissimè affirmauit, eum Magiæ nefandæ perquàm studiosum fuisse, et cacodæmonem haud aliter quàm socium nominare consueuisse. Nihil magis, inquietabat, metui, quotiens ebrius erat (erat autem frequenter) quàm vt agmina Diabolorum accerseret: quod sæpenumero facere voluit (speciem artis suæ editurus): sed à me rogatus omisit. Cum sobrium monerem, vt missa ista hæc faceret, quòd Deum grauifer offenderet, quodque ad extremum triste stipendium solitus esset persoluere famulis suis diabolus, respondebat, se non multò post receptui cantaturum esse. Fuit hic vir Paracelsi comes indiuiduus biennio, et quarta insuper anni parte per Austriam, Transsyluaniam, aliasque re- [p. 3] giones cum sequens: vt Chirurgica ab eo doceretur: quæ tunc sola profitebatur. Toto tempore, inquit, quo apud ipsum vixi, neque Theologica, neque Philosophica, neque medica extra chirurgiam, tractabat. Non potui non credere, quæ mihi referebat, primum quidem quia pius est: deinde quia Paracelsum amabat, eique plurimum se debere profitebatur (ne fortè ex odio commemorauisse aliquid putes) vt qui librum ab eo accepisset manu eius propria exaratum iustæ magnitudinis, remedia continentem, quibus in curandis vlceribus vti solebat. Tertiò, quòd de seipso scribere non est veritus, se in Magia plurimum profecisse, eiusdemque virtute admiranda perfecisse. Quartò, quòd omnes Magicas artes in libris suis passim studiosè defendit, laudat, commendat, prædicat, inculcat. Quintò, quòd idem omnes alii, quicunque familiariter eum nouerunt, pro re certa constanter affirmarunt. Demum quòd ex discipulis eius aliqui magni sunt impietatis huius cultores, ergo sceleratæ Magiæ vsum ei non adimo. Arbitror etiam Chemiam ipsum non leuiter solùm et perfunctoriè attigisse, sed prorsus studiosè coluisse. Si quid fuit in eo laudabile, vnum hoc fermè videtur commendari posse, quòd pharmacorum quorundam præparationes docuit. Quanquam superioribus diebus è viro optimo, Medico doctrina et experientia clarissimo, et in Chemicis exercitatissimo D. Balthasare Brauchio intellexi ante Paracelsum artificiosas per Chemiam medicaminum præparationes à Hyeronimo Scallero, et Maggebuchio, medicis Norimbergensibus, et D. Vuolfgango Talhausero Augustano vsurpatas et doctas fuisse. Hi viri tametsi in Chemiæ peritia Paracelso non cedant, artem tamen ac methodum veram non damnarunt, sed studiosissimè obseruarunt. Equidem remedia noua non faciunt artem nouam. Duo ergo concedere [p. 4] ipsi possumus, vt et Chemicus fuerit ac Magus. Quid præterea sciuerit, non facilè dixero. Linguarum omnium, etiam maternæ ignarus fuit: quod omnes confiteri nobis cum coguntur, qui orationem eius considerarunt. In lib. de Caduco matricis palàm præcipit, ne quis linguas addiscat, inque eis se exerceat, quod damnosum esse hoc studium putâret. Logicæ artis, qua vna verum à falso aptè distinguimus, et quid in re qualibet insit veri aut falsi, proprij aut alieni, ritè comprehendimus, non modò inscius fuit, sed pro certissima peste habuit. Sic enim alicubi scripsit: Irrepsit Logica, quæ naturæ ac sapientiæ lumen obscurauit, et peregrinam doctrinam inuexit. Sic naturæ pariter et Spiritus sancti lumen extinctum est: quod fortè peccatum sit in Spiritum sanctum, neque in hoc neque in altero mundo remittendum. Mox matrem nominat pestis, odii, rixarum, litium. Hunc tu philosophiæ noticiam habuisse putabis, qui ab illo instrumento, sine quo rectè iudicare obscuras et difficiles rationes nullus vnquam potuit, tantopere abhorruit? Multò sanius Aristotel. docuit, absurdum esse vná cum scientiis modum sciendi addiscere velle. Absurdius est, nullo pacto eum percipere velle, ac nihilominus rerum difficilium scientiam profiteri: quam vix pauci egregia linguarum peritia præditi, nec vulgari Logices noticia instructi, consequi summo labore possunt. Si præcepta Dialectices didicisset, nunquam scripsisset in lib. de Peste, quæ hîc subiiciam. Errant, inquit, qui Astronomiam, Philosophiam, et Medicinam dicunt differre, cum vnum quiddam sint. Omnino enim tres artes non sunt, sed vnica. Qualem putabimus philosophum esse, qui differentiam inter Astronomiam et medicinam nullam intelligere potuit? Omitto crassiora, de quibus ordine agendum erit.

FVR. Miror hanc intemperiem propagatam in disci- [p. 5] pulos. Etsi enim Paracelsi amans et studiosus ipse fui, nunquam tamen omnia eius dicta factáque probaui. Nunc quidam iactare audet, se vlcerosam categoriarum dispositionem ad sanitatem reuocauisse, non sine fæuo Chirurgiæ ministerio, atque vnum panificium omnibus modalium subtilitatibus, ieiunísque prædicamentorum digestionibus anteponere. Sanè cum venter esurit, præfero ego quoque panificium Aristotelis et philosophorum de his rebus disputationibus. At cum animus esurit veritatem, longè magis explet eius famem Aristoteles, quàm pistores.

ER. Si nouis censoribus fidem habere velis, putabis nullos alios categorias intellexisse, generumque et specierum ordinationes ante ipsos neminem instituere didicisse.

FVR. Cur ista sugillant Aristarchi noui, quæ nec vituperauit aliquando homo prudens, nec accusaturus est deinceps vllus intelligens?

ER. In causa est, quòd falsa nouáque dogmata, imò exitiosa deliria se non defensuros vident, nisi priùs euertant omnia: et non tantùm ordines rerum luxent, verùm etiam loquendi consuetudinem peruertant. Iccirco non contenti sunt suis quibusdam barbaris, inauditis et verè tartareis vocibus vti: sed rectum insuper nominum vsum labefactare seriò nituntur, quò vel sic rudibus se excusent, cùm substantias qualitates, et è contra qualitates substantias esse ac fieri inusitato more scribunt. Et quánam alia ratione thesim suam tuebuntur, si à turpi rerum atque nominum confusione non adiuuentur? Verùm enim nihil aliud consequuntur, quàm quòd omnibus probabunt, rectè Aristotelem scripsisse, Thesium defensores quiduis perpeti malle, quàm errauisse videri.

FVR. Quid sibi volunt cum sic scribunt? Nos prædicamenta in morbis collocamus, non morbos in prædicamentis: et signaturas ex radicibus ordinatè educimus, non verò radi- [p. 6] ces in angustiis signaturarum collocamus: et nomina rebus accommodamus, non res nominibus submittimus.

ER. Aut meditantur calumnias, aut quid carpant nesciunt. Categoriæ namque sunt veluti classes quædam, τῶν νοημάτων, siue conceptionum animi simplicium. Etenim non considerantur res in Prædicamentis absolutè, quatenus extra mentem conceptionemque nostram subsistunt, sed quatenus subijci et prædicari aptæ sunt: siue quatenus discrimina secundarum conceptionum (quas vulgò secundas nominant intentiones) eis applicantur. Vt enim distinctæ essent noticiæ, neque confundi omnia esset necesse, disposuerunt sapientes viri rerum omnium notiones in decem veluti ordines, quos à prædicando vocarunt Prædicamenta. Nullus nescit substantiam corpoream nusqua inueniri omnibus qualitatib. carentem. Nihilominus substantiam in proprio genere meritò collocamus: et in alio rursus qualitates: propterea quòd substantiæ conceptio toto genere differt à comprehensione qualitatis. Res ita propemodum habet, ac si imperator exercitum ex varijs gentibus collectum sic disponeret, vt Germanos, Italos, Gallos, Hispanos, in suæ gentis acie quosque consistere oporteret. In exercitu sic ordinato, qui Gallum, aut Italum in Germanorum acie, aut Germanum in illorum classe inuenire conaretur, merito rideretur. Multo magis ridendi sunt, qui in substantiarum classe qualitatem, aut in qualitatum ordine substantiam vel quantitatem quærunt.

FVR. At non perinde facile est qualitates à substantijs dispertiri, atque Germanos ab Italis separare. Quare non rectè videntur illæ ab his distingui, cum accidentia sint à suis subiectis inseparabilia.

ER. Res prædicamentorum generibus diuisæ non sunt, quòd secretæ extent (Accidentia namque ἀχώριστα sunt, id est, non subsistunt seorsum à substantijs) sed quòd [p. 7] separatìm à nobis intelligantur: quodque secundi conceptus, quos secundas intentiones vocari dixi, diuersi eis attribuantur. Nullus enim colorem, exempli gratia, corpus aut substantiam esse dicit: nec quisquam corpus putat esse qualitatem. Aliud ergo secundum νόημα cum assignent corpori omnes homines, quàm colorib. aut qualitatibus, patet, vtraque non posse in eodem ordine ac censu collocari. Impossibile est, vt rectè aliquid definiat, quisquis ordines hosce confundit. Quos dum luxare studet spiritus Paracelsi, hoc agit, vt omnem noticiam nostram non modo perturbet, verùm etiam radicitus euertat ac tollat. Nos ergo morbos in qualitatis categoria collocamus, propterea quòd secundum hoc νόημα aliud nullum, eis conuenire intelligimus. Signa ex causis suis ordinatè educimus, et ex illis has multò quàm Paracelsici rectius ac verius indagamus. Pleuritis, exempli gratia, sub sensus non cadit. Hanc autem ex dolore lateris pungente, spiritus difficultate, febre, pulsus qualitate, sputo, signis videlicet sensibilibus adesse conijcimus. Neque interim nescimus, quæ sit omnium horum symptomatum causa. Quippe qui hoc ignorat, nequaquam certò intelligit, Pleuritidis hæc esse signa: sed ita solum nouit, quomodo idiotæ norunt. Cæterùm longè differt speculatio, qua signorum causæ inquiruntur, ab ea, qua ex signis causas venamur.

FVR. Quomodo ergo distinguenda fuerint prædicamenta ex ipsorum sententia?

ER. Generum et specierum ordinationes videntur meditari in causis et effectibus, vt causarum aliæ sint communissimæ, aliæ minus communes, et aliæ rursus angustiores, dum ad effectum indiuiduũ peruentum sit. Et remotissimas quidem atque communiss. causas genera summa siue generalissima: sub his contentas, genera subalterna: proximà effectui producendo, speciem indiuiduam seu specialissimā: de- [p. 8] nique effectus, indiuidua volunt nominari: si rectè diuinare potui. Dum isto modo causas effectuum omnes, supremas, infimas, medias sub vno genere claudit, non differt semper genere qualitas, actio, et substantia. Quippe motus ignem generat interdum. Quare in eodem collocari genere oportebit. At ignis est substantia. Si medicum exemplum desideras, hoc adferunt. Actio vesicæ læsa à calculo, exempli gratia, est effectus seu indiuiduum. Huius causa infima seu proxima, quæ qualitate et magnitudine meatum claudit, est species postrema seu specialissima. Mucilagines lentæ et viscosæ in cauitate partium contentæ, ex quibus denatis coagulatur calculus, sunt genera subalterna. Tartarum in leguminibus, caseo, cereuisia comprehensum, est generalissimum genus. Quæ supra hoc sunt, Transcendentia vocantur. Hæc est præclara Paracelsicorum Logica, per quam actiones læsæ in eodem reponuntur genere, in quo calculus statuitur. Quin imo si morbi, inquiunt, in natura semina et principia habent, generationesque et transplantationes absoluunt, vtique à prædicamentorum carceribus nostro præsidio liberabuntur. Ex recitatis abundè liquet, puto, quibus rationib. moti conceptuum distinctiones reprehendant. Causæ et effectus in eodem genere comprehenduntur. Actio vesicæ læsa, et calculus obstruens causá sunt et effectus. In eodem ergo genere collocantur. At calculus in genere est substantiæ positus: ergo et vesicæ actio ab eodem læsa in substantia collocanda est. Item, quæ principium et causam habent, in eodem genere continentur. Morbi principia et causas habent semina in abyssis elementorum latentia, quæ sunt substantiæ: ergo et morbi sunt substantiæ. Quis nō miretur argutias et subtilitates hasce Marcolphi? Si didicissent isti homines intelligere philosophos, hoc etiam percepissent, rerum notiones non [p. 9] compositas, sed simplices et incomplexas, (vt loquuntur) quoad eis conceptus secundi discrepantes applicantur, digestas esse in decem summa illa genera seu ordines, nunquam ita foedè errauissent, vt generalissima genera infinita propè, pro decem nobis fabricarent. Quot enim res sunt, specie differentes, tot ferè ponere eos oportet summa genera. Taceo quòd transcendentia non multò pauciora nobis cudunt nouæ Logicæ noui magistri. Si deinde Galenum et Medicos attentè legissent, calculum peruîdissent obstructionis causam esse, non quoad est substantia, sed quoad talis quædam est substantia, in loco tali sua. Morborum causas insuper perspexissent à Galeno Διαθέσεις ritè vocari: et has in partium θέσιν vel ordine tantùm intelligi simul vidissent. Sed hac de re in consequente collatione, cum de continente morborum causa disseremus, plura dicemus. Prædicamentorum dispositionem si vocant ideo ieiunam, quia ab Aristotele ieiuno et sobrio digesta sint, rectè iudicant: Sin aliter existimant, etiam atque etiam moneo, vt cum ad corrigendam hanc tractationem accessuri sunt, sobrij accedant. Tam enim fuit ille ieiunus ac sobrius cum scriberet, vt vix à perspicacissimis post assiduam et diuturnam meditationem plenè intelligatur: nedum ab inflatoribus istis nares fœtore sulphuris oppletas, oculos arsenici fumo turbatos, cerebrum hydrargyri vapore debilitatum habentibus, emendetur. Tempus est, vt ad Paracelsum redeamus. Dixi enim præter scelestam Magiam, Chemiam, et Chirurgiæ partem, quæ vlcerum curationem præcipuè docet, nihil sciuisse, bonarum artium ac linguarum imperitissimum fuisse: eam artem, quæ studia nostra inprimis dirigit, etiam conuicijs proscĭdisse. Quid aliud docet Logica, quàm ambigua distinguere, confusa secernere, obscura illustrare, coniuncta separare, composita [p. 10] in suas partes resoluere, effectus à causis, consequentia ab antecedentibus interstinguere, vltima à primis, probabilia à necessarijs, similia à dissimilibus, aliena à proprijs, vera à falsis discernere: denique quid ex quouis rectè consequatur aut non consequatur iudicare? Si rectè fiunt hæc, Logicam vituperari non oportuit, quæ hæc et his similia nos docet. Saltem exempla Christi absterrere fanaticos homines ab ista intemperie debuerunt. Etenim argumentando quàm præclarè obturauit ora sæpe aduersarijs, aliquando etiam discipulis? quemadmodum cum resurrexisse eum discipuli non crederent, ac spiritum se videre omnino putarent, vt habetur in Euangelio Lucæ vigesimo quarto capite: quo in loco hoc eos argumento conuincit. Quisquis carnes et ossa habet, non est spiritus: qui his carent. At ego carnem et ossa habeo: quod palpando et videndo cognoscere potestis. Proinde non spiritus sum, sed ille ipse Christus, Deus et homo, qui vobiscum antea vixi. Pharisæis autem Messiam pro filio Dauidis duntaxat habentibus ita occurrit. Pater filium suum non vocat Dominum, si nihil amplius sit. At Dauid rex Israelitarum omnium, Christum filium suum vocat in spiritu dominum suum. Ergo amplius aliquid est Christus, quàm Dauidis regis potentissimi filius. In eodem capite Matthæi vigesimo secundo Sadducæos hoc argumento repellit, mortuosque resurgere demonstrat, quòd Deus non sit mortuorum Deus, sed viuorum. At Deus est, ac semper manebit Deus Abrahami, Isaaci, et Iacobi, et c. Ergo Abrahamus Isaacus, Iacobus non mortui sunt, sed viuunt. Hæc pro exemplis adduxisse sufficit, quibus demonstretur, Logicam non esse pestem, sed artem talem, sine qua vnum ex alio nunquam rectè artificioséque concludi possit. Quis ergo putet hominem peruersum, hanc artem sceleratè vitu- [p. 11] perantem, quique hoc vnum in optatis habuisse videtur, vt diuina pariter et humana omnia confunderet, turbaret, contaminaret, deformaret, corrumperet, euerteret, in vera philosophia progressus aliquos fecisse? Qualis quantúsque fuerit philosophus, vel vnum hoc satis declarat, quòd bonos authores nullos legit: aut, si legit interdum aliquid, non intellexit. Ex nullo librorum eius loco (quos ego vidi ac legi) suspicari potui, ipsum vel Aristotelis, vel alius probati authoris lectione delectatum aliquando fuisse. Meteora tantùm Aristotelis, quæ spinosa et superuacanea multa continere ait, ac tandem simpliciter abiicit, eminus inspexisse videtur. Quin imo in loco suprà citato, in quo studium linguarum vetat, etiam lectionem bonorum authorum prohibet. Quid, quòd ne sacrarum quidem literarum studium permittit? Pseudospiritus, ait alicubi, non semper est aptus ad annunciandum verbum Dei: cogitur enim talis studere, et ex ratione bruta phantasmata elicere: cùm veris præconibus eadem hora detur, quid loquantur. Studium sacrarum literarũ superat rationem. Qui ergo has addiscere conatur, auxilium ab astris cogitur petere, quæ ad intelligendum ei præsto sunt: verùm ad malum. Astra namque ad bona et ad mala auxilio sunt, sed mali duntaxat finis gratia. Huic illud etiam facit, quod in charta Germanica à discipulis eius profecta scribitur asseuerauisse, nullam omnino religionem veram esse ex omnibus, quæ nunc floreant. Solum textum Scripturæ legendum, interpretationem nullam admittendam. Paulò pòst enim nouã veramque exorituram religionem: cum tamen profanus nebulo vbique flagitiosissimus et planè sacrilego ausu totam scripturam interpretando deprauare studuerit. Ergo cum nõ legerit ipse bonos authores, atque alijs lectione eorum interdixerit, quomodo solidi aliquid [p. 12] nouisse putabimus? Adde si libet, quòd meditationi vacare crapula et ebrietas nõ sinit. Toto tempore, quo apud eum vixit D. Iohan. Oporinus, vix vna vel altera hora sobrius fuit. Idem hoc alij omnes, qui eum nouerunt ac viderũt aliquando, mihi confirmarunt. Et qui libellos ipsius non viderint plerosque ab ebrio conscriptos ac dictatos, illi delirijs Paracelsicis ita sunt ebrij, vt iudicio in hac re omni careant. Vix potuisset homo sobrius, qui maximè hoc facere sedulò studuisset, tam incondita, inepta, monstrosa, et repugnantia excogitare dogmata. De fornaculis eius nunc taceo: in quibus curandis quicquid ab ebrietate otij ac temporis relinqueretur, consumendum erat. Hoc in præsentiarum velim præcipuè apud te cogites, quòd Doctore nullo est vsus, vtiue voluit. De hominibus loquor. Nam quos alios habuerit magistros, nimis est ex scriptis ipsius clarum. Sanè persæpe affirmat, se ab homine nullo edoctum fuisse: quod in lib. de Podagra et speciebus repetit. Facilè mihi persuasit. Non enim sic desipuisset vnquam, si sanæ mentis præceptorem aliquem secutus fuisset.

FVR. Lumini naturali vbique ferè acceptam refert omnem suam cognitionem: aliquando etiam cœlitus se institutum asserit.

ER. Ergo quósnam habuerit admirandæ suæ doctrinæ præceptores consideremus, quò tandem naturalis illius luminis, ab ipso decantati originem, naturam, et vim seu facultatem peruideamus.

FVR. Quanquam mihi videor intelligere, quid Naturæ lumen appellet, video tamen eum non eadem semper de suis præceptoribus scribere. Quare cupio audire, quid de hac re tu obseruaris.

ER. Naturale lumen, de quo gloriatur, quale sit, vix potui aduertere. Confusè et vniuersè de eo plerunque loquitur: nec ego distinctè, quale esset, prius intelligere potui, quàm ex multorum collatione locorum tandem de- [p. 13] prehendi. Qui nouit, quibus magistris et doctoribus profecerit, simul intelligit, quo lumine illuminatus fuerit. De Præceptoribus igitur quæ notauisti, producito.

FVR. Aliquando dicit, Deum esse ac fuisse magistrum suum, vt in Paragrano. In lib. de Caduco matricis ait. Solus Deus medicum efficit docendo. Ex hominibus nihil discimus. Vires herbarũ necesse habemus à maiore discere, quàm sit homo. Similia quædam alibi quoque reperies, præsertim in libro de Inuentione artium. Nonnuquam Angelos, vt de Podagra eiusque speciebus. Præceptor, inquit, est Angelicus et mortalis. Hic nullum reddit doctum: falsa est huius doctrina, falsáque proponit omnia. Doctorem oportet esse angelum. Homo namque infundere nequit, quibus ipse destituitur. Et alibi de Podagra. Qui paret angelis, parenti obedit. Qui à spiritibus discit, à parentibus instituitur. Item de Caduco. Præceptor est immortalis et mortalis. Hic ad illum relatus est tanquam pannus madidus ad fontem comparatus. Vt enim in panno aliquid insit humoris, vix tamen in magna siti linguam frigefeceris, sitim certè non sedaueris. Ita ab angelis, vt è fonte haurienda est doctrina, non à mortalibus expectanda. Interdum Mundum nominat suum magistrum, vt cum in Paramiro scribit, homines ab hominibus non doceri, sed à magno Mundo. Item cum ait, Naturale lumen magnum esse Mundum. Item cum scribit, Aristoteli, Hippocrati, Galeno similes esse, qui doctrinam suam nec ex Deo, nec ex natura hauriant. Reperies etiam vbi tribuat docendi virtutem Physionomiæ, Chiromantiæ, ac similibus artibus: quòd in lib. quodam de Podagra iam prius citato constanter affirmat. Quicquid homo nouit, inquit, hoc necesse est eum ex iam nominatis artificibus didicisse. Iam et Cabalã facit magistram. Remedia, ait in libello quodam, non inuenit medicus ex [p. 14] suo capite, sed ex Cabala: cui fundamento innixi sunt Hippocrates, Machaon, Aesculapius, et alij. Aliquoties Euestris hoc adscribit, vt in lib. de Vita longa, et ad Athenienses. Hos dicit in aquis, speculis, crystallis, vnguibus, se ostentare: dormientibus ac vigilantibus apparere: ac res omnes docere. Vbi non est Euestrũ, inquit, ibi notitia naturalis nulla est. In eisdem ad Athenien. libris, nescio quæ alia monstra fingit, à quibus erudiantur homines in omni genere doctrinarum. Quid quòd Serpẽtes luminis naturalis veluti creatores et infusores facit? Quippe sic de eis scriptũ reliquit. Serpentes Germanici in hunc vsque diem retinuerunt vires maximas, rudibus incredibiles, adeoque naturalibus maiores, atque id non sine causa. Quoniam serpens primos homines bona maláque docuit. Hanc porrò facultatem homines in lumine naturali tam excellenter erudiendi non tunc solũ habuerunt serpentes, verùm etiam in Mundi finem vsque seruant. Plus eis Deus altissimus mysteriorum inseuit, quàm creaturis alijs vniuersis. Nec rarò Magiam facit doctorem suum. Morbi, inquit (de Caduco loquens) non cognoscuntur nisi per Magiam. Item in Labyrinth. Occulta naturæ omnia per Magiam eiusdemque species manifestantur, quas scire Medicum oportet. De Persicaria, Magiam fundamentum esse oportet cognitionis herbarum. Item in Astronomia magna. Multa sunt à veteribus remedia inuenta per magiam, quam tamen integrè non perdidicerant. Extrema est dementia, hanc artem vt Diabolicam reijcere. Idem fermè eum voluisse existimo, cum se ab Astronomia, vel Necromantia, vel Philosophia adepta edoctum asseuerat. Non enim ita superstitiosè artes distinxit, vt alij vos distinguere soletis. Testimonia, si cupis videre, in lib. Sagacis Astron. atque alibi reperies. In plurimis omnino locis agnoscit [p. 15] suos præceptores Cœlum siue sydera, siue horũ fabros ac præsides. Homo (scribit in Paragrano) debet artes vniuersas discere ab astris. In domibus namque Planetæ fabri sunt, qui artes omnes docuerunt. Quicquid naturale lumen homines docet, ab astris oritur, scribit in præfat. Astron. magnæ: quod in cap. mox repetit. Item, Præceptor noster naturalis est cœlum, cum ratione, scientiam, intelligentiam, constet ab astris profluere. Item, Cùm in syderibus insint omnes artes, facultates, sapientia, ratio, etiã stultitia, sequitur nihil in homine inesse posse præter id, quod à syderibus datum ei est: et quæ in naturæ lumine sunt, eorundem opus esse. In syderibus schola est, in qua prædicta omnia docentur. Item, Quicquid homo potest hominẽ docere, id omne stella perfectius docent. Hæc vera est ratio, qua hominem in naturali lumine perfectum efficias. Item, Ex cœlo scitote lumen naturæ solidẽ accipi. Ac, vt semel dicam omnia, plus quàm vigesies hanc sententiam in vno hoc libro repetit. Cœlos porrò seu astra non posse docere artes, atque illustrare animos nostros rerum intelligentia, nisi per spiritus ratione præditos id faciat, per se notum est, et à Paracelso millies, vt sic loquar, affirmatum. Vocat autem hos spiritus Fabros. De quibus, qui præter illa, quæ in prima parte recitata sunt, etiam alia cupit legere, inspiciat cap. 7. lib. 1. Sagacis Astron, Vbi admirabilem horũ fabrorũ industriam commemorat. Quin etiam medicũ inter hos collocat medicorum omnium doctorem. Hunc cum suo pharmacopœo pluribus describit in 8. cap. sequente, Apollinem eũ vocans. De Necromantia loquẽs, hos ponit mortales, vt in lib. de Stultorũ generat. In lib. de Caduco omnia cõprehendit, 8. indicans modos, quibus doceantur homines. Primus est cũ spiritus docuerũt Alter cũ consulẽs instituit. Tertius, cũ quis ex vsu doctior est factus. [p. 16] Quartus cum ex Magia, Necromantia, et similibus aliquid inuentum fuit. Hæc, inquit, non docuit ars, sed naturæ lumen artium prætextu. Quintum ponit Chiromantiam. Sextum Physionomiam. Septimum Similitudinem. Octauum Chemiam. Omnes modos hîc recenset, omissis veris discendi modis. Hæc sunt, quæ de magistris et præceptoribus inter legendum annotaui.

ER. Minimè opus est, opinor, vt de Naturali lumine, à quo illustratus fuit Paracelsus, pluribus te moneam. Constat enim ex recitatis à te, lumen hoc ab illis effundi et infundi, à quibus Paracelso doctrina omnis manauit. Profluxit autem doctrina Paracelsica ab impuris spiritibus. Quocirca non vocabimus vllo nomine rectius hoc lumen, quàm vel diabolicum, vel infernale: cùm aliud nihil sit, quàm suggestio et instinctus quidã Diaboli. Etenim congenitum et à natura insitum non est, quod tam paucis concessum est. Aduentitium externumque esse quiddam ipse vltrò fatetur, vt ex testimonijs à te productis, alijsque pluribus liquet. Vnde igitur profectum putabimus? A Deo ne aut bonis spiritibus? At cum semel atque iterum hoc asserit, authores alios decies aut pluries nobis refert. Cæterùm suprà nobis constitutum memini, hanc esse in Paracelsi inaudita omnibus seculis inconstantia tenendam rationem, vt id sensisse putetur magis seriò, quod asseuerat crebrius. Quamobrem authores huius luminis censuit alios esse spiritus. Patet ex hoc, cur plerunque solitus sit dictare sua comprehenso prius gladij capulo: in cuius cauo se tenere inclusum spiritum doctorem stultè impièque credebat. Hinc factum est, vt quæ tunc ei somnia seu potius deliria occurrerent, chartis committeret, quòd diuinitus inspirata opinaretur. Vix enim tam audax fuisset ac ineptus, vt suas nugas alijs proponat, si in suo cerebro natas putauisset, nec aliunde in [p. 17] se deriuatas persuasum habuisset. A Deo igitur non fuerunt ei instillata, quæ scripsit: nec à bonis Angelis. Quoniam neque Deus, neque electi eius spiritus aliquid impij, absurdi, ementiti, falsi, ac noxij suggerunt, præcipiunt, instillant hominibus. Sed nec Mundus eum docuit aliter, quàm docet alios cunctos. Quippe quæ in hoc mundo sunt ac fiunt, scibilia, siue obiecta sunt mentis nostræ: non sunt doctores et magistri, quomodo hîc de Præceptoribus loquimur. De Physionomia, Chiromantia, et similibus alijs artibus frustrà dixero. Cõstat enim permultos fuisse in his longè exercitationores, qui maiorem sibi ob id rerum aliarum cognitionem adscribere non sunt ausi. Cabala si tribueret ingenij diuinitatem, et nouarum efficeret artium inuentores, inuenissent eas iam pridem alij multò quàm Paracelsus in Cabala doctiores. At hi probarunt ab alijs inuentas scientias. Ex quo sequitur, in Cabala nihil tale contineri. Taceo iam, quòd impudentissimè se ipsum arguit mendacij: (quod tamen in eo non est nouũ aut insolens) cum constet Cabalam vocatam doctrinam, quam velut per manus alij alĩs traderent homines hominibus. Ipse autem suprà asseruit, hominem ab homine recti, veri, certi, præclari, nihil posse doceri. Puto tantùm de Cabalæ parte, quam laudabilem et licitam faciunt, nouisse Paracelsum, quantum ego Hebraicæ linguæ didici. Quæ ad impietatem et superstitionem adeóque Magiam infamem pertinent, vel ab ipsis dæmonibus, absque etiam Hebraicarum literarum noticia perdiscere facilè potuit. Sunt enim valde liberales hi doctores, et discipulos recipiunt quoslibet, repudiant nullos.

FVR. Non est igitur ars simplex Cabala? Tu mihi videris aliam ponere licitam, aliam execrabilem et infamem.

ER. Sic est. Etenim Cabala laudabilis nil est aliud, quàm Theologia ἀναγωγική aut συμβολική re- [p. 18] motissimos cuiusque nominis ac sententiæ sensus exquirens, et allegoricè cuncta exponens. Alia deinde est, quæ conceptis verbis, characteribus, figuris, precibus, horarum obseruationibus, mirabilia facere annititur: quæ nil est aliud, quàm scelesta et detestanda Magia. Huius tam nõ est pars vlla naturalis et permissa, quàm nulla reperitur Magia mirabilium operatrix licita et naturalis.

FVR. Vehementer velim hanc rem mihi pluribus exponi.

ER. Non pertinet ad hunc locum, sed ad primam partem spectat: in qua talia interrogare debuisses. Quia tamen non Paracelsus tantùm, sed etiam discipuli eius subinde iactitant Cabalæ noticiam, in fine huius collationis potestatem tibi facio de hac re quærendi. Quæ ex lectione bonorum authorum didici, perlibenter tecum communicabo. Nunc sufficiat audiuisse, Paracelsum non posse doctrinam suam acceptam referre primæ Cabalæ, abstrusos Scripturæ sensus inuestiganti, et ænigmata eiusdem explicanti: in qua nimius fuit Origenes. Hæc Cabala non docet curare morbos corporum et similia, sed in solius Scripturæ diuinæ sublimiore interpretatione versatur. Sanè Cabalam nobis commendat, quam secuti Hippocrates, Aesculap. Machaon, alij, remedia inuenerunt: vt paulò antè nobis ex eius libello quodã recitabas. Hos autem viros primæ Cabalæ rudes et imperitos prorsus fuisse, ne Paracelsus quidem, puto, negauerit. Alteram igitur habuerit magistram oportet: quod nil est aliud, quàm Cacodæmonis opera institutum esse. Quòd si ergo ex hac Cabala, vel ex Magia, vel Necromantia, vel Astronomia suæ speciebus alijs, profundam suam eruditionem ac sapientiam, vnà cum lumine illo suo, hausit, non est, cur nobis author esse velit, vt ab eisdem magistris erudiamur. Nullus hodie tam rudis est, vt nesciat sine commercio Cacodæmonis has artes (sic e- [p. 19] nim nunc vocemus) neque addisci neque exerceri posse. Iam qui talibus gaudent præceptoribus, digni sunt, qui eorundem putentur esse discipuli. Quæ ab eis edoctus fuerit Paracelsus, partim vidimus, partim videbimus, volente Domino. Negari non potest, quin diaboli mancipium sit, quisquis nefariarum istarum artium studio tenetur, quantisper eum sceleris sui non pœnitet. Nec est, quod excusare factum suum aliquis conetur, quasi non scelestam, sed naturalem Magiam sectatur et colat. Euidendissimè namque suprà demonstrauimus, naturalem Magiam mirabilium horum effectricem in rerum natura nullam esse aut fuisse. Audi, quæso te, fabulam perquàm lepidam, scilicet: quam discipulorum eius aliqui, tanquam veram historiam narrauerunt. Paracelsum dicunt Galeno apud inferos commoranti per spiritum seu diabolum medicos aliquot libellos suos misisse, atque per literas orasse, vt perlectis libellis indicaret, vtra medicina sanior iudicanda sit, Paracelsica ne an Galenica? Galenum porrò spiritui internuncio responsum hoc dictauisse, se post lectos libellos Paracelsicam medicinam probare, suam verò damnare, vt quæ ruitura sit, illa tanquam vera remanente.

FVR. Audiui eũ ad philosophos Athenienses etiam scripsisse, atque interrogasse, quanam philosophia sit optima: responsumque tulisse, Aristotelem et Platonem minimè damnãdos, at cæteros vix veræ philosophiæ vestigium tenuisse. Nunc cũ referebas, eum Galeno ad inferos vsque literas misisse, cogitare cœpi, num et Atheniensib. ad Tartara per eundẽ tabellariũ scripsisset.

ER. Rectè cogitas. Nulli enim apud superos reperiuntur hodie philosophi Athenienses, Turcis immanibus, et barbaris Græcæ imperantib. Miror vehementer, cur tantopere Aristotelis doctrinã vituperent Paracelsus eiusque discipuli: et in vnius Galeni sententia [p. 20] quàm Atheniensium plurium iudicio, facilius acquiescant. Quis non videt, quibus præceptoribus profecerit Paracelsus, qui talibus vtitur legatis? An debet naturalis Magia censeri, quæ talium vtitur societate internunciorum? Cæterùm perinde est, siue artes magicas, siue cœlum eiusque fabros, siue serpentes, siue mortuorum spectra (quæ ipse modò nominat Euestra, modò corpora vocat syderalia, modò spiritus appellat) statuas tibi magistros. Semper enim Cacodæmonem habebis præceptorem. Etenim in serpente nullus alius primos parentes decepit: de quibus legere poteris Eusebium in fine libri primi de Præparatione Euangelica. Nec aliud sunt vel spectra illa mortuorum, vel fabri illi cœlestes. Vtrosque ponit quidem mortales Paracelsus: sed pro ratione et voluntas, seu insana libido, qua, quod lubet, fingit, refingit, asserit, negat, abiicit, reuocat, mutat. Saltem mandati diuini à mortuis aliquid sciscitari ac discere vetantis, recordari debuisset, Deuteronom. 18. Ergo nihil aliud cum esse affirmat naturale illud lumen, cuius beneficio nouum se nouæ medicinæ nouæque Philosophiæ authorem factum scribit, quam afflatum et inspirationem magistrorũ suorum, præclarè perspicimus nos, quanto studio tenebrosum, tartareum, et diabolicum hoc lumen vitare, fugere, execrari, vnà cum authoribus suis debeamus. Quapropter posthac rationibus et argumentis humanis et verè naturalibus pugnandum erit, longissimè fugato lumine hoc Cacodæmonũ pestilentissimo.

FVR. Quid igitur? An lumen naturæ damnas?

ER. Lumen naturale non damnamus. Illud vituperamus et execramur, quod Paracelsus ita vocat et inculcat: quod naturale non est, sed diabolicum et tartareum, sicut ostendi. Omnis scientia naturalis eatenus est vera, quatenus cum rebus consentit. Res enim mensurant nostram co- [p. 21] gnitionem, non contra. Non enim quia nos ita cogimus, res ita habent: sed quia sic habent, ita eas cognoscimus, cùm rectè cognoscimus. Lumen ergo naturæ verum à rebus ipsis ortum habet, dum ita eas cognoscimus, quomodo se nobis offerunt. Cæterùm cognitio nostra orditur à sensibus. Quoniam ex illis quæ absque errore sensus comprehendunt, principia statuimus, vt in libro de Opt. secta diuinè explicat Galenus, (quem authorem si tam studerent intelligere Paracelsici, quàm contemnunt facilè, minus proderent suam inscitiam.) A principijs progredimur deinde ad ignota, quæ ex eis concludi possunt.

FVR. Iam mihi venit in mentem, quod in lib. quodam de Podagra scribit, ideo nos omnia percipere intelligentia posse: quia ex omnibus compositi simus. Quoniam ex Angelis, inquit, et spiritibus homo creatus est, omnium horum scientiæ particeps esse potest. Quin etiam Dæmones res nostras propterea notas habere ibidem affirmat, quia ex eodem Limbo esserti sint, ex quo facti nos sumus. Nos autem ideo cognoscere omnia posse, quia ex omnibus constemus. In præfatione quadam ad Clauserum Tigurinum sic scribit: Innata est mihi violentia medica ex patrio solo. Quibus verbis aut ab astris patriæ, aut à proprietate aeris vel terræ, medicum se factum significat.

ER. Memini et ego horum locorum. Sed ad rem nostram nihil faciunt. Non enim quærimus in præsentia, quid possit homo intelligere, sed quis de potentia educat ad actum. Capaces nos esse disciplinarum nullus negat: Sed et præceptore opus habere nos certum est. Fatuam porrò istam opinionem Empedoclis et aliorum quorundam philosophorum, simile simili cognosci licentium, atque ob id à nobis omnia cognosci opinantium: quia ex omnibus facti simus, scitissimè ac firmissimè declarauit et confutauit Aristoteles: vt non sit ne- [p. 22] cesse aliquid nos addere. Hoc vnum tamen adijciam. Si, quia intelligimus aliquid, ex eodem constructi sumus, ex Deo facti sumus. Deum enim aliqua ex parte intelligimus. Quinimò ex Diabolo et impio nebulone Paracelso commisti compositique fuerimus, quia hos quoque Dei hostes cognouimus. Tantum verò abest vt essentia mea ex his conflata sit, vt duos hosce locos ex animo propter impietatem oderim, et impijs sceleratísque conatibus vtriusque (adeoque omnium qui defendere sacrilegos ipsorum errores conatusque tentabunt, me, auxiliante mihi Domino, acerrimum et perpetuum hostem futurum profitear. De patrij soli natura et proprietate, qua dicit, rident Heluetij. Nullus enim in eremo, postquam habitari cœpit ille locus, repertus est, qui absque studio bonarum artium factus fuisset excellens medicus. Solúsne igitur Paracelsus terræ illius particeps fuit? Aliquoties ibi fui, sed nihilo doctior ex eo factus sum. Mirum est, quòd non eius discipuli eòdem profecti sunt, vt ex haustu aeris illius repente conciperent Paracelsi animam. Quis quæso non videt hæc ridicula et impia esse? Ergo ad nostra redeamus.

FVR. Cum aliquando Deum nonnunquam bonos Angelos, sæpe cœlos faciat præceptores suos, quomodo non ab his potius deducis lumen hoc naturæ, quàm à prauis spiritibus?

ER. Causæ iustæ sunt. Primù quia constitutum nobis est, hanc pro sententia magis seria habendam, quam frequentius vrget. Longè autem sæpius ait se à cœlo, Euestris, Magia, Necromantia, et c. institutum, quàm vel à Deo vel ab angelis.

FVR. At à cœlo doceri, non est à diabolo erudiri.

ER. Si à cœlo sic vellet instrui, quomodo nostri Astrologi contendunt ex genituræ figura ingenium à syderibus nato donari, tollerabilior foret sententia: quanquam sic etiam falsa et impia esset. Ingenij solum felicitatem sy- [p. 23] deribus materiam ritè accommodateque temperantibus adscribunt, scientiam ab eis infundi repentè non sentiunt. Etenim nisi studeat, ac bonis præceptoribus vtitur, qui sic natus est, doctus nunquam fiet, ex ipsorum sententia. Non enim adsentiuntur, quicunque aliquid retinent mentis, iudicij, pietatis, prudentiæ, impiæ Arabum et Conciliatoris phantasiæ doctrinam asserere à cœlo expectantium. Cæterùm Paracelsus cœlum non facit isto modo magistrum, sed fabros quosdam circa stellas seu sydera obambulantes, artium et scientiarum omnium perfectam cognitionem possidentes, hac simul virtute præditos opinatur, vt lumen illud naturæ, subito, velut per infundibulum, infundere, quibus velint, possint. Sanè vult hos fabros doctrinarum et Sapientiæ in momento ex indoctis aliquos reddere doctos, ex insipientibus sapientes, ex inexercitatis exercitatos, quemadmodum Solomonem à Deo instructum legimus. Etenim huius quoque intelligentiam, vt nuper dicebamus, non à Deo profectam, sed à syderibus infusam alicubi scribit. Hos artium et scientiarum omnium architectos nullos alios esse posse, quàm Cacodæmones, quorum potestas est in aere: nullus sanæ mentis homo dubitat. Siue igitur cœlos ac sydera, siue apparentia spectra, siue Magiam, aut Necromantiam, similesue artes, siue ipsosmet Cacodæmones statuat præceptores, idem semper sensit. Deinde quomodo possumus Deum vel sanctos Dei ministros angelos, authores et doctores facere impudentissimorum mendaciorum, falsissimarum opinionum, monstrosissimarum imaginationum, nocentissimæ doctrinæ, impurissimarum, et non credibilium blasphemiarum? Adde quòd vita adeo spurca et flagitiosa, qualis Paracelsi fuit, non est cum præclaris Dei donis subitò datis sociata. Ipsemet in libro de Lunat. scribit [p. 24] à spiritu Dei ductos vitam doctrina præceptoris sui dignam ducere, fructúsque tanto magistro dignos edere. Quocirca vel ipso iudice ab alio spiritu edoctus fuit. Denique cum fuerit omnium bonarum artium rudis, quomodo potest à Deo doctus censeri? Sanè Dei opera non sunt inania et fucata. Quem instituit, is verè artifex est. Paracelsus autem nullius rei habuit noticiam, præterquam fortasse Chemiæ operum: ad quæ non est opus alijs magistris, quàm quos Deus olim fecit ac ordinauit. Et talem eum fuisse, qualem diximus, partim ex antè disputatis, partim ex dicendis perspicuum est. Lumen ergo naturæ Paracelsicum nihil aliud est, quàm tenebræ, siue impietatis, nequitiæ, et mendaciorum à spiritibus impostoribus profecta inspiratio et persuasio. Quò illud etiam pertinet, quod in lib. quodam de Podagra his verbis scripsit. Hoc verum est, inquit, multæ sunt in medicina artes, quæ à diabolo et spiritibus patefactæ sunt. Vides quem habeat suæ medicinæ authorem? Quomodo hæc cum sacris literis medicinam et medicamina à Deo esse asserentibus conciliabis? Sanè haud secus videtur à Diabolo fuisse dementatus, quàm Phrenitici alteriúe delirantes à morbis obcæci sunt. Quamuis enim inepta tum dicant tum faciant, pulchrè tamen sibi placent: nec se quenquam inueniri elegantiorem putant. Simili quadam ratione Paracelsus eruditè eleganterque se de rebus quibusuis disserere putans, mirificè sibi placuisse videtur, cùm sub hoc Sole vix aliquis natus noscatur æquè ineptus et insanus. Modum huius excæcationis docet in proximè citato libro.

FVR. Ista iam mittamus, et quæ de Principijs tradidit, excutiamus.

ER. Non facilius poteris videre, quantũ in hac re delirauerit, quàm si principiorum naturam, necessitatem, atque vsum prius rectè perspexeris. Rectum enim et verum mensu- [p. 25] ra est obliqui et falsi: nec retrò commeat ratio. Proinde nisi aliter tu censeas, ante omnia veram sententiam dilucidè proponã, postea errores indicabo.

FVR. Placet maximè.

ER. Vt expeditiora sint omnia, sciendum est, nos cum probatis authoribus omnibus differentiam ponere inter Principia et Elementa. Et elementa quidem vocabimus hoc loco, partes ex quibus composita sunt corpora naturalia, et in quas iterũ dissoluuntur, minimas siue simplicissimas specie. Tales sunt, quæ in alias specie differentes, diuidi amplius non possunt. Partes intelligo non quaslibet, sed corporeas, et per se subsistentes. Etenim partes illas, in quas ratione cogitationéque duntaxat dissoluuntur corpora naturalia, quæque per se subsistere nequeunt, non elementa, sed principia nominamus. Elementa igitur sunt corpora naturalia, ex quibus mixta omnia conflata sunt, simplicissima. Principia autem sunt tanquam elementorum quædam elementa: nec sunt corpora, sed corporũ principia: nec re ipsa sunt corporum partes separabiles, sed sola cogitatione in ea diuiduntur corpora: cuius causa κατ᾽ ἐπίνοιαν ἐλάχιστα vocantur à Græcis.

FVR. Scio nomina principij et elementi latè patere: sed quid in nostra tractatione per hæc debeam intelligere, ex iam dictis clarè perspicio. Quare progredi ad vlteriora poteris.

ER. Plato in Phœdro plurimum commendat Hippocratis præceptum de indaganda alicuius rei certa noticia. Etenim et rectam dictare rationem, et absque ea methodo progressionem iter cæci esse affirmat. Est autem hoc præceptum, vt, quod sit scire cupimus, simplexne sit an compositum consideremus. Si simplex sit, quam agendi ac patiendi à rebus quibusuis vim habeat obseruemus. Si partes habeat, singulas aptè distinguamus, et quæ cuiusque facultas naturáque sit expendamus. Hac via ingressi vetustissimi homines, qui primi [p. 26] philosophari, hoc est, naturalium rerum causas peruelligare cœperunt, ex vicissitudine et mutabilitate rerum perpetua perspexerunt rerum hîc orientium et occidentium simplicem nullam esse. Quippe cum veluti in fluxu quodam refluxúque res omnes sublunares, continuè versari viderent, perpetuum et stabile nihil inuenirent, mutabilia esse vniuersa, quæ natura constant, rectè statuerunt. Hanc deinde mutabilitatem cùm attentius considerassent, in omni mutatione (non in ea tantùm, in qua neque nomen, neque naturam res amittunt, vt cum homo permanens calescit, esurit, dormit, ægrotat, verùm etiam in ea, per quam vtrumque deperditur, vt cum ex semine homo, ex ouo pullus generatur) aliquid remanere animaduerterũt. Ex quo mox concluserunt, quicquid fieret, ex aliquo fieri: ex nihilo autem nihil effici: nec rem vllam per se subsistentem ad nihilum reduci. Quiddam igitur esse præclarè notauerunt, quòd secundum essentiam suam corruptibile non sit: et in quo id tantùm sit corruptile, quod in ipso fit. Quocirca aliquid esse dixerunt, ex quo omnia fierent, et in quod omnia rursus dissoluerentur: ipso interim semper remanente. In huius rei natura explicanda varij fuerunt, dum alij aerem, alij aquam, alij alio nomine exprimere tentarent. Non enim puto eos adeò fuisse imperitos, vt aquam, aerem, ignem, instar aliarum rerum corrumpi, atque ideo composita esse corpora nescirent. Hoc sanè omnes vel ex ipsis loquendi modis intellexerunt, aliud esse id, ex quo aliquid fieret, atque aliud rursus id, quod fieret. Nisi hoc concederetur, facilè videbāt consequi, vt res essent, priusquam fierent: in qua fortè opinione fuerunt, qui separatione omnia fieri opinati sunt: quos Paracelsus quoque in libro ad Athen. sequitur. Equidem omnes omnibus seculis (vt et ex 1. Phys. cap. 7. et ex omnibus scriptoribus anti- [p. 27] quissimis liquet.) sic locuti sunt, idque consentaneè rebus, vt in qualibet mutatione dicerent: vel hoc esse factum aliquid, vel ex hoc esse factum aliquid, vel vtrunque de eodem efferrent. Dicimus quidem hominem fieri doctum, et ex indocto fieri doctum: at non vsitatè venustéque dicimus, ex homine aliquem fieri doctum. Quippe hac loquendi formula, cùm videlicet ex hoc dicimus aliquid fieri, factumúe, ferè significare solemus illud, ex quo aliud factum est, interijsse: vt cum ex semine corrupto animal, ex pane permutato sanguinem, ex ouo transmutato pullum fieri aut factum dicimus. Quod tamen perpetuum non est. Nam ex lapidibus ac lignis domum, et ex ære statuam facta pronunciamus: tametsi æs corruptum non sit in figuratione. Sed hoc locum habet in illis, quorum affectio, quæ corrumpitur, nomine caret. Propriè namque vocula Ex, illud significat, quod perit in re qualibet: vt cum ex imperito aliquis factus est peritus, interijt imperitia, et in eius locum scientia successit. Econtrariò longè vsitatius dicimus ex semine plantam, et ex ouo pullum factum, quàm semen plantam, et ouum pullum factum. Quippe neque semen neque ouum sic remanent, vt naturas suas pristinas cum nominibus retineant. Cum enim hoc dicimus aliquid fieri, de subiecto loquentes, accidens solùm in eo mutari significamus: vt tamen subiectum maneat quod fuit: sicut cum hominem calefactum aut edoctum asserimus. Quòd si de qualitate in subiecto inhærente loquentes dicamus, hoc fit hoc, vt indoctus fit doctus. Ex quibus perspicuè patet, voculam Ex, aliquid notare, quod in mutatione qualibet corrumpitur, tametsi expressè hoc in oratione non sit positum. Quare cũ ex ære statua facta dicitur, aliquid in ære, quod remansit, corruptum esse significatur, in cuius locum figura statuæ successerit. Siue igitur dica- [p. 28] mus, hoc fit hoc, siue, ex hoc fit hoc, semper intelligitur aliquid esse permanens: et aliquid esse, quod ei per motum accesserit. Sic ex motu mutationéque rerum manifestè cognitum est, res omnes generabiles et corruptibiles compositas esse: atque ex duobus principijs, videlicet re quapiam permanente, seu subiecto, et ea quæ in hoc inducta per motum forma fuit, constare. Cæterùm cum non ex quolibet quodlibet, sed ex determinato certum et determinatũ duntaxat fieri cognouissent, tertij principij necessitatem comprehendẽrunt. Quippe aliquid in subiecto inesse oportere perspexerunt, propter quod vnam magis formam, quàm aliam quamuis recipere posset. Hoc principium non est rerum, quoad sunt, siue quoad existunt, aut factæ iam sunt, principium, sed quoad fiunt. Nam sine quo res aliqua non potest id fieri quod fit, hoc ad eius generationem prorsus est necessarium. Reliqua duo principia sunt vtroque modo, quatenus res fiunt, et quatenus subsistunt. Ergo si res consideremus, quatenus fiunt, tria earum reperimus principia, subiectum, formam, et subiecti habilitatem ad certam formam suscipiendam. Minimè difficile est tria hæc principia in corporibus videre et distinguere: vt in homine, exempli gratia, et in pane. Nullus est, quin intelligat tria in homine, qui calesit. Primum est subiectum: deinde caliditas inducta: et tertiò caloris priuatio seu frigus. Non enim posset calefieri, si non careret calore: et quidem ita, vt simul habilis esset calefieri. Lapis enim habet priuationem visus, at non eam, de qua nos hîc agimus: cui videlicet possit succedere visus. Verum catulus nuper natus, aut qui in matrice adhuc formatur, priuatione eiuscemodi obtinet. Sic cum panis vertitur in sanguinem, manifestè tria hæc in eo cernimus, materiam, sanguinis formam, et priuationem; quæ propriè sanguinis formæ oppo- [p. 29] nitur. Caret hæc nomine, ideoque hîc obscurius intelligitur, quàm in priore exemplo. Ergo vt res generentur, necessaria est priuatio: vt autem subsistant, necesse est eandem abolitam esse. Hac enim præsente, res non est actu, sed potentia solùm: qua deperdita necesse est formam oppositam adesse. Hæc rerum naturalium omnium principia communissima, non huius vel illius solummodo, alij alijs nominibus propter difficultatem expresserunt. In re aliqua vna, vt cum homo fit doctus, facile est hæc tria eloqui. Omnes enim mediocri ingenio præditi in hominis docti generatione intelligunt, hominem, imperitiam, quæ cum scientia queat permutari, et scientiam. Difficilius autem est, aptè sic nominare, vt omnibus in vniuersum congruant. Philosophi propè omnes, quorum ad nos monumenta peruenerunt, materiam, formam, et priuationem aliquando vocarunt. Theologi antiquiores, vt Augustinus, materiam; formam, et rationem seminalem vocauit. Maluit enim priuationem vocare rationem seminalem materiæ à Deo insitam, quàm priuationem. Alij habilitatem materiæ seu aptitudinem rectius putant dici. In sensu discrepantia nulla est, cum Aristoteles apertè doceat, non illam priuationem, quæ pura est negatio (cum hæc subiectum non determinet, ac omnibus ex æquo rebus aptari queat, etiam imaginatis, vt Chimæræ et Hippocentauro.) sed illam, quæ vt habilitas quædã ad formã certæ opponitur formæ, generationis rerum principium esse tertium. Idem optima sanè ratione materiam primam, actum seu formam, et priuationem nuncupauit. Et cùm potentia seu materia et priuatio resint eadem, ratione tantùm distinguantur, non est mirandum, si vtrunque hoc principium vno sæpe nomine philosophi enunciarunt, ac modo materiam, modo potentiam vocarunt. Quod enim esse potest, nec dum [p. 30] est, propter materiam hoc habet. Forma namque seu actus non facit, vt res aliquid esse possint: sed vt hoc ipsum existant, quod sunt. Quicquid enim actu est, hoc necesse est vel actum esse, vel actum habere. Elementa igitur cum non sint actus, et tamen existant, actum in materia habere fatendum est. Sic vides principia non posse per se aut seorsum subsistere, vt elementa vocata, sed sola cogitatione separabilia esse. Deinde neque plura neque pauciora esse posse, quibuscunque tandem nominibus proponere cuique liceat. Sufficiunt enim ad rerum generationem et constitutionem subiectum, et contraria, cum interna principia quærimus. Nunc, si placet, Paracelsi de rerum principijs opinionem nobis recita, vt quatenus cum veritate conueniat, aut pugnet, videamus.

FVR. Scitè ratiocinati sunt veteres, rectéque principia scrutati sunt à confessis notísque ordientes, et ab his ad ignota procedentes. Veruntamen scrupulum mihi reliquisti, qui me plurimum vexat. Intellexi principia, quibus corpora constant, corpora non esse. Corpus enim omne compositum est, principium autem simplex est. Quin extra compositum principium fingere non licet: cùm sola cogitatione separabilia sint. Quo pacto igitur quibusue argumentis persuadebimus aduersarijs, nos corpora non conflare ex incorporeis? Materia non est corpus, sed potentia pura: vt contendunt Philosophi. Forma quoque non est corpus. At his tanquam partibus essentialibus constant corpora. Consuunt ergo corpora ex rebus quibusdam incorporeis: quod apud vos absurdum quidem est, imò impossibile censetur: apud Paracelsum nostrum absurdi et falsi nihil continet.

ER. Explicatu difficilis est quæstio: nec facile ab alijs intelligitur, quàm ab exercitatis. Signum est, quòd plurimi omnibus temporibus hac de re dubitarunt. Hinc [p. 31] ortum habuit Auerrois imaginatio de interminatis in materia dimensionibus: contra quas tanto studio nonnulli pugnarunt. Nec absimile verò est, Anaxagoram atque alios, qui corporata principia statuerunt, in eundem scopulum impegisse. Si principia corporum poneremus distincta vel separata, vt olim fecisse aliqui leguntur, vix responderi posset. Iam verò dum non modò seiuncta non facimus, sed inseparabilia prorsus statuimus, mentéque sola distinguimus, minus difficiles habet explicatus. Deus ab initio non creauit materiam seorsum, sed vnà cum elementorum et cœli formis creauit vniuersi materiam. Sed nec causam video, cur magis dubitari possit, quomodo ex materia, (quam in nascentibus rebus sensus adesse demonstrant.) et forma, elementorum corpora sint creata, quàm quomodo ex nihilo sint effecta. Qui enim potuit ex nihilo facere aliquid, idem nouit materiam sic exornare suis formis, vt priusquam vna intereat, alia subintraret: vacuumque in ea multò minus relinquatur, quàm in corporibus. Prima igitur materia per solam analogiam, ratione alia nulla, intelligi et declarari potest. Huius naturam seu essentiam si aliter non percipi à nobis cogitabis, ipsam per se ipsam cognosci non posse pariter iudicabis. Quomodo enim per se et in se sola mente concipiatur, quæ nec fuit, nec est, nec erit vnquam sola? Si seorsum materia et forma esse, ac deinde ex ambobus iunctis corpora conflari fingeretur, certè ex non corporibus corpora componerentur. At materia nunquam fuit ita, vt forma omni careret, hoc est, vt corpus non esset. Quare quæ generantur et corrumpuntur, ex materia fiunt non nuda, sed forma aliqua vestita. Inter corruptionem vnius et inductionem alterius tempus interuenire non potest, sed in eodem instanti illa corrupta et hæc generata est. Summa hæc est. Qui [p. 32] sic ex principijs generatis per eorundem coniunctionem imaginantur componi corpora, quomodo ex mistis elementis generantur mista, ex non corporibus faciunt corpora. Si enim principia corpora ponant, iam non principia statuunt, sed elementa. Hoc enim differre diximus principium ab elemento, quòd principia sola cogitatione extra compositum sint, quodque ex ipsis elementa etiam constent: elementa autem et ante omnia mista sint, et ex mistis iterum generentur. Nos autem de principio dicimus, (Sacrarum literarum testimonio subnixi) elementa cum mistorum omnium materia creata fuisse. Quare cum ex elementis omnia fieri alia dicamus, ex incorporeis corpora minimè componimus. Si aliquid reduci ad nihilum concederemus, nec generationem vnius corruptionem esse alterius, et contrà vnius interitum alterius esse ortum constanter assereremus, insimulari fortassè huius vanitatis possemus.

FVR. De mistis corporibus nulla est dubitatio: sed de elementis seu primis ambigi potest. Hæc enim sola ex prima constant materia.

ER. Iam est dictum nobis, elementa non sic esse per copulationem facta principiorum, quomodo mista composita sunt per elementorum coniunctionem, sed elementa cum materia et forma simul fuisse creata.

FVR. Cur ergo ponuntur eodem modo generata ex materia et forma, sicut mista alia?

ER. Causa duplex adduci potest. Vna, quòd philosophi generales rerum naturalium causas inuestigantes eadem analogia putarunt principia ponenda simplicium et compositorum corporum. Et qui mundum semper fuisse opinati sunt, facile sese excusabunt. Qui autem factum nobiscum crediderunt, nihilominus eandem esse simplicium et compositorum rationem arbitrati sunt. Nos, qui ex verbo Dei elementa primùm creata scimus, deinde ex his cætera [p. 33] confecta eadem vi et potestate nouimus, Analogiam eandem seruari posse putamus. Sicut igitur ex ouo corrupto, in quo pullus actu non inest, pullum generari cernimus, ita ex aqua, in qua ignis actu nullus reperitur, ignem generari censemus.

FVR. Cum ex aqua fit ignis, an non tunc aqua materia caret forma?

ER. Non. Suprà namque monui, in eodem instante, quo aquæ forma corrumpitur, ignis formam existere, nullo intercedente momento temporis.

FVR. Quomodo fieri hoc potest?

ER. Aqua primùm calescit, et formam suam nihilominus retinet. Non enim amisso gradu quolibet frigiditatis, mox definit esse aqua, sed eodem momento illo, quo calor eò vsque auctus est, vt ignis formæ (exempli causa) conueniens sit factus, hæc inducta, et aquæ forma (deleta frigiditate ac humiditate aquæ necessaria) corrupta est. Nam primæ qualitates effectrices intendi ac remitti possunt, quantisper grauitas, leuitas, raritas, densitas intra propriam latitudinem, elemento cuilibet congruentem, consistere possunt.

FVR. Videtur nihilominus materia aqua nudari omni forma, et fieri quiddam omnis corporatæ naturæ expers,

ER. Res non sic habet. Non enim spoliatur aqua forma, priusquam ignis qualitates introductæ iam sint, vt est declaratum.

FVR. Hoc ergo me vis cogitare, quemadmodum lignum, ex quo Mercurius est fingendus, priorem formam suam non abiicit, antequam Mercurij figuram receperit, sic materiam sub aquæ formam existentem, ignisque forma carentem, tum demum pristinam suam amittere formam, cum ignis forma induta est?

ER. Omnino.

FVR. Sed Mercurij figura cum sit accidens quoddam, ideoque intendi remittíque possit, partes habet, quarum vna post aliam induci in materiam potest. Formæ autem naturales instar numerorum sunt, ac veluti in puncto quo- [p. 34] dam consistunt, vt siue addas siue detrahas eis quantumuis minimum, totam speciem permutari necesse sit.

ER. Esto, inducatur pars figuræ vna ante aliam. An non proportione quadam et analogia simile fit in dispositionibus ad formas substantiales? Certè negari non potest: vtut formæ ipsæ in quodam veluti puncto indiuiduo consistant. Quinimò quisquis rectè percepit, quomodo dispositiones neque generentur neque corrumpantur, sed quibusdam motis repentè vel existant, vel corruptæ sint, haud difficulter ex hac quæstione aliàs obscuræ satis se extricauerit. Examinare debet, qui nondum hæc intelligit, quæ de eis Aristoteles in 7. Physic. cap. 3. diuinè commentatus est. Hoc loco quæ vberiorem longiorémque explanationem desiderant, mittam, et tuum te exemplum perpendere præcipiam. Quippe ratio eadem est partium figuræ et totius. Vt ergo tota figura in tempore effingatur in materia, saltem partem eius aliquam subito introductam fuisse necessarium est. Quod de hac rectè dicitur, id si ad formæ naturalis ortum traduxeris, nihil peccabis. Vt enim hîc prior figura non antè expuncta intelligi potest, quàm alia fuerit insculpta, sic in naturalium rerum ortu res quodammodo habent.

FVR. Etsi nondũ hanc rem plenè percipio, videor mihi tamen longius nunc quàm antea proficere. Quare ad alia descendam.

ER. Vt lubet. Fortassè dabitur in sequentibus occasio declarandi, quæ in præsenti loco desideras.

FVR. Ante omnia te monebo, frustrà te de principijs istis rerum disputauisse, si contra Paracelsum facere putauisti. Mihi quidem pergratum fuit audire, sed cum sententia Theophrasti nostri non pugnant. Intelliges non ex eo tantùm, quòd eius discipuli hoc affirmant, verùm etiam ex alijs, quæ nunc dicam. Primum est, quòd se ostendit Sulphur nominare, quicquid in corporibus fa- [p. 35] cilè accenditur: Mercurium, quòd in vaporem seu fumum dissipatur, atque in altum tollitur: Salem, quòd in cinerem soluitur. At principia, de quibus ex Aristotelis atque aliorum philosophorum sententia tu disceptabas, nec inflammari, nec dissipari, nec in cineres redigi possunt. Deinde quòd ait corpora composita in hæc tria per ἀνάλυσιν opera artis Chemicæ resolui: quod de illis principijs cogitare non licet. Quippe sola cogitatione composita in ea diuidi positum fuit.

ER. Si constanter in vna sententia aliquando perstare consueuisset Paracelsus, argumentis tuis crederem. Nunc autem cùm ei non minus familiare fuisse cogito de re vna eadémque pugnantia scribere, quàm fuit grata cum aurigis compotatio, assentiri tibi non possum. Constat eum affirmare non semel, nullum esse in hoc mundo tam simplex corpus, quod non sit confectum ex his tribus. Si ergo Sol, Astra, Cœlum, Elementum, et si quid hisce est purius et simplicius, ex tribus commista ei sunt, corporum omnium principia facit. Etenim constanter asserit, totum Limbum ex his tribus constare. Quin etiam angelos aliósque spiritus ex eisdem compositos esse: quanquã contrarium etiam affirmet, nempe ex substantia spirituum seu angelorum corpora concinnata confectáque fuisse. Accedit huc, quod præclarissimi eius discipuli ausi sunt affirmare: adeóque petulanter et flagitiosè Aristotelis sententiam, quam præ inscitia et ingenij ruditate (nisi si improbitas in causa fuit) assequi nunquam potuerunt, flagellare. Natura, inquiunt, alia principia nulla agnoscit corporum, quàm corpora. Item, Ad materiam primam nec per ἀνάλυσιν nec per σύνθεσιν peruenitur. Quin dam nec vsus Aristoteleorum principiorum est aliquis, cũ risus Paracelsicorum sit maximus. Item, Corpora non componuntur ex alijs, quàm ex ijs, in que resoluuntur. In resolutione autem tria prædicta, alia nulla, reperiuntur. [p. 36] Quare principia nulla sint fingenda alia. Item, analogia cognosci ait principia Aristoteles: cùm captum ingenij nostri hæc res superet. Inscitissimè confundunt ijdem principia cognitionis et rerum, dum principia notiora compositis esse debere asserunt. Ruditatem hanc alijs verbis in Athenæi sectatoribus à Galeno reprehensam, si animaduertissent, nunquam ignorantiam suam ita leuiter prodidissent. Ferunt ergo contemptus sui pœnam iustissimã. Verba Galeni de his, qui eadem principia artium siue cognitionis et rerum faciebant, hæc sunt. Τὸ μὲν οὖν, ὥσπερ ἐξ ὧδε, καὶ τῆς ἰατρικῆς ὑποθέσθαι στοιχεῖα τὸ θερμὸν, καὶ τὸ ψυχρὸν, ἢ τὸ ξηρὸν, καὶ τὸ ὑγρὸν, ὅτι ἀλογίας ἔχεται, τί ἂν ἐγὼ νῦν ἐπεξιέμοις κεχρησάμην σοι; ὑπὸ πολλῶν ἤδη τὸ δόγμα, καὶ ψόγων, καὶ γέλωτα οὐ σμικρὸν τῶν παλαιῶν περιτέτριπται λόγων. Ineptius formam cum materia misceri dicunt: cùm sola corpora propriè misceri omnes eruditi affirment. Præclara hæc aduersus Aristotelem disputatio abundè probat, vel perperam ab ipsis Paracelsum intelligi, vel rectè à nobis exponi. Quid quod iidem ex Paracelsi sententia scribunt, elementa, quæ corpora esse negant, sed corporum duntaxat receptacula et hospitalia seu domicilia (Matrices vocāt) asseruerant, ex tribus illis orta commistáque fuisse? Quomodo si ex corporibus commistis elementa sunt confecta, corpora non esse defendunt? Quanquam ex Paracelso non sit vel difficile vel nouum contradictorias sententias proferre. Hoc verò omnem absurditatem superat, quod aiunt Aristotelem cum plerísque philosophis negare, ex quatuor elementis tanquam materia confieri corpora mista reliqua. Dignus mehercule præceptore est hic discipulus, vt quàm moderatissimè dicam.

FVR. Mox ad hæc: nunc illud dicam, alios non sic interpretari mentem Paracelsi, sed audacter affirmare, hunc Aristoteli non repugnare.

ER. Facilè refu- [p. 37] tatur, quod obiicis. Non laboramus, quo quisque modo Paracelsum exponat. Scimus enim vbique secum fœdissimè pugnare: et proinde contraria sentientes facillimè suas opiniones ex eodem probare. Dicam iterum hoc loco, ne repetendũ sit deinde sæpius, vix aliquam esse in Paracelsi scriptis sententiam, cuius non etiam contraria in eisdem reperiatur. Quare poterunt contraria de re eadem sentientes suam vtiq; opinionem ex scriptis eius comprobare. Ad me quod attinet, non ob id aliquos aduocaui testes, vt semper ita sensisse fidem facerem, sed vt ab alijs quoque sic intellectum indicarem. Quam verò dicant Paracelsum non repugnare Aristotelis sententiæ, audi quæso.

FVRN. Audiam.

ERAST. Constat apud omnes sanos, principium, vt nunc de principio loquimur, differre ab eo, cuius est principium: (Principiatum vocant aliqui,) nec idem vtrumque esse. Ex quo sequitur, rectè à nobis ex Aristotelis omniumque eruditorum philosophorum mente affirmatum fuisse, principium corporum per se subsistentium non esse corpus. Hoc isti non concedunt, quamuis concedere videantur: cùm sic argumentantur. Ex indiuiduis in suo genere absolutis nullũ corpus constituitur: Sal communis, Sulphur, et Mercurius sunt indiuidua in suo genere absoluta. Non igitur sunt corporum principia. Sanè certum est, Paracelsum, et hos ipsos, tria illa principia sua censere corpora. Quoniam sic per artem separari aiunt, vt in conspectum veniant, et distingui ab alijs queant misti corporis partibus. Quare seorsum sibi subsistere ea oportet. Iam verò quod se ipso subsistit vel est actus, vel habet actum. Principia illa Paracelsi non sunt actus. Non enim visibilia possent reddi. Ergo habent actum. Ergo sunt corpora. Quomodo igitur non sint, quærat aliquis, indiuidua in corporũ genere absoluta, cùm se ipsis subsistere va- [p. 38] leant? Indiuiduum absolutum vocant corpus mistum seu compositum. Affirmant igitur principia Paracelsi, corpora esse per se subsistentia: quod Aristotel. cum omnibus omnium gentium ætatumque eruditis et intelligentibus viris constanter negauit. Quocirca pugnat eius sententia cum Aristotelis doctrina in hac parte. Nec est dubium, quin contradicere voluerit, tametsi facere nescierit: vt postea liquebit. Nunc illud obiter æstimemus, quod isti censores noui instar Dictatoris cuiusdam statuunt, Corpus simplex non esse absolutum in suo genere. Deinde quòd ex absolutis corporibus alia constitui negant. Quo iure, quibusúe legibus sic decernunt? An semina in seminum genere, oua in ouorum genere, elementa in simplicium corporũ genere non sunt absoluta corpora? Quæ hoc philosophia sanxit? Nulla. Nam Paracelsis omnia tam honesta nominatione indigna, execrabilia et planè detestanda sunt deliria. Esto, sit ouum pullus inchoatus, semen dimidiata planta. An propterea illud in ouorum, hoc in seminum genere imperfectum erit, quia destinatum est alíus rei generationi? Apage cum hisce nugis, Elementa sunt huius mundi sublunaris corpora simplicissima, et in hunc vsum à Deo creata, vt ex ipsis ad mistionem coeuntibus corpora alia conformentur: quæ nullus vnquam, excepto spiritu Paracelsi, absoluta corpora negauit. Vtrum ignis ob id, quod inter elementa præcipuè author et effector est mistionum, inchoatum et imperfectum dicetur corpus? Imo verò an Paracelsica principia non sint perfecta in suo genere corpora, quia ex eis reliqua componantur? Quomodo igitur in separationibus seorsum demonstrari ac seipsis subsistere feruntur? Flagris et scutica digna sit sententia, quæ seipso consistens seu subsistens corpus, neget absolutum esse in suo genere. Aequè falsè alterum dicitur, ex absolutis nul- [p. 39] lum componi corpus: vt ex dictis patet. Nolo adferre lac, quòd manifestè commistum est ex butyro, caseo, et sero, corporibus absolutis. Nolo alia perinde manifestam compositionem obtinentia proponere. Dicam nota confessáque omnibus non insanis. Quis nescit ex communi sale, pane, fructibus, carnibus, corporibus in suo genere perfectis, et absolutissimis, in ventriculo mistis, tandem generari sanguinem ex omnibus constitutum? Quis marinas aliquas itemque ad aquarum salsarum scaturigines prouenientes plantas non sentit aqua vel marina vel salsa nutritas? Corruptores dignius quàm reformatores dicendi sunt, qui tales nobis leges ferunt.

FVR. Malim audire aliquid de argumentis à te recitatis. Habeo enim quæ illis addam.

ER. Aut falsa sunt, aut ad rem præsentem non spectant. Demonstraui clarè in supradictis, corporũ principia non esse corpora, sed corporea. Differt enim principium corporis simplicis à corpore: quomodo compositi corporis principium à corpore composito differt. Quis ignorat neque butyrum, neque caseum lac esse, tametsi lactea sint? Quemadmodum compositi partes non sunt compositum ipsum, ita nec simplicis corporis, quod in alia solui corpora nequit, partes siue principia, corpora possunt esse, licet corporea esse certum sit. Aliud namque est corpus, aliud corporeum. Formæ naturales, adeóque animæ nostræ principia sunt corporea, corpora tamen neutiquã sunt. Qualitates quoque, proprietates, et vires corporum, rectè dicuntur corporeæ (alio tamen modo, quàm principia) corpora præter Paracelsi spiritum nullus appellauerit. Hæc si ridebunt Paracelsici, nihil lucrabuntur amplius, quàm quòd summam ruditatem suam cum impia temeritate coniunctam prodent.

FVR. Hoc pacto iterum videberis corpora nobis fabricari ex incorporeis, quod absurdum iudicant etiam Paracelsici.

[p. 40] ER. Non omnes. Quidam enim corpora ex incorporeis cum magistro suo conficiunt: alij cum eodem fieri posse negant. Semper aut saltem in plerísque possunt contraria dicentes authoritate magistri communis inniti, vt non multò prius dicebam. Tam fœcundus fuit, vt contradictorias passim opiniones foueat, ac testimonijs vtramque partem armet. Nos mista corpora ex simplicibus componimus, vt ex materia: et in hoc iterum dissolui dicimus: simplicia sola cogitatione in sua principia solubilia ponimus: actu vel materiã sine forma, vel hanc sine materia subsistere posset tantum abest, vt affirmemus, vt nec imaginabile esse putemus. Hæc ergo creata de principio sic dicimus, vt neutra pars alteram præcesserit.

FVR. Quid ergo prodest ista de principijs imaginatio?

ER. Si elementa non in se mutuò transmutarentur, id est, si non generarentur et corrumperentur, sed impatibilia permanerent, vsum sanè in his exiguum haberet. Dum verò corrumpuntur et generantur iuxta partes, non potuit huius mutationis natura vel percipi vel explanari absque hac de principijs consideratione. Cum enim ignis corrumpitur, nec ad nihilum reducitur, necesse est illud amitti, quo ignis est ignis. Quod enim remanet, materia est, qua ignis nequaquam est ignis. Aliud enim est, quod, vt ignis: aliud, ex quo, vt materia: aliud, quo, vt forma: per quam materia hoc adipiscitur, vt ignis sit, et dicatur. Sic cum ex ouo fit pullus, corrumpitur ouum: nec tamen oui materia euanescit penitus: sed priore forma, per quam ouum erat, perdita, nouam acquisiuit, qua pullus est. Vides igitur nos non posse vel mutationis vel naturæ elementorum scientiam assequi absque principiorum noticia. Eodem modo res habet in mistis. Clarè iam perspicis, opinor, non esse ociosam hanc disputationem, vt inscitissimè quidam scripsit. Deinde prima rerum natura- [p. 41] lium principia non esse corpora, tametsi sint corporea: et proinde elementa non posse in corpora resolui arte Chemica. Demum nos neque mista corpora fabricare ex incorporeis, neque elementa. Quippe mista ex elementis componi dicimus: Elementa autem non concedimus eodem modo ex principijs per se subsistentibus aliquando conflata fuisse, sed cum eorundem formis materiam primam concreatam scimus: quam omni forma nullo temporis momento caruisse nouimus. Habes ad argumenta tria responsionem: simulque insulsissimum esse quartum intelligis, cum ait, principiorum intelligentiam ingenij humani captum superare. Si omnium captus esset, qualis est Paracelsi et talium discipulorum, tolerari posset, quod dicit. Ad illud de principijs noticia ac rerum suprà satis responsum est. Notiora quidem nobis esse oportet principia cognitionis nostræ, ex quibus in obscuriorum et ignotorum noticiam deuenimus: at rerum principia euidentiora nobis esse rebus, quarum sunt principia, necessarium non est. Quippe ex effectibus et compositis nobis notioribus, nempe sensibus magis occurrentibus, in noticiam demum venimus componentium et principiorum. Tales nobis nugas cum proferant inaudita temeritate rudissimi, vt lenissimè dicam, homines, non dubitant cœlo bellum denunciare. Quæ præterea te habere aiebas proponito.

FVR. De materia et forma quærere volebam, vtrum substantias poneres an accidentia. Verùm quando differre dicebas, quod, quo, ex quo, in mentem venit Aristoteles, cùm substantias diuidit in compositum, formam, et materiã. Quunctiam materiam intellexi de principio à Deo sic creatam, vt omni forma spoliata nunquam fuerit. Intelligo iam ita ex ea fieri omnia, quomodo ex pane sanguinem generari nouimus. Etsi enim forma panis prorsus deperdi- [p. 42] tur, et in materia panis, forma sanguinis succedit, ex non corpore tamen ob id nullus sanguinem genitum censuit. Restat aliud, quod mihi planius explicari cupio, Vtrum res quæuis in ea, ex quibus constat, resolui possit. Hac namque sumptione inprimis nituntur tria illa principia ponentes.

ER. Limitatione indiget. Iam enim ostensum est, corpora simplicia cogitatione duntaxat in principia diuidi: atque ideo ineptos esse, qui sic argumentantur, Corpora non possunt arte Chemiæ dissolui in materiam et formam: Ergo non sunt ex his tanquam principijs constituta. Intelligi proinde propositio debet de partibus materialibus seu corporatis, seipsis actu subsistere potentibus. Nisi enim de partibus actu inexsistentibus, eisque materialibus, ex quibus compositum conflatum sit, accipiatur, plurimum fallet. Multæ namque res ex composito quolibet fiunt, ex quibus actu inexsistentibus factum nunquam fuit. Verum igitur est, rem quamque ex illis constare, ex quibus actu inexsistentibus veluti per compositionem quandam composita est. In has partes resolui compositum si dicatur, libenter propositionem concedemus. At ex illis partibus conflatas esse res omnes, quæ per substantialem materiæ transmutationem ex ea generantur, nunquam confitebimur. Nulla enim ratione poterit hæc sententia vera demonstrari. Quis nescit diuersa artis operatione virtute ignis, aut caloris ignei corpora solida in nitrum verti posse, in cineres, in liquores, in res alias? An ideo dicemus ex his compositas fuisse? Non arbitror. Legimus hominum certorum corpora in vermes, pediculos, aliáque talia conuersa fuisse, ex quibus conflata commistáque nullus existimauerit. Multorum vel pulmones vel partes aliæ in pus corruptæ fuerunt, quas ex pure generatas ne asini quidem putauerint. Sic cibi sæpe in humores putres aut stercora mu- [p. 43] tantur, quos ex talibus compositos rebus fuisse, nullus sanæ mentis dixerit. Animalis corpus, in carnes, ossa, neruos, sanguinem, aliasque partes tales dissolui potest, quoniam in eo actu inexsistunt. At has vel à natura, vel ab arte in semen et sanguinem: vel hæc in cibos, ex quibus confecta sunt, dissolui posse, ne Cacodæmon quidem ausit affirmare. Quis pullum redire putat in ouum, ex quo conformatus est? aut ouum in gallinaceum sanguinem, ex quo genitus fuit? aut denique hunc in frumentum, quo nutrita est gallina, redire credat? Non datur regressus ad formam à priuatione: nec retrorsum in generando vadit natura. Prorsum semper progreditur in mistis: et tanquam circulo quodam mutationes suas absoluit, ex priore semper efficiens posterius, nunquam ex posteriore prius, antequam ad elementa prima peruentum fuerit. Quocirca non est reciproca in rebus naturalibus compositis generatio, sed alia fit post aliam: vt in 1. lib. Metaph. cap. 2. luculenter docuit Aristoteles. Cum enim vellet ostendere generationem ratione materiæ non abire in infinitum, dupliciter indicauit aliquid ex aliquo generari. Vel enim ita fit sicut ex puero vir, aut ex imperfecto perfectum: vel vt ex aere generatur aqua vel ignis. Hanc elementorum esse asserit, reciprocamque ostendit: illam reflecti negat, sed à primis corporibus seu elementis per varias mistiones et discrepantes materias semper ire prorsum docet, quousque tanquam per circulum ad prima iterũ descenderit elementa. Ὅτι ἀνακάμπτει πρὸς ἄλληλα, δῆλον ἐγίνετο ἐξ ἀλλήλων πάλιν, οὐδὲ γίνεται ἐκ τοῦ γιγνομένου, ἀλλ᾽ ἐπὶ τῶν γένεων. Elementorum generationem dicit reflecti. Non enim vnum elementum in genere elementorum est alterius veluti seminarium et imperfectum quiddam. At in mistorum generatione, in qua vnum tanquam semen est quoddam alîus, aut [p. 44] rationem habet imperfectum ad perfectum, reflexio tam non potest concedi, quàm non potest ex viro puer iterum fieri: ex quo mutato vir factus fuit. Quicquid igitur velut imperfectum permutatur ad perfectionem, siue permutata temperie elementorum priore aliud fit, reuerti ad priorem naturam nunquam poterit. Huiusmodi namque generationes non reflectuntur in circulum, siue non retrocedunt, sed prorsum semper eunt, dum ad summum est ventum. Deinde sicut per varias mutationes ascenderunt, ita per alias rursus paulatim dissoluuntur, quousque ad elementa reditus fiat. Quamobrem non corrumpitur vinum in omphacium, ex quo ortum est, sed in acetum. Et hoc deinde in aliud quiddam mutatur, atque illud rursus in aliud, donec reditum sit ad prima elementa. Hac ratione non transmutatur bilis in sanguinem, ex quo supercalefacto nata est, sed in humorem alium: et hic porrò, in alium, dum ad elementa peruentum sit. Ergo non ex quibuslibet rebus quæ per ignem ex corporibus mineralium, plantarum, animalium generantur, composita ea sunt. Imò impossibile dicimus esse, vt mistum, quod per substantialem transmutationem misti alterius est factum (sicut cum ex sanguine fit caro, neruus, os, vena, cerebrum) in eadem illa vel ab arte vel à natura resoluatur, ex quibus primò factum est. Dissoluuntur quidem omnia tandem in materiam, ex qua facta fuerunt ab initio, scilicet in elementa: sed in salem, sulphur, et mercurium, etiam elementa deinde verti ac diuidi, ne Paracelsici quidem non palàm scelerati et indissimulanter mendaces affirmabunt. Etenim qui mihi inter ipsos peritiores videntur, non audent constanter affirmare, se in omnibus corporibus mistis omnia tria distinctè inuenire. Quomodo ergo putabimus ex elementis separari seu elici ista posse, quæ ex variè multipliciterque mi- [p. 45] stis nonnullis corporibus euocare nequeunt? Quis miretur vi ignis variata ex eadem materia varia generari corpora? Qui talia actu fuisse in eisdem credit, atque ex talibus actu existentibus composita fuisse putat, nae is est nimis rerum imperitus. Sic enim caseum quoque ex vermibus, bouem ex apibus confectum fateri cogemur.

FVRN. Intelligo hæc iam satis. Memini autem te suprà dicere, Paracelsum Aristotelis de Principijs dissertationem oppugnare voluisse quidem, at facere nesciuisse: quod apertius mihi declarari velim.

ERAS. Nulla hîc obscuritas. Credo Paracelsum Aristotelis mentem ne vel eminus quidem olfecisse. Quomodo enim homo indoctus, perpetuò ebrius, eiusmodi cognoscere in animum induxisset? Audiuit omnes dicentes, tria esse rerum principia. Audiuit non minus affirmantes, quatuor elementa esse rerum principia. Cumque non sciret inter mista et simplicia distinguere; et Aristotelem putaret elementorum quoque principia existimauisse corpora, placuit ei in horum locum substituere tria illa, quæ apud auri decoctores inuenerat. Deinde longius progressus est, ac elementis quatuor è medio sublatis, tria sua principia reposuit. Nec alia est discipulorum eius opinio, si ad verba eorum respicias: quamuis aliud nescientes dicant: Ille etenim, quem suprà diximus tam bellè Aristotelem reprehendisse, tandem sua principia ex Paracelsi sententia definiens, ait, Corpora esse prima, simplicissima, perpetua, per se consistentia, ex quorum mistione omnia fiant, et in quæ postremò resoluantur. Postquam fortiter, opinione sua, pro Paracelso contra Aristotelem de Principijs pugnauit, elementa definiuit, principia se definire putans. Elementa namque sunt corpora simplicissima (ideoque indiuisibilia secundum speciem) per se subsistentia, ex quib. mistis cætera fiunt, [p. 46] et in quæ denique rursus soluuntur mista. Principia neque corpora neque miscibilia sunt: nec per se subsistunt: nec mistorum corporum principia dici rectè possunt. Hi sunt egregij illi Aristotelis probatissimorumque aliorum authorum reformatores.

FVR. At Paracelsus negat elementa simplicia esse corpora, sed ex tribus illis asserit esse composita. Quin etiam cœlum et sydera ex eisdem conflata contendit. Elementa autem quatuor vulgò nota Matrices vocat fructus mundanos ex se, tanquam ex sinu quodam, proferentes et conseruantes.

ER. Tempus est iam, vt doctrinã eius de Elementis excutiamus. Sic enim quæ de principijs dicta sunt, eadem opera dilucidiora fient. Exponam autem primùm, quæ vera sit sententia, quò, quæ Paracelsus finxit, conspici possint facilius. Quippe manifestè patebit, tria illa corpora neque principia neque elementa rectè sanéque ab eo vocari. Suprà dixi, elementa esse corpora, ex quib. cætera fiant, vt in eis insint, et in alia se priora corpora solui nequeant. Quæ autem et quot sint hæc corpora, ex rerum mutatione seu motu primi illi naturalium rerum contemplatores pariter inuenerunt. Loquor hîc præcipuè de elementis mistionis, non compositionis. Etenim literas vsitatè dicimus syllabarum esse elementa, quòd sint minimæ earum partes, verùm compositionis tantùm sunt elementa. Non enim miscentur literæ, sed instar partium domus coniunguntur, proque varia compositione varias et discrepantes efficiunt syllabas, et consequenter etiam dictiones. Hoc modo si vsurpetur nomen elementi, ex quinq; mundus constabit elementis, videlicet, cœlo, igne, aere, aqua, et terra. In qua significatione Aristot. alicubi cœlum vocauit Elementum, velut parte totius mundi simplicem. Nos de solis mundi sublunaris siue mistarum rerum elementis, hoc est, de mistarum rerum materia hîc agemus. Ergo cùm prisci philosophi res [p. 47] quasuis à seipsis, nulla causa externa corrumpente, dissolui cernerent, compositas ex pugnantibus cogitare cœperunt. Nihil enim vnum existens à seipso mutatur. Cum deinde in rerum compositarũ substantiales mutationes intuerentur, atque in tali mutatione quauis diuersas materiæ partes obseruassent, nihil dubitarunt affirmare, omnia ex corporibus quibusdam specie differentibus conflari, quæcunque præter elementa hîc generantur et corrumpuntur. Et ne sim longior, nec in animalium corporibus, quæ nullus composita esse negauit, nec in fructibus et lacte, aliísque talibus immorabor, sed in illis solis te iubebo obseruare, quæ minus manifestam sensibus habent compositionem. Itaque aquam, vinum, succos alios tales inspicito, quoties vel suapte sponte ac naturaliter, vel ab arte corrumpuntur: et apertè videbis eos in dissimiles substãtias dissolui. Sanè cùm vinum optimum et clarissimum putrescit, fæcem subsidere crassam et terreàm cernimus plurimam. Exhalauisse partem, copia seu quantitas diminuta declarat. Relinqui partes aqueas, et propemodũ insipidas, gustus probat. Idem in aqua, inque succis quibuslibet deprehenditur. Multò euidentius in corporibus solidioribus minusúe liquidis apparet. Quoniam si vel solo pane, vel solis ossibus alas aliquod animal, nihilominus excrementa crassa, aquea, fumea generari conspicies. Si rursus ex hoc cibo vnice sanguinem genitum explores, non minus dispares continere partes experieris. Eadem est vrinæ et aliorum omnium conditio. In omnibus enim reperies substantias diuersas, licet in vna euidentius et facilius separentur, quàm in alia. Ex hac solutione rerum in partes adeo dissimiles intellexerunt veteres, res mistas ex diuersis corporib. per se consistentibus omnino conflatas commistásque esse. Cum autem quæ et quot illa essent corpora, ex quibus reli- [p. 48] qua consisterent, studiosè inquirerent, atque ignem, aquam, aerem, ac terram ita corrumpi aduerterent, vt partium diuersitas eiusmodi vel nulla, vel exilis admodũ occurreret, clarè cognouerũt, hæc esse aliorum materiam. Sanè cùm flamma corrumpitur pura, præter aerem in loco nihil cernitur. Licet hoc manifestè videre in subita flammæ extinctione, cum scilicet euolare non permittitur, vt in cucurbitulis cùm accensa est, corporíque subitò admouetur: aut cum aliter ignis repentè ac semel contegitur. In nihilum verti non potuit. Vt enim ex nihilo nihil fit, ita quod aliquid est corporei, non potest ad nihilum reduci. Nihil autem præter aerem apparet. Quocirca non est in substantias dissimiles dissolutus seu corruptus. Eodem modo cum aer in ignem mutatur, siue incenditur, excrementum transmutationis nullũ occurrit. Cum aqua purissima decoquitur, in aerem tota fermè vertitur, paucissimis quibusdam reliquijs remanentibus: quas ei permixtas fuisse, et ad substantiam non pertinuisse præclarè intelligebant. De terra maior fuit dubitatio. Veruntamen cùm eam receptaculum et velut officinam generationum atque corruptionum attendissent, non valde mirati sunt minus putam esse. Tali via incedentes veteres primùm obseruarunt necessariò elementa quædã esse. Et cùm non nescirent, simplicia compositorum esse principia seu materiam, simul hoc quoque cognouerunt, quæ omnium facta fuissent principia seu elementa, simplicissima in corporum genere esse oportere. Posthæc quæ et quot essent inuenerunt. Postmodum accuratius singula rimantes rationibus comprobarunt ac illustrarunt.

FVR. Ingeniosè scrutati sunt, fateor. Attamen magna fuit apud veteres philosophos de Elementorum numero disputatio et sententiarum similitudo quæ res suspicionem nobis meritò parit, non tam eui- [p. 49] denter et clarè ipsos, quæ dicebas, vidisse. Certè posteriores necesse habuerũt argumentis confirmare priusquam persuaderent, quatuor illa corpora aliorum elementa materiámque esse. Anaxagoras particulas similares, Democritus atomos, Pythagorici, vt ex Timæo probatur, superficies, Thales aquam, alij aerẽ, alij medũ quoddam corpus inter hæc, alij aliud commenti sunt.

ER. De Anaxagoræ et Democriti sententia nolim temerè contendere: sed de alijs incunctanter affirmo, nihil eos dubitauisse, quin ex his quatuor, igne, aere, aqua, terra, per mistionem coeuntibus nascerentur, quæcunque præter ipsa oriuntur et intereunt. De Platone quisquis dubitat amens est. De Thalete, Anaximandro, Heraclito, et similibus idem iudicauit Galenus, cum sic scripsit. Καὶ μοι δοκοῦσιν ἅπαντές ἐκεῖνοι τῶν παλαιῶν ἀνθρώπων, ἡ κοινὴ πάντων ὑπόθεσις βλεπόντων τοῖς στοιχείοις, ἢ τῶν μὲν ὁρῶντες οὐ πολλαμβάνειν εἶναι τὸ στοιχεῖον. In hoc igitur isti errauerunt, quòd hæc quatuor ex alio quodam corpore fieri censuerunt, licet mista ex his non minus alijs proximè generarent. Deceptionis causam putat Galenus, quòd non intellexerunt materiam tantũ esse omnium communem, ex qua cum actu constitueretur elementum. Videbant elementa in se mutuò transmutari: nec qua ratione hoc eueniret, satis videbant. Certius nihil potest dici, quàm veteres omnes, aut saltem plerosque, mista ex quatuor elementis nostris creauisse: siue ex antiquiore corpore fabricarent, siue prima esse crederent. Anaxagoræ atque aliorum opinionem confutauit egregiè Aristot. in 1. Phys. et Democriti phantasiam in libris de Cœlo et Mundo cribrauit. Quomodo Galenus ex rerum compositione probarit ex quatuor elementis conflata esse corpora omnia, in 1. de Elementis legere poteris. Hippocratem non tantùm hominem, sed res omnes ex eisdem constituere, tam docet firmè [p. 50] Galenus in eodem lib. cap. 8. ex ipsismet verbis Hippocratis, vt ambigere nullis possit. Vnum hîc locum producam propter sequentia. Sunt enim Paracelsici quidam adeò impudentes, vt Hippocratem quoque in partes suas traducere audeant. Τοιαύτη δὲ καὶ ἡ τῶν ζώων Φύσις ἐστὶ, καὶ τῶν ἄλλων ἁπάντων. γίνεταί τε ὁμοίως πάντα, καὶ τελευτᾷ ὁμοίως πάντα. συνίσταται δὲ αὐτέων ἡ Φύσις ἀπὸ ὧνπερ εἴρηται, καὶ τελευτᾷ καὶ τὸ εἰρημένον εἰς ταῦτα, ὅθενπερ συνεστήκει ἕκαστον, ἐνταῦθα δὲ καὶ ἀπεχώρησεν. Natura, inquit, animalium, rerumque aliarum omnium talis est. Generantur enim et intereunt similiter vniuersa. Quoniam constituta est natura eorum ex prædictis omnibus (nempe ex calido, frigido, humido, sicco: siue ex igne, aere, aqua, terra) et occidit, sicut prædictum est, in idem vnumquodque ex quo conflatum est. Huc igitur secedit: nempe ignis ad ignem, aqua ad aquam, aer ad aerem, terra ad terram.

FVR. Præclarè equidem video antiquissimam esse hanc opinionem, quam ita confidenter ausus est Hippocrates asserere: velim nihilominus audire quomodo probari possit elementa esse quatuor. Dubitarunt enim aliqui non tantùm olim apud veteres, sed et hodie ausus est Cardanus ignem ex censu elementorum rationibus quibusdam submouere: quas suo deinde loco tuis opponam.

ER. Aristoteles quatuor esse probauit pro more suo breuiter in Meteoris, ex analogia et proportione materiæ. Cum enim contraria sint, ita diuisa esse secundum materiæ proportionem conueniebat, ne vnum virtute actionéque sua corrumperet cætera. Alij ex principijs Aristotelis idem monstrarunt, argumento sumpto à natura motus recti. Sed hæ ostensiones magis seruiunt elementis compositionis, quàm mistionis. Quamobrem his præteritis, quæ ad institutũ nostrum propius pertinent, considerabimus. Iam ostendi sensus nostros ele- [p. 51] mentorum numerum nos docere. An oblitus es sensibilium iudicem esse sensum, intelligibilium intellectum? Si de numero, qui hîc iam adsumus, orietur quæstio, An non desipere arbitrareris argumentis demonstrare conantem tot nos esse, cùm numerare nos oculis posset? Corpora mista, cum corrumpuntur, in diuersa corpora dissolui clarè videmus. Etenim quando pomum, exempli gratia, putrescit, partes aliquas instar aeris exhalare, quasdam instar aquæ humidas in superficie hærere, crassas et terreas subsidere cernimus. Easdem non minus perspicuè in integro deprehendimus. Quoniam aereas continuè effluere nobis declarant tum odor, tum rugæ cutis magis magísque apparentes. Aqueas si vel leuiter digitis compreḿerimus, similiter conspicimus. De terreis nullus ambigit. Easdem partes in corporibus mistis omnibus sensus comprehendunt, tametsi in alijs terreæ, in alijs aqueæ, in alijs aereæ superent. Tria hoc pacto elementa perspicuè inuenta sunt. Nam corpora hæc simplicia, et non mista esse, corruptio eorũ probauit, vt suprà declaraui.

FVR. At Paracelsus modum docet, quo ex singulis elementis quatuor alia elici queant.

ER. Elementa, quæ apud nos hîc sunt, non esse pura, sed aliena quædam habere sibi admixta corpora, certum confessúmque est omnibus. Quare fieri potest, vt in vnoquoque elemento diuersi generis aliquid, licet exiguum sit, reperiamus. Qui primi ista obseruarunt, terram impurissimam esse animaduerterunt. Imo puram non alibi, quàm in centro inueniri crediderunt. Mouerunt eos tum alia, tum quòd eam velut centrum esse perspexerũt, in quod confluerent omnia. Certè receptaculum ac velut sinus quidam est, in quo natura partus suos omnes, aut saltem plerósque miscet, generat, fouet, alit, auget, conseruat. Paulò minus impuram deprehenderunt aquam: pu- [p. 52] riorem aerem: illum præsertim, qui à terra et aqua recessit longius: purissimum in globo suo existentem ignem. Ratio est, quod ad mistorum generationem creata elementa creatoris iussu loca infima facilius petunt: vbi rerum generationi subseruiant. Etsi igitur aerem, exempli gratia, nonnihil aquæ, terræ, ignis, in se habere perspexissent, aerem tamen simplex corpus esse incunctanter pronunciarũt: quod maximam eius partem simplicem, inque alia elementa totum permutari, non in diuersi generis corpora, instar aliorum quorundam resolui conspexissent. Ergo si Paracelsus ex aere quatuor elementa potuit efficere, ex impuro aere tale quid separauit. Et ignem ex aere facere caret difficultate. Aquam ex aere puro quomodo virtute ignis fabricet difficilius est dictu. Quanquam veteres vnum elementum supponentes ex hoc cætera crearunt rarefactione et condensatione, vt ex Hippocrate liquet. Sed esto, ex aere nostro separentur aer alius, ignis, terra, aqua. Quæro an etiam ex hoc aere rursus eadem secerni possint? Si semper hoc fiat, abibit res in infinitum: quo nihil potest absurdius cogitari. Si tandem purus inuenietur aer, habemus quod quærebamus. Quantum porrò fidei sit tribuendum huic de elementorum separatione mendacio Paracelsi, prudens intelliget Lector, si, quæ in 2. Archid. scripsit, attentè perlegerit, accurateque examinauerit. Sufficit nobis hoc loco mōstrauisse, rectè antiquos ex euidentibus de tribus elementis ratiocinatos.

FVR. Quænam tria illa dicis?

ER. Terram, Aquam, Aerem.

FVR. Ego verò memini me legere, veteres Chemiæ studiosos, quos solos appellare solent philosophos Chemici et Paracelsici, de aere plurimum dubitauisse: propterea quòd in separationibus eum nusquam separatè reperissent. Equidem ex Paracelsi discipulis vnus, quem ego propter candorem et in ar- [p. 53] te sua experientiam (in qua supra annos triginta summo studio laborauit, ac longè plura cæteris obseruauit) maximi semper feci, sic scribit. Quartum elementum aer scilicet, non est per se, aut in subiecto suo, perceptibilis. In vento et in nube non sentitur aer, sed aqua: quæ per transmutationem est aeri permista. Et paulo pòst. Nihil aliud ibidem inuenire potuerunt vnquam, nisi tria, quæ dicta sunt. Aerem simplicem aut compositum ab alijs nullo segregare potuerunt artificio: sed semper aquæ didicerunt, vel igni sub oleo, permixtum esse.

ER. Idem hic Paracelsi discipulus mihi quoque visus est ab euidentia rerum minus discedere, pietatísque studiosior esse multis alijs. Sanè ingenuè concedit aerem elementum esse quartum, licet in distillationibus nulla possit arte separatim ostendi: plus tribuens euidentiæ in hac re, quàm arti suæ. Quòd si vera sunt quæ hîc scribit, quomodo vera potuerunt esse, quæ de elementorum separationibus affirmauit Paracelsus? Sanè hic paulò pauciores annos exercuisse Chemiam videtur, quàm Paracelsus vixit. Sed hæc extra propositum dicta sint. Tria elementa manifestè sic cognita sunt quibuslibet perfectis mistis inesse. De quarto, scilicet igne, minus dubitarunt, quòd calorem quendam in omnibus mistis percepissent, quem à solo igne nasci posse præclarè perspexerant.

FVR. Quibus argumentis permotos putas, vt ita censerent?

ER. Grauissimis, ac certissimis. Sanè res vna in pluribus et distinctis rebus inexsistens non potest nisi ab vna causa effecta fuisse. Causæ namque diuersæ generant effectus diuersos: commune nihil pariunt, nisi commune aliquid possideant, per quod communem illum effectum generent. At calor in discrepantissimis rebus vnus genere inest. Quare à communi aliqua causa productus est. Deinde quotiens res vna magis minúsque communicata [p. 54] est discrepantibus rebus, omnino est necesse, vt, quod alijs communicat, perfectissimè idipsum habeat, quod alijs tribuit. Quòd autem alia magis alia minus eodem participant, ex eo accidit, quòd proprius alia alijs ad illud accedunt. Si namque vnicuique per se, et ex propria sua natura conueniret, æquè perfectè singula obtinerent. Certum porrò est, calorem maiorem ac minorem inesse rebus mistis omnibus, quantumuis natura dissimilibus. Equidem in aliquibus inest adeò copiosus, vt planè vrat: in quibusdam vix, imò ne vix quidem sensibilis est: in nonnullis medio modo inuenitur. Et omnes hi ordines, gradus fermè infinitos habent. Quo fit, vt ex sua natura non habeant, sed aliunde eum accipiant. Vndè autem habeant, si non ab igne accipiant? Igne in rebus naturalibus nihil est calidius. Ergo cùm semper, quod summè tale est, causa sit aliorum, quæ minus talia sunt, ab igne habent res mistæ, vt magis minúsque caleant. Equidem in omni genere aliquid esse oportet, quòd sit aliorum mensura et causa. Quare et in calidorum genere. Hoc autem vocamus ignem. Demum quæcunque participatione aliquid sunt, ad illud velut ad causam reducuntur, quod per se tale est. At res mistæ calidæ sunt per aliud quodpiam seu participatione. Quocirca aliquid est primò et per se calidi, quod aliorum sit causa. Hoc autem quid sit, si ignis non sit, ne quidem fingi potest. Quippe quæcunque calefiunt, ab igne aliquo calefieri videmus. Cæterum cum viderent ignem hunc nostrum violenter hîc detineri, sponte sua semper sublimia petere, suum ei locum in alto attributum, in quo secundum naturam seruaretur, concesserunt. Corpus ergo simplex esse cum experti fuissent, nec aliud eo calidius aut æquè calidum occurrisset, rectè collegerunt, ignem caloris sui participes res mistas efficere. At non potest hoc præ- [p. 55] stare, nisi cum ipsis permisceatur. Ex igne igitur vnà cum alijs res mistas conflari ex his concluserunt. In secundo de Generatione et corrup. hoc vtitur insuper argumento Aristoteles. Quæ miscentur, mutuò agunt et patiuntur. At actio est contrariorum. Quare sunt contraria quæcunque verè miscentur. Constat porrò in mistis esse aquam, corpus frigidum et humidum. Ergo inest etiam calidum et siccum, hoc est, ignis: qui princeps causa est mistionis.

FVR. Non potest ignis res calefacere, absque eo, vt ipsis sit permistus? Certè multa calefacit, cum quibus tamen ipse non miscetur. Præterea in mistis non perinde ignem sensus clarè percipiunt, ac reliqua tria. Sed nec sublimationes ignem inueniunt. An non potuit calor, qui in mistis inest, à cœlo communicari? Solem certè quotidie calefacere sentimus hæc nostratia absque igne. Addam illud etiam, non debuisse Aristotelem ex motu ignis sursum tendentis concludere in sublimi alicubi eundem conseruari, sed potius in aerem dissolui: quod ita fieri videamus.

ER. Ignem calefacere quædam, cum quibus non miscetur certum est. At calorem ista non diu seruant ab igne semota, nisi in ignem permutata fuerint. Res autem mistæ calorem suum seruant per omne durationis suæ tempus. Quare necessarium est, vt substantiam calidam permistam habeant. Sanè ferrum, lapides, ligna, calefacit, ac ignea reddit. Sed non multò post abitum ignis redeunt ad pristinam suam naturam. Non possunt igitur mista tempore quouis calida esse ac permanere, sine calidi elementi permistione. Multa certè ex mistis hactenus calent, vt etiam vrant, idque media hyeme, ignibus omnibus longè remotis. Considera tantùm animalia, in quibus calor manifestus est ipso mox tactu perceptibilis. Idem hic moriente animali mox exhalat. An dubitas num hic calor ab igne ortũ habeat? Certè nihil [p. 56] est aliud quàm ignis perfectè mistus, et ad mediocritatem redactus. Vnde autem et quibus rebus fouetur et conseruatur hic ignis in animalibus? Cibo nimirum et potu. Ergo et in his est ignis. Aluntur enim et augentur res quælibet eisdem illis, ex quibus constitutæ sunt. Hinc alimenta videntur nomen sortita esse, quòd sint rerum, quas alunt, tanquam elementa. Ideo autem sensus non cõprehendunt cum cæteris elementis ignem, quia hunc, cùm maximè sit inter elementa actiuus, magis alijs retundi in mistione oportuit, ne mistum ante tempus corrumperet. Profectò rectè ab Aristotele affirmatum fuit, ab igne puro nihil generari, sed corrumpi potius omnia, quæ ab ipso attinguntur. Quocirca paucum esse in mistis oportet, exactéque mistum. Deinde quia est corporum omnium tenuissimum, non potest facile vllis instrumentis vinctus teneri, cùm est à cæteris separatus. In sublimationibus igitur cum tenuissima parte aeris expirat, vt cerni nequeat. Tam non potest à cœlo rebus mistis calor contribui, qui in eisdem constanter permaneat, quàm non potest ab igne hoc eis dari: quod apertè satis paulò antè ostendimus. Cæterum insania est, putare cœlestia nobis huc demittere partes sui corporeas, quæ pars fiant materiæ mistorum. Quare neque Plinij neque aliorum sententia potest admitti, qui cœlestia instar sublunarium contra sensuum perceptionem mutabilia statuunt.

FVR. Cœli corruptionem vereri non debes, si elementum sit, et generationes fructúsque statis temporibus producat. Terram ante oculos habes æquali perpetuitate stabilem, vtcunque in annos et horas mutabili fructuum varietate gaudeat.

ER. Agnosco Thrasonis verba. Sed responsum iam est. Si mistorum substantia differt re vera à substantia miscibilium, necessarium est, vt mutabilis sit horum substantia. Quare cœlestia instar subluna- [p. 57] rium sunt corruptibilia: quod absurdius multò est, quàm vt refutari debeat. Nec excusat, quòd totum non sit necesse corrumpi. Nos enim nec terram nec aliud aliquod elementũ totum corrumpendum ante mundi finem scimus, et nihilominus comparatione cœlestium verè corruptibilia nouimus. Quis terram neget mutatam et corruptam esse certo modo, in generatione ossis, nerui, arboris, herbæ? Hæc omnia, quoniam corrupta iterum in terram soluuntur, et generari et corrumpi continuè terræ partes dicimus. Quòd qui de cœlo cœlíue partibus vel cogitare audet, pro fano minimè habendus est. De Aristotelis ratione, qui plura vult cognoscere, legat Scaligerum aduersus Cardani subtilitates disputantem. Constat corpus naturale suum appetere locum. Ignis autem corpus est naturale, ac sursum mouetur. Proinde spacium locúmue suum habet in alto supra aerem, supra quem fertur. Quòd corpus sit, ne Cardanus quidem puto negare audebit. Quippe substantiam, et quidem visibilem concedit esse, à summo corruptam calore. Quòd elementum sit, et ex dictis et ex dicendis intelligi potest. Et quomodo non putes delirare hominem, qui ignem esse dicat substantiam à calore corruptam, quomodo aqua in glaciem versa corrupta sit à frigore substantia, et candem subitò dicat extremam caliditatem ac siccitatem subiectum corrumpentem? An idem sunt substantia corrupta et caliditas corrumpens? An fortè substantia corrupta fit accidens hoc, à quo corrupta prius fuit? An non sunt hæ Chimeræ similes Paracelsi delirijs?

FVR. Quid si aeris partes aliquas dicamus à cœlo calefieri et siccari sic, vt ignis fiant? ac proinde ignem aliud non esse, quàm aerem inflammatum?

ER. Si hoc pacto distinguas aerem, vt incensam et feruentem partem voces ignem, partem aliam appelles aerem, non de re, sed de verbis [p. 58] litigabis.

FVR. Sanè rationem nullam video cur ignem insiciemur esse Elementum. Etenim Cardani rationibus mihi quoque visus est Scaliger eruditissimè occurrere. Quin et ex iam dictis quædam rectius intellexi. Videre namque mihi videor, cur peritiores philosophi ignem in mistis formæ rationem quandam obtinere dixerint. Etenim non tam materiæ corporísque gratia, quàm actionis causa inesse eum oportuit. Est enim instrumentum naturæ, quo motiones omnes naturales præcipuè persicit. Rectè autem actiones et generationes igni attribuuntur, propter caliditatem inter qualitates primas habitus et formæ rationem obtinentem. Equidem Sapientes ignei imprimis vitæ causam dixerunt. Aristoteles quoque vitam asseruit esse participationis animæ in calore insito per durationem: vitam sine calore iudicans consistere nullo modo posse. Nec aliud, puto, veteribus persuasit animam esse ignem, quàm quòd vitæ actionumque propè omnium præcipuam causam esse viderent: earum, inquam, quas cognitas ipsi habebant. Quin etiam Paracelsus vitam et animam alicubi putarit nihil esse præter ignem: quod Cardano quoque non semper displicuit. Hoc certè liquido patet omnibus, ita ingenitum ignem perficere mistiones et coctiones, quomodo in artificialibus externus ignis easdem conficit. Scitè igitur Aristoteles calorem primum naturæ instrumentum et cœlesti naturæ proximum scripsit. Cæterum imaginabile non est, quomodo internus ignis motionum actionumque naturalium causa sit vel instrumentum, siquidem per subiecti cuiusque substantiam diffusus exporrectúsque negetur. Quippe non satis est, vt forma partes subiecti omnes informet, verùm etiam instrumentum, quo primò suas operationes exercet, ac sine quo nihil admodum agit, vbique præsto esse, perque omnes partes ex- [p. 59]tensum conuenit. Iam cum vno et eodem calore formæ omnes rectè vti nequeant, sed proprio et peculiari quodam singulæ egeant, atque calor ignis maior et minor alia ratione nulla efficiatur, quàm si diuersa et inæquali proportione cum alijs elementis permisceatur, ambigere non potest quisque sanus, quin perfecta mista omnia ignem in se contineant. Quod vt est in causticis etiam tactu exploratum, ita in alijs facile intelligitur verum. Attamen scire velim, cur non conspiciatur ignis in mistis, sicut alia elementa videntur?

ER. Causa iam suprà exposita fuit. Nunc illud insuper te monebo, eum ne in propria quidem sua sphæra semper videri. Sed ibi propter raritatem, in mistis propter contrariæ materiæ admissionem non lucet.

FVR. Si supra aerem collocatus esset purus, maximè luceret: ac saltẽ aliquando videretur.

ER An tu nunquam æstate, aere serenissimo et purissimo existente, vesperi micare cœlum vidisti ac si fulgura ex nubibus erumperent?

FVR. Vidi, et persæpe quidem.

ER. At hæc fulgetra, vt sic nominem, nil aliud esse videntur doctis, quàm densatus ignis in sua sphæra (propter motum cœli) qui mox iterum diffluat. Multi ex veteribus in ea fuerunt opinione, cœlorum materiam à syderum materia non differre, nisi densitate et raritate: nec aliam esse causam cur hæc lucida esse videantur, illi non sic nobis appareant. Sed quid est opus alijs? An non ignis est, à quo assantur in verubus carnes? Est sane, vt scitè monuit Iul. Cæsar Scaliger. Atqui ignis hic, qui carnes proximè attingit et coquit, nec videtur nec lucet, propterea quòd in aere inest puriore, quàm flamma.

FVR. Cardanus negat ignem esse hunc fumum seu aerem calefactum, quòd non sit summè calidus.

ER. Cardano liceat dicere, quod libet: nobis contra verum asserere nihil licet, volentibus et prudentibus. Carnes hic ignis [p. 60] non assat modò, sed in carbones vertit tandem. Si non credis, manum admoue. Num verò iusta mouetur ratione, quia non vrat instar carbonum aut candentis ferri? Atqui sæpe dictum ei est, corpus quodlibet in se collectum, viribúsque vnitis, aut in materia densa multiplicatis efficacius agere, quàm in rariore materia. An flamma ex paleis accensa ignis non erit, quia non instar liquefacti ferri perurit? Nimis absurdè talia dicuntur.

FVR. Quid de Aristotelis demonstratione tibi videtur, qua numerum quaternarium elementorum ex numero qualitatum ostendere conatur?

ER. Præclarissimè de eadem sentio.

FVR. Rogo te, vt mihi eam explices.

ER. Si exactè voles intelligere argumentationis illius robur, præscire te quædã oportet. Primum est, impossibile esse, vt quod ex duob. aut pluribus tanquam materia componitur, substantiam à componentibus diuersam sortiatur, si componentia suas naturas integrè conseruent. Equidem substantia domus (de materia loquor) non est diuersa à substantia lapidum et lignorum, ex quibus vt materia constructa fuit. Secundum, res mistas toto genere alias seu diuersas esse ab elementis, siue singula seorsum sumantur, siue simul omnia quacunque proportione iuncta, absque totius substantiæ tamen alteratione, animo concipiantur. Sanè longissimè aliud est caro, pomum, lac, ab igne, aere, aqua et terra. Tertium ex his consequitur necessario, nempe elementa, cum ad constitutionem misti coeunt, mutuò totaliter alterari. Quartum, alterationem totius substantiæ non posse fieri sine qualitatibus contrarijs inter se agentibus et patientibus. Etsi enim forma primum agendi principium est, vt anima ciborũ coctionis, non tamen agit primò, sed interueniente qualitate vt in cibi coctione intercedit calor. Quintum, qualitates primorum corporum primas quoque esse, non [p. 61] ex alijs conflatas: quod per se notum est. Sextum, nullũ corpus inueniri, vnica præditum qualitate: quod tam est verum, quàm est certum, bis duo efficere quatuor. Postremum est, qualitates effectrices totas rerum substantias, non solam superficiẽ alterantes, numero quatuor esse. Hoc euidentissimè sensus docent; sicut à Galeno diuinè declaratum est in lib. primo de Element. cap. 9. His positis, de quorum veritate impossibile est intelligentes ambigere, firmitas ratiocinationis Aristoteleæ facilè perspiciatur. Summa hæc est. Tot sunt elementa mistionis seu mistorum, quot sunt primæ qualitates, totas rerum quarumlibet admotarum substantias alterare valentes. Etenim quòd hac qualitate caret corpus, misti elementum esse nequit, si modò totam misti substantiã concedimus aliam fieri à substantia elementorum: quod absque totius substantiæ elementorũ alteratione impossibile est. Cæterùm qualitates primæ admota sibi tota peruadentes ac alterantes quatuor tantùm reperiuntur. Tot igitur sunt elementa, quot modis hæ qualitates iungi potuerunt in subiecto simplici et vno. Cùm enim vna qualitate sola exornatum corpus nullum sit, ac proinde iungi eas in elementis oporteat, coniungi autem modis duntaxat quatuor possint, quatuor tantùm necesse est mistorum elementa statuere. Constat porrò has qualitates primas inueniri in igne, aere, aqua, terra. Hæc ergo quatuor, alia nulla, sunt mistorum omnium elementa seu materia.

FVR. Cur tactus et tactilium qualitatum facit mentionem Aristot.?

ER. Quia qualitates perscrutabatur primas et generalissimas. Quippe elementorum qualitates vestigabat, quæ communis materia sunt mistorum omnium. Tales autem ab alio sensu nullo sentiri videbat, quàm communissimo. Sanè constat nullam esse qualitatem insensibilem in corporibus naturali- [p. 62] bus. Frustra namque esset, quæ sentiri non posset: aut saltem non ponenda esset in catalogo qualitatum corporalium. Certum non minus est, non omnes sensus percipere qualitates quaslibet. Quare cum tactum sciret esse sensum maximè communem ac primum, etiam illud nouerat, communissimas eum sentire qualitates.

FVR. Quid ergo? num tu quoque in hac es hæresi, vt qualitates putes formas esse elementorum?

ER. Si elementa consideres vt corpora seipsis subsistentia, et partes mundi, dubium non est, quin actu substantiali suo subsistant. Hic actus seu forma id est, quo subsistit: at non est tamen causa, vt ad mistionem veniant, atque se mutua actione ac perpessione tum corrumpant, tum generent. Non ergo ab hac forma, quæ actum ipsis dat, hoc habent, vt sint mistorum elementa. Quod dico tale est. Ignis à sua forma habet, vt sit, quod est: sed ab hac forma non habet, vt causa sit combustionis, exempli gratia, domus. Hanc enim ignis comburit per caliditatem, qua sibi admota tentat assimilare. Qualitates igitur primas dicimus esse formas elementorum, qua sunt elementa mistionis, non autem qua sunt corpora seu partes mundi seipsis subsistentes. Nam sicut elementorum materia corporum mistorum elementum est, ita qualitates eorundem velut elementa quædam sunt, non quidem mistorum, sed temperamenti, quod in mistis inest. Siue igitur dicas, Qualitates primas esse principia elementorum, siue formas, non valde laboro, modo rem rectè intelligas.

4 De Elementis rerum mistarum

FVR. Nunc demum videre mihi mentem Aristot. in secundo de Ortu et interitu videor. Statueram plurima tibi ex Paracelso et discipulis eius, itemque Cardano obiicere: sed video in tua declaratione omnia dissoluta. Si rectè percepi quæ disseruisti, ex rerum mistarum corruptione sensuum beneficio putas veteres elementa inuenisse hoc fermè [p. 63] modo colligentes. Mista soluuntur in diuersi generis corpora: et tandem omnia partim in halitum, partim in aqueam substantiam, partim in cineres, vel terram, vel lutum resoluuntur: quantumuis in alijs aliæ partes huiuscemodi redundent magis minusque. Quare ex his constituta fuerunt. Hæc porrò corpora cùm corrumpuntur, non in partes dissimiles corrumpuntur, sed tota in aliud permutantur: quod in aere et igne manifestissimè apparet. In aqua etiam puriore minimum relinquitur, quod non expiret in aerem conuersum. In terra minus hoc cernitur, quia velut basis et promptuarium quoddã facta cum sit mistionũ propè omnium, minus esse pura debuit. Hoc tamẽ in his omnibus clarè esse videmus, maximam omnino eorum partem in corpus aliud totam transmutari. Quamobrem in seipsis simplicia sunt, ex alijs corporibus nullis composita. Huius naturæ cum plura non reperiantur his quatuor, scilicet igne, aqua, aere, et terra, necessum est hæc quatuor elementa esse corporum mistorum omnium: et neque plura neque pauciora inueniri in perfectis mistis. Idem hoc Aristoteles hac ratione conclusit. Mistorum substantiæ prorsus aliæ sunt à substantijs miscibilium. Hoc esse non posset, si miscibilia se mutuò non alterarent tota. Quæ igitur corpora primò habent qualitates simplices illas, quæ per totam admotarum rerum substantiam permeare totamque alterare valent, materia sunt aliorum corporum. Cæterùm nulla inueniuntur, quæ priora igne, aere, aqua, terra, qualitates totas rerum propinquarum substantias peruadentes ac alterantes (quales quatuor duntaxat repertæ sunt) obtinuerint. Nam quæ præter hæc possederunt caliditatem, frigiditatem, etc. non habent eas simplices et summas, sed mistas, temperatas, et repressas. Hæc ergo sunt mistorum elementa siue materia.

ER. Vides [p. 64] quanta sit hominis illius temeritas, qui inaudita demonstrationum methodo ex primarum qualitatum numero, elementorum numerum constitutum ait? Has qualitates cum mortuas et steriles vocat, ratione se spoliatum declarat: nec Magistri sui placita se videt euertere. Quanquam hoc facile sit excusaturus contrariorum locorum recitatione.

FVR. Quid si ex authoritate Theophrasti nostri tibi negem, singula elementa binas in se habere qualitates? Verba eius hæc sunt: Ignis tantùm calidus est, nec siccus, nec humidus. Terra solùm frigida est, neque sicca neque humida. Aer siccus duntaxat est, nec frigidus nec calidus. Aqua humida tantum modo est, nec frigida nec calida existens. Et mox. Hoc præceptum est in elementis, vt vnicam habere qualitatem intelligamus, absque adiectione caloris, frigoris, humoris, ariditatis. Si possunt enim spiritus esse simplices, vt non sint duplices, etiam elementa possunt. Quanquam verò in mortalibus compositæ sunt qualitates, vt caliditas cum humiditate, non tamen id ita habet, quemadmodum veteres senserunt. Nam colicus dolor ab igne oritur, non à caliditate et humiditate, sed à caliditate sola. Quòd si morbus aliquis deprehenditur calidus et siccus, cogitandum est duo ibidem esse elementa, quorum vnum in iecore, alterum in liene sit, exempli gratia, non autem quòd vtrumque sit in viscere vno. Non possunt elementa duo simul esse, nec vnum potest calidum siccúmque esse. Quippe vbi calor est, ibi nec frigiditas, nec humiditas, nec siccitas est: sic vbi frigiditas est, nulla reperitur aliarum qualitatum. Ratio eadem est humiditatis et siccitatis, cum vnumquodque elementum præditum sit vnica qualitate, non gemina. Quoniam secundum philosophiam nostram possibile non est, vt cum caliditate iungatur humiditas. Non enim aquæ elementum compatitur [p. 65] caliditatem. Neque caliditas in humore consistere potest, propterea quòd vtraque est peculiare elementum. Eodem modo nec frigiditas fert siccitatem, sed per se sola manet. Siccitas enim est frigiditatis corruptrix. Quàm non possunt conciliari humiditas et siccitas, tam non possunt iungi frigiditas et siccitas, vel caliditas et humiditas. Sicut enim pugnant calor et frigus, sic pugnant frigus et calor cum humiditate et siccitate. In Meteoris quoque negat terram frigidam et siccam: aquam frigidam et humidam esse, et c. In Præfagijs verò philosophari illos dicit, qui duo solummodò ponunt elementa calidum et frigidum: et ignauum esse, qui statuat quatuor. Non enim posse humidum et calidum simul consistere, vt nec frigidum et siccum. Item calidam rem nullam reperiri, quæ calida pariter et humida sit. inque eo veteres errauisse, quòd in vno elemento vtramque qualitatem inesse censuerint.

ER. Nolo sceleratas hasce nugas refutare: tantùm indicabo quomodo ipse seipsum refutet. Quæ ex 2. ad Athen. citasti, in 1. negauit his verbis. Elementa quatuor ex vna materia secreta diximus, calidum et siccum, factum est cœlum; calidum et humidum, aer, (ex quo inuisibiliter calidum humidúmque separata fuerunt) frigidum ac humidum mare: frigidum siccúmque, terra. In Meteoris cùm nullam tribuit elementis qualitatem, omnes tamen concedit. Sic enim esse generans quomodo generatum est. Singula porrò elementa generare seu producere diuersissima. Quanquam huius quoque contrarium scribat ad Athen. multa ex igne frigida nasci affirmans, tametsi frigidus ipse non sit. Sic in Astron. Terram, ait, in se ipsà frigidam esse et siccam, tametsi fructus frigidos, humidos, calidos, siccos pariat. In præfagijs calori siccitatem, frigori humiditatem paulò pòst adiungit sociam, vt nusquam sibi constet. Rationes con- [p. 66] sidera. Spiritus est simplex, ergo elementum vna qualitate præditum est. Rectè sanè dicit iuxta suam philosophiam non posse calorem cum humore aut siccitate iungi. Nam secundum naturam à Deo creatam longè aliter habet: quod ego à nullo sanæ mentis homine à condito mundo negatum constanter credo. Aquæ elementum, inquit, non patitur caliditatem, nec caliditas cum humiditate copulari potest: quoniam vtraque est elementum. An tu sanum putas sic loquentem? Itaque fatuus sim, si insanas hasce præstigias impugnare pluribus vel cogitem solum.

FVRN. Nihil desidero amplius, ac sine ratione de Elementis Paracelsum loqui iam video.

ERAST. Adde iam his, quæ recta docuit ratio, sacrarum literarum testimonium, vt vndique veritatem sibi consentientem videas. Deum de principio cœlum terrámque creauisse scribit Moses. Quibus verbis indicat, Deum sub cœli et terræ seu elementorum formis ab initio totam huius mundi materiam creauisse ex nihilo. De terra et aqua dubitari non potest, cum vtriusque manifesta fiat mentio. De aere et igne aliquid est dubij apud illos, qui Scripturæ sanctæ consuetudinem ignorant, propositúmque Mosis non obseruant. Equidem Moses compendio res maximas voluit exprimere. Itaque extrema duntaxat, cœlum et terram creata dixit, cum totius mundi materiam significare vellet. Mox aquæ facit mentionẽ, et spiritus super aquas delati: quem alij aerem, alij Spiritum sanctum intelligunt. Nec multum refert, vtrum affirmetur, modò non simili audacia exponas, qua impius Paracelsus in lib. de Matrice exposuit. Aqua, supra quam ferebatur Spiritus Dei, inquit, erat Matrix fœminæ: Spiritus autem Dei spiritus erat, qui in homine est. Hoc constat apud Hebraicæ linguæ peritos, totum hoc vetustissimos Hebræos nomine cœli vel liquidi [p. 67] exprimere, quod Græci cœlum, aerem, et ætherem nominant. Docti certè nullũ apud priscos Hebræos, tempore videlicet Mosis, proprium aeris nomen extitisse ferunt, (In sacris literis nullum reperiri cõstanter asseruerant) sed cœli nomen, aerem quoque comprehendisse affirmant. Posteriores efferunt nomine Græco, vt aiunt. Nullus certè huius linguæ gnarus nescire scribitur, cœli nomen ab igne et aqua deductum compositúmque esse: quòd in hac aeris parte terris propinquiore, pluuiæ, niues, rores, grandines, fulgura, fulmina, et meteora ignita alia quædam generentur. Vnde volucres cœli dicuntur aues. Sic in Scriptura pluvias de cœlo venire cœli meatus seu portas apertas fuisse in diluuio, et cœlũ æneum fore legimus. Significat ergo nomen cœli seu liquidi, vt quidam interpretãtur, totum hoc corpus, quod ab aquis siue à mari est vsque ad supremum cœlum. Nec malè vocatur aer liquidus seu fluidus, non ob id solùm, quòd pluuiæ, roris, pruinæ, niuium et grandinis est sedes, verùm etiam quia maximè humidus est, maximéque fluit. Adde quòd haud aliter in eo aues volando mouentur, quàm in aqua pisces natando. Cuius rei gratia Moses videtur auium et pisciũ creationem coniunxisse: nisi verbis istis, Et volent volucres super faciem terra, aliquis putet, auium productionem aeri imperatam à Deo fuisse. Et quid opus est verbis? Paulò pòst ait Moses, Deum in cœlo sydera, Solem, Lunam creauisse, quod de octauo à nobis firmamento seu octaua sphæra intelligi non potest. Et multo plenius idem ex eo intelligitur, quòd aues volare dicit in superficie cœli, hoc est, in aere. Sed nec aquæ possunt in cœlo aliæ ostendi, quàm pluuiarum in aere. Quare cum de aquis loquitur Moses per cœlum diuidendis, non de alijs, quàm de pluuiis videtur doctissimis quibusque fuisse locutus. Aquas itaque super cœlum [p. 68] vocauit aquas super aerem nostrum: quæ quanquam supra totum aerem non est, supra partem tamen eius est. Sic Iosephus et Esdras lib. 4. cap. 6. exponere videntur. Verùm quicquid dicatur, immotæ indubitatæque veritatis hoc manet, ex aqua et terra procreatas à Deo fuisse plantas, pisces, et reliqua animalia. Secundò certum est, neque terram, neque aquam pura tunc fuisse, vt ne nunc quidem sunt, sed reliquorum elementorum tantum habuisse in sese, quantum pro animalium, plantarum et aliarum rerum creatione satis fuit. Equidem permista fuerunt à Deo creata primùm, et postmodùm distincta: in qua secretione duo illa, quæ præcipuè fuerant materia mistorum futura, minus pura relicta fuerunt aere et igne. Quin et tertiò expressè meminit aeris, quando aues in superficie cœli volare iubet. Ignis explicatè non meminit, tum quia aliud ei erat propositum, tum quia res mistæ plus terræ et aquæ continent, quàm aeris et ignis. Illa enim duo elementa in primis materiæ, sicut iam dicebam, hæc autem, præsertim ignis, formæ rationem quandam habere debuerunt. Equidem si potuissent mista calida esse ac permanere absque ignis permistione, haud magnus futurus erat in mistis vsus ignis.

FVR. Integrè mihi satisfactũ esse hac in parte libenter fateor. Non enim nescio Sacras literas eas artes non explicare, quas humanæ menti Deus tradidit inuestigandas, inueniendas et excolendas. Quoniam illa præcipuè nobis exponunt, quæ nobis imperceptibilia sunt, nisi cœlitus patefiant. Quare non quæro in sanctis scripturis plenam principiorum artium et scientiarum, quas homines rectè excogitarunt, declarationem, sed hoc solo contentus sum, si non repugnare verbo Dei edoceri queam.

ER. Præclarè loqueris, et præclarissimè censes. Quippe insania foret omnes artes exactè in sacris literis explanatas quæ- [p. 69] rere. Nunc ergo mihi dicas velim, an non planè detestandam iudices illorum impudentiam, qui prædicta quatuor corpora mistorum omnium elementa negant? Equidem non modo tot seculorum consentienti eruditorum omnium sententiæ, verùm etiam sensibus et rationi: et quod ferendum multò minus est, verbo diuino palàm repugnant. Ego sanè scienter veritatem aspernantes, et impia superbáque arrogantia bonas vtilesque artes opprimere conantes, inque locum salutarium exitiosas reponere volentes, quouis supplicio dignos esse censeo.

FVR. Non repugnabo, quin malè, tria illa simplicissima Paracelsi elementa, vocẽtur Principia corporum vniuersorum, siquidem ita principij nomen vsurpetur, quomodo in hac re Aristoteles eiúsque sectatores vsurparunt. Etenim vnumquodque horum trium per se et in se subsistere docet, cum alibi frequenter, tum in lib. de trib. Principijs (vbi etiam arte à se inuicem separari posse ait) vnúmque aliorum auxilio minimè ad hoc egere asserit, vt existat. Quòd cum de principijs hisce philosophorum ne quidem cogitare liceat, vt quæ κατ᾽ ἐπίνοιαν χωριστὰ duntaxat esse Galenus affirmet, persuasissimum habeo, perperã hoc modo principia nominari. Principium enim apud Aristotelem est simplex quiddã adeò, vt ne cogitatione quidem diuidi possit. Corpus autem omne actu est in materia vel subiecto quodam: et proinde compositum est. Potest enim ratio distinguere in id quod habet, nempe materiam, et in id quod habetur, scilicet formam. Nihil interim prohibet, arbitror, sic principia appellare, quomodo philosophi ac docti omnes elementa nuncupant corporum mistorum principia. Sunt ergo principia et elementa corporum, ex quibus omnia alia, etiam concreta et vulgaria philosophorum elementa cum cœlo composita sunt. Cæterùm infinitis propè [p. 70] locis asseueranter docet id Paracelsus, quod nuper dicebamus, scilicet tria illa prima rerum vniuersarum primam esse materiam. Legimus hoc in Meteoris his fermè verbis. Verbo Dei, Fiat, tres species creatæ sunt: quæ in quatuor elementa sunt distributæ. Et postea. Nihil est sub hoc Sole, quod non sit confectum ex his tribus, nec in eadem iterum resoluatur, ita quidem, vt visibilia sint: ac clarè probent, rem quamque in hæc tria sic dissolui posse, vt singula seorsum existant. Mox hæc addit. Tria hæc sunt materia prima, nomenque vnicum habent, sicut Deus, nempe materiæ primæ. Et sicut in diuinitate tres distinctæ sunt personæ, ita hîc etiam quælibet harum specierum per se aliud est secundum officium suum. Vt enim discriminata sunt officia Patris, Filij, et Spiritus S. sic tria sunt munera disparia in his quoque, tametsi vno efferãtur nomine. Hæc porrò materia dispartita fuit à Deo in quatuor elementa. Summatim dicam. Vbique ferè ex his tribus fabricat omnia, cœlum, stellas, elementa, mista vniuersa, vt paulò pòst in eodem loco explicatissimè ait. Ex quibus aliud animo cõprehendere non possum, quàm elementa quoque ex tribus hisce non quidem principijs Aristoteleijs, sed primis corporibus cõmista conflatáque esse. Proinde duplicia sunt apud Paracelsum et discipulos ipsius elementa, pura scilicet ac simplicissima illa decantata tria, et ex his cõposita vulgaria 4. elementa, ignis, aer, aqua, terra. Quanquam ignẽ non cõcedat elementum esse, sed pro eo cœlum supponat, ex quo ignẽ tanquam ex sua quadã matrice pronatum opinatur.

ER. Ex recitatis à te patet hoc primù, magna iniuria affici à quodã Thrasone viros eruditos, cum elementa eos à principijs ait non potuisse discernere, proprietatésque vtrorumque confundisse. Deinde liquet qualis sit Mosaïcæ philosophiæ discipulus, quo eum nomine idem ornat. Præterea quomodo sibi con- [p. 71] stet intelligitur. Illud insuper etiam perspicitur, quatenus à veritate discedat. Denique apparebit, quàm pulchrè à suis discipulis intellectus fuerit. Sanè præclarus fuit Mosis discipulus, siquidem ita nominari debet, qui ex professo Mosi aduersatur. Moses à Deo primo die totam materiam sub formis cœli & elementorum creatam dicit, Paracelsus tria sua corpora ante omnia alia à Deo euocata fuisse scribit: ex quibus postmodùm cœlum & elementa concinnata creatáque somniat. Quid potest magis pugnans excogitari? Quo in loco Moses trium horum tanquam diuersorum ab elementis meminit? Moses de principio dicit cœlum & elementa creata. Paracelsus affirmat prius tria quædam corpora producta (quanquam alibi æterna ponat) ex quibus postmodum cœlum & terra cõposita sint. Ad Athenien. sequentia scribit. Omnes creaturæ ex vna materia ortæ sunt, quæ Mysterium magnum nominatur. Hoc mysterium mater est elementorũ omnium, & auia stellarum, arborũ, carniũ. Denique creaturæ omnes ex hoc natæ sunt sensibiles & insensibiles: licet nullæ actu seu expressè in eo inessent. Vt enim in vrina hominis quatuor elementa inueniuntur, quanuis aliud ipsa sit ab omnibus, ita ex mysterio increato (hoc enim misteriũ non fuisse creatum plus sexies affirmat in vno hoc libro) à summo opifice effecta sunt omnia. Quomodo tu ista concilias? Primum dicit tria sua corpora à Deo creata: & ex his cætera deinde esse facta. Posthæc scribit elementa ex increato quodam mysterio per separationẽ producta. Quinimò in principio 2. cap. Meteor. quatuor elementa ex nihilo immediatè procreata virtute verbi: idemque hoc elementorũ corpus in 4. deinde elementa diuisum fuisse. Quantum hîc accedit ad Mosen, tantum discedit à se ipso: quo nec sibi nec Mosi consentanea loquatur. Taceo quòd impudẽter & sceleratè comparat vnitatem [p. 72] essentiæ diuinæ ac personarum distinctionem cum fictis suis tribus corporibus. An non in eisdem verbis affirmat essentias habere diuersas, & vnumquodque per se subsistere, seorsúmque monstrari posse? Certè ex his tribus diuersa proportione commissis, diuersa elementorum corpora cõcinnata à Deo palàm dicit. Esto, nominentur omnia tria vno nomine materiæ. Num ob id substantia eorum erit vna, quomodo Dei est vna? Aut vnam esse oportet materiam tria hæc simul, quomodo essentia diuinitatis vna est: aut seorsum diuinitatis personas subsistere, quomodo sua principia separatè ostendi posse contendit: aut comparationẽ summè impiam esse necessarium est. Quis personas diuinitatis in essentijs distinctis subsistere non blasphemus & impius dixit? Vtinam & hæc & alia considerent aliquando, qui ex vesani & immaniter impij hominis ore spurcissimo aliquid emanasse boni imprudenter credunt. Quàm porrò falsum est, quòd ait corpora omnia, quæ supra terram inueniuntur, in salem, sulphur, & mercurium resolui? Profectò quisquis hæc audiet prudens & doctus, pudendum hoc mendacium summè admirabitur. Quis ex aere & flamma purioribus, vt cætera sileam, credat intelligens sulphur quodam, salem, & hydrargyrum procudi vel arte vel natura? Atqui Paracelsus in omnibus corporibus tria hæc corpora distinctè separatéque se monstraturum pollicetur. Non possum non laudare illos, quoties talia lego vel cogito, qui mendacissimum fuisse impostorem asseruerunt. Suprà ostendi per variatam ignis operationem ex mistis res dissimillimas gigni: ex quibus impossibile sit mistum conflatum fuisse, tanquam ex miscibilibus. Generantur enim talia pleraque propter materiæ potentiam: actu neque ante compositum extiterunt, neque in composito fuerunt. Quis ignorat aliter conco- [p. 73] panem in diuersorum animalium ventribus? Imò quis est, qui nesciat eundem hominem sanum & ægrum diuersè panem eundem alterare ac mutare? Calor siccus, magnus, paruus, humidus, vegetus, ignauus, tam generat ex re qualibet vna discrepantes materias, vt verbis exprimi nequeat. Quin Chemiæ exercitati sunt palàm asserunt summam propè artem in eo cõsistere, vt ignis ritè temperetur. Etenim si vel augeatur nimis vel minuatur plus iustò, vel non æqualis conseruetur, ex materia vna & eadem, cui nec adiectum nec detractum aliquid sit, res diuersissimas enasci constanter affirmant. Quinimò nunquam bis idem ex vna & simili materia effecturum (nisi casu cõtingat) qui temperandi ignis rationem non probè teneat, asseuerant. An ex omnibus talibus res quælibet coaluit? Non puto. Vltimò in elementa resolui cernimus omnia: in salem, sulphur, & Mercurium, solui nullus homo verax constanter defendet. Equidem certo certius est, ne ex mistis quidem omnibus Mercurium elici posse. Ratio par est aliorum.

FVR. Erras tota via, cũ putas de sulphure, sale, mercurio communibus accipienda. Ideò enim sic nominata sunt tria illa prima rerum principia, quia in nullis totius naturæ rebus magis explicatas repererunt principiorum proprietates, facultates, & conditiones. Quoniam igitur in sale, sulphure, hydrargyro vulgaribus omnes omnium corporũ differentiæ, proprietates, conditiones, manifestissimè conspiciuntur, placuit tria illa prima corporum vniuersorum principia nominibus ab illis mutuatis ornare, idque philosophica authoritate. Cæterùm Mercurium vocant liquorem, qui in rebus quibusque inest, & in fumũ conuertitur, ac facile in altum tollitur. Sulphur appellant partem oleosam & pinguem, quæcunque facilè incenditur. Sic & salem vocitant portionem substantiarum [p. 74] crassiorem & concretam, quales sunt in combustis corporibus cineres.

ER. Non erro, hic ego, sed errant, vt ais, tota via, totóque cœlo, qui infœlicissimas istas ineptias confectantur. Nec est, cur scabicem nobis cõprecetur ridiculus ille Thraso, quia socij esse fatuæ istius philosophiæ recusamus. Hoc potius optet, ne fumosus ille mercurius, qui oculos ei, nares, aliósque sensus propemodum ademit, caput etiam repleat, mentémque totam eripiat. Non tu vel ex iam recensitis vides insana nouandi libidine tumidos ista excogitauisse, vt supra vulgum sapere putarentur? Quid enim aliud dicunt, quàm quòd philosophi promiscui (sic enim veram philosophiam profitentes nominant) iam olim per tot secula dixerunt & demostrarunt? Quis nescit aerem facillimè, & post hunc aquam extenuatam in sublime ferri? Quæ aquæ propria esse omnium eruditorum oculi omnibus ætatibus conspexerunt, fumosi isti philosophi, vt nouisse plus alijs viderentur, mercurio adscribere voluerunt. Quæ aeri maximè conueniunt, sulphuri tribuunt. Quæ terræ aptissimè verissiméque congruunt, sali suo accommodant. Quid enim vapores per calorem ex liquoribus natos nos cogit mercurium potius vocare, quàm aquam aeriam aut vaporem? Cur etiam non rectius liquor ille, qui postremò in cuiúsque misti resolutione cernitur, aqua nominetur, quàm hydrargyrum? Eodem modo causa adduci probabilis nulla potest, cur, quod facilè in flammam vertitur, sulphur potius vocitandum sit, quàm aer. De vltimæ solutionis partibus loquor. An non facilimè rara omnia corpora, multum in se aeris continentia, pinguedinis autem minimum, in largissimam flammam identidem conuerti conspicamus? Sanè difficilius pinguia pene omnia corripit flamma, quàm arida stramina: ex quibus pinguitudinis vix minimam [p. 75] portiunculam, postquam omnia conatus fueris, separaueris. Quid est ergo in eis, quòd tam celeriter ignem concipit? Aer scilicet est per rari corporis substantiam dispersus. Quò enim corpus quodque rarius est, tantò facilius ab igne accenditur, quàm densiora eiusdem generis (Non enim comparatio inter pumicem & lignum densius instituenda est.) Ergo sicut neque omnis fumus est hydrargyrum, nec solum hoc in fumũ ab igne soluitur: ita neque omne facilè inflammabile sulphur est, nec solum sulphur promptè incenditur. Quòd si ergo præter sulphur alia quoque facilè inflammantur, & præter mercurium alia itidem in fumum celeriter soluuntur, minimè necesse est, vt quicquid facilè expirat, mercurium putemus: aut, quod promptè accenditur, sulphur existimemus. Ratio par est salis. Non enim solus sal crassescit ac densatur, sed præter hunc concrescunt alia. Quare vel eadem sunt ignis & sulphur, aqua & hydrargyrum, sal & terra, vel differunt. Si differre dicas, probandum erit. Quòd si res sensuum arbitrio iudicanda sit, causa ceciderunt Paracelsici. Si iudicem statuerimus rationem seu intellectum, rursus victi sunt. Quippe ne imaginabile quidem est, quomodo tria hæc ex aere puro aut igne simplici queant vel separari vel fabricari. Si eadem affirmes, nihil peccarunt philosophi promiscui, qui res mistas ex igne, aqua, aere, terra, confieri docuerunt. Non enim, puto, aerem negabunt, profundiores isti philosophi (vt seipsos nominant) elementum esse quartum: nisi fortè purum aerem suo sulphure, sale, mercurióque crassiorem putent. Certè inter elementa quatuor omnium apertissimè aer in animalibus inest, vt respiratio declarat: sine qua plurima ne breui quidem possunt tempore viuere. Quamobrem nulla fuit necessitas, vt repudiatis vulgo nominatis elementis noua & peregrina conarentur suppo- [p. 76] nere nomina, quibus interim res eadem significaretur.

FVR. Non sunt eædem res vtrobique. Etenim tria illa prima corpora qualitates, facultates, differentias, & proprietates obtinuerunt omnes, quas in mistis corporibus inuenimus. Et huius rei causa nomina salis, sulphuris & mercurij indita ipsis diximus, quòd nullæ res aliæ extent, in quibus æquè clarè facultates illorũ expressæ reperiantur. Etenim sale, hydrargyro, & sulphure, omnes omnium corporum differentiæ: proprietates, conditiones, conspicuæ sunt, vt suprà diximus.

ER. Admirabile est, quod dicis. An in vulgari sulphure, sale, & mercurio omnes proprietates corporum omnium seriò inesse dicis? Quo teste probabis, si negauero? Si in hisce tribus omnia reperiuntur, frustrà facta sunt cætera. Mirum quod vinum bibas, & panem edas, cum sale, mercurio, & sulphure ali possis. Mirum magis, quòd arcana & quintas essentias rerum peruestiges, si in illis à natura præparatis corporibus vbique obuiis omnia reperiuntur. Vis liberè dicam, quod verum est?

FVRN. Dicito.

ER. Tam est hoc impudens mendacium, quàm illud est Paracelsi in 3. cap. Meteor. suorum, ita scribentis. De die ac nocte sciendum, diem à Solis, noctem à Lunæ lumine nasci. Et quibusdam interpositis, hæc addit. De nocte porrò scire debetis, Solis discessum occasúmque non efficere noctem. Tam potens namque lux eius est, vt, quamuis nocte media totus sit sub terra, sui nihilominus supra terram luminis reflexione diem tantum possit efficere, vt & dies rectè nominaretur, luminéque eo nos frui possemus. Causa tenebrarum noctis ista est, quòd certæ quædam stellæ vim habent peculiarem tenebras creandi tantas, vt in absentia luminis Lunæ nihil videant mortales. Sic cum in ecclipsi Solis lumen aufertur à nobis, efficiunt stellæ noctium effectrices, vt nocturnæ tene- [p. 77] bræ fiant. An tu credis stellas aliquas luminibus suis per se tenebras creare? Mundus totus, imò Moses quoque, diuini spiritus plenus licet esset, nondum intellexit noctis & diei causas esse Solis ortum & occasum. Solus Paracelsus post tot à condito mundo secula à præceptore suo diabolo didicit, stellas quasdam tenebrarum generatrices noctem efficere. Non minus ineptum, falsum, impium illud est, quòd in mercurio, sale, sulphure omnes omnium corporum inesse dicuntur differentiæ, proprietates, & conditiones. Quocirca tam non debet hoc argumentis oppugnari, quod omnes homines omnibus horis ementitum oculis vident, manibus palpant, sensibus alijs sentiunt, ratione intelligunt, quàm illud non debet confutari. Deinde scribit Paracelsus, & confitentur ipsius discipuli, pluribus modis, quàm tribus prima illa tria misceri. Non enim eadem est trium primorum ratio, proportio, ac mistio, in mercurio vini, pomorum, carnium, metallorum, quæ in vulgari est hydrargyro. Eodem modo res habet in sulphure ac sale. Quo posito, necessarium est concedere alterum hoc, pro diuersa simplicium mistione ac proportione diuersas generari in compositis facultates & proprietates. Loquor de illis, quæ non per solam partium compositionem, sed per mistionem intercurrente alteratione coalescunt in vnum corpus. Nec potest hæc mistio negari absolutè à Paracelsicis. Etenim elementa & cœlum in Meteor. inter se substantialiter scribit differre, non eo duntaxat modo, quo vasa diuersa ex variata auri, argenti, & æris mistura conficiuntur. Idem hoc in alijs corporibus locum habere quis non videt? Ergo si propter diuersam mistionem trium primorum differt aer à terra, prorsus est confectarium, vt pro varia horum mistione non res solùm, sed & rerum facultates, conditiones, & officia varient. [p. 78] Quo fit, vt vel omnium mistorum Mercurius (exempli gratia) eadem proportione ex primis tribus conflatus sit, (ex quo sequeretur, omnium mistorum easdem esse vires & qualitates) vel non omnes omniũ corporum proprietates in vulgari sale, sulphure, & mercurio expressæ sint. Prius ne Cacodæmones quidem ab initio mendaces ausint affirmare. Quocirca impossibile est, vt non sit falsissimum, quod tibi, profunde philosophe, sumis. Tu namque ex vulgaribus illis corpus constitui negas, vt quæ per se absoluta sint indiuidua.

FVR. Haud rectè interpretaris verba, quæ protuli. Equidem non hoc sentimus, omnes in cõmuni sale, sulphure, mercurio, mistorũ omnium proprietates actu & re ipsa inesse, sed de primis illis singularum rerum loquimur. Hoc dicere volui, nullam esse constantem vllius corporis proprietatem, quæ non vel in sulphure, vel sale, vel mercurio, eiusdem corporis deprehendatur.

ER. Quid senseris nescio, quid dixeris, & cuius verbis dixeris, scio. Leguntur autem hoc modo. Corporibus autem in huiusmodi separatione deprehensis salis, sulphuris, mercurij, nomina imposuimus: quia in illis tribus indiuiduis omnes omnium corporum differentiæ, proprietates, conditiones, manifestissimè conspiciuntur. His verbis redditur ratio, cur elementa tria nominata sint nominibus salis, sulphuris, hydrargyri. Si ergo sic argumenteris: Nomina elementis mutuati sumus ex sale communi, sulphure, & mercurio, quia in cuiusque corporis elementis insunt omnes singulorum corporum proprietates, an non sis ineptissimus argutator? Tale fuerit hoc argumentum. Paracelsum ideo vocamus asinum, quia castratus fuit. Iam verò non minus falsum est, quòd isto modo concluditur, quàm illud, quod antè diximus. Quis enim sapiẽs putet, in elementis omnes inesse actu corporum differentias & qualitates? [p. 79] An etiam sentiunt elementa, texunt, fabricant, nent, ratiocinantur? Ego in cõpositis aio plurimas inesse constantes miniméque fugaces proprietates, quæ in componentibus non insunt. Quod maximè est euidens in illis compositis, quæ per substantialem mutationem eorum, ex quibus conflata fuêre, commista sunt. In nullo elemento seorsum sumpto, nec in omnibus simul sumptis (neque permistis tamẽ, neque alteratis totis) inest proprietas trahendi ferrum, vt in Magnete: aut alendi, vt in lacte. Quòd si potentia inesse dicas omnes materiales proprietates, (Formæ diuinius principium habent, nec ex elementis fiunt.) nulla causa fuit, cur à mineralibus mutuareris nomina, quæ simile nihil retinuerunt. Etenim ex vestra sententia indiuidua sunt absoluta, elementáque aliorum nequeunt esse, atque ideo ne proprietates quidem eorum potentia in se continent.

FVR. De proprietatibus elementis necessarijs loquimur, siue de illis, quæ mistorum omnium sunt communes. Mercurius totus ex igne aufugit, in aerem sese tollens. Sulphur totũ crematur, vix aliquid sui vestigium relinquens. Sal totus concreta quædam est ac crassa materia, cineres repræsentans. Cũ igitur in artificiosa corporum resolutione quidam occurreret in fumum abiens, & aliud quiddã inflammabile se offerret, ac tertio quidam instar salis subsideret, nomina salis, sulphuris, mercurij, ab his ad illa transtulerunt, quòd in nullis alijs corporibus has proprietates euidentius veluti depictas inuenissent. Item sicut per omnia metalla & mineralia alia permeat Mercurius, ita liquorem per totam cuiúsque misti substantiam distributum videntes, eodem nomine ornarunt. Sic sulphur facilè inflammari, & tum se, tum alia corrumpere videntes, quod eodem in mistis modo ageret, sulphur appellarunt. Sic de sale res habet iuxta analogiam. Non ergo voluerunt omnes [p. 80] omnino mistorum vniuersorum facultates actu in sale, sulphure, mercurio inesse, sed illas tantum, quæ ad elementi naturã pertinent, quæque omnium sunt communes.

ER. Author ille ideo dicit principia nominibus salis, sulphuris, mercurij, nominata, quia in his mineralibus omnes omnium corporum proprietates velut pictæ inueniantur. Non ergo de solis elementis cupit intelligi, sicut tu interpretaris. Quàm absurdum autem atque impudens hoc sit mendacium, satis est ostensum. Quin & illud ostendimus, aquam citissimè in vaporem verti, & in altum ascendere: aerem facillimè accendi: terram in corruptione subsidere, ac proinde non fuisse opus noua nomina ab illis rebus mutuari. Quin imò nunquam in halitum solueretur ab igne hydrargyrum, si non esset ex magna sui parte aqua cum exhalatione terrea subtili commista. Nec sulphur inflammabile esset, nisi aerem tenuem calidumque in se contineret plurimum. Sic salem quoque, quoad terra participat, concrescere certo certius est. Quid quod sulphuris partes aeriæ ablui possunt hactenus, vt haud paulò difficilius nunc quàm ante inflammentur? Impurum ergo mendacium est, vires salis, sulphuris, & mercurij, per artificiosam misti vltimam resolutionem inuentorum magis in vulgari sale, mercurio, & sulphure explicatas esse, quàm in elementis. Haud ignoro ex mistis quibusdam succum gigni opera ignis mercurio vulgari admodum similem. Sed non de hoc nos agimus in præsentia, verùm de eo, qui simplex corpus adeóque illius elementum est. Hoc enim ex metallicis aut alijs quibusuis rebus, si ita libet, arte confectum hydrargyrum, aut hydrargyro simile corpus, simplex non esse corpus, sed mixtum, quod videlicet in diuersi generis corpora distingui valeat, Paracelsici omnes concedere velint nolint coguntur. Si simplex esset, non posset a- [p. 81] liud ex vna, & aliud ex alia re fieri, sed ex omnibus vnum & simile specie, viribus, eliceretur. At magnam esse salium, sulphurum, hydrargyri, ex herbis, mineralibus, animalibus eorumque partibus separatorum varietatem, repugnantiam, differentiam, spontè affirmat. Ostendi iam, Paracelsum causam nullam habuisse, nomina mutandi, cùm vera esse quæ dicit, nullo possint modo, nisi res intellexerit easdem nobiscum. Sed neque aptè nominauisset, si quàm maximè res ipsæ extarent. Addam nunc obiter etiam, nullum habere alium vsum nominum istam nouationem præterquam quòd, quæ clara & intelligibilia prius erant, obscura, intricata, & incomprehensibilia nobis reddantur. Aiunt se hoc pacto facilius respondere, cur, exempli gratia, Opium amarum existens stupefaciat. Vtrique dicimus propter diuersas in eo partes contingere. Nos frigidas & calidas ponimus & quidem ita frigidas, vt à peculiari & nobis non satis explicabili qualitatum elementorumque mistione ortas fateamur. Illi hoc idem verbis alijs dicunt, cùm sulphur Narcoticum inesse dicunt, & salem diaphoreticum. Quid enim, quæso te, in causa est, vt oleosa pars in Opio stupefaciat: non item quæ in alijs rebus inest? Si ad mistionem partium referant, (de qua re infrà, cùm de mistione disseremus, plura audies) eodem recident. Etenim proportionem partium mistionis nunquam percipere intelligentia poterunt, quicquid mentiantur, vt in speciali substantia verè possint pronunciare narcoticam esse. Ergo sicut nos effectus docuit stupefacere partes in Opio non amaras, sed alteras fœdo & graui odore præditas, ita & illas. Quid ergo habent amplius? Quod viderunt in parte oleosa magis hanc vim inhæsisse, quàm in alijs. Quod si etiam daremus illis, in illa parte sola hanc vim inesse, de qua re postea loquemur, si dabitur opportunitas, an pro- [p. 82] pterea iustam causam habuerit Paracelsus omnia innouandi & peruertendi? Sed hoc misso, propius conferre pedes manusque oportet. Quæro ex te primùm, Vtrum, qui dat aliquid, priori idipsum habeat semper eo, qui accipit.

FVR. Habet.

ER. Verum hoc est etiam in rebus incorporeis, vt si quis me doceat aliquid. Omnino enim priorem hoc, quod me docet, scire necessarium est.

FVR. Sic est.

ER. Credis ne dantem ab accipiente differre, aliumque esse necessario?

FV. Credo. Non enim fieri vlla vi naturali potest, vt dans & accipiens, mouens & motus, agens & patiens non distincti sint. Etsi enim res vna sæpe à semetipsa mouetur, semper tamen aliud mouet, atque aliud mouetur.

ER. Iam verò quod actu est, quod est, atque aliud tale efficit, quale ipsum est, illud non fateberis rationem habere dantis?

FV. Fateor.

ER. Et quod potest tale fieri, quale prius illud est, actu autem tale nondum est, hoc accipientis rationem obtinet.

FVR. Verum.

ER. Ergo quod actu est, dantis, & quod potentia est, accipientis locum retinet.

FVR. Prorsus.

ER. Prius ergo est natura illud, hoc autem posterius.

FVR. Necessarium est, cùm præsertim de agentibus & patientibus sermo est. Non nescio quidem potentiam in vno præcedere naturaliter actum. Prius enim me oportet potuisse discere quàm didicerim. At in diuersis naturaliter semper prior est actus potentia. Prior enim est doctor discipulo. At quò velis ire nondum video.

ER. Sulphur illud ex corporum tribus principijs vnum, dicebas hac esse ornatum facultate, vt promptè accendi posset.

FVR. Dixi.

ER. Non puto vel te vel alium quempiam dubitare, quin frustrà sit potentia, quæ non possit in actum reduci.

FVR. Nihil dubito.

ER. Naturam nihil frustrà condere similiter fateris arbitror.

FVR. Patet.

ER. Omnis igitur potentia naturalis habet aliquid in natura respondens, à quo in actum reducitur. Aliâs [p. 83] enim frustrà esset condita.

FVRN. Non inficior.

ERAST. Fateris igitur potentiam hanc non fuisse frustrà factam?

FVRN. Cur non faterer?

ERAS. Aliquid igitur est, à quo possit in actum reduci.

FVR. Est.

ERAST. At hoc natura prius esse positum est.

FVRN. Memini.

ERAST. Ergo prior est ignis sulphure illo. Quod verum esse non potest, si ex ipso cum sale & mercurio compositus est. Semper enim natura priores toto sunt partes, ex quibus totum vt ex materia est mistum conflatumque.

FVRN. Verum hoc est in illis, quæ in tempore fiunt. Sed in creatione non est necessarium. Quoniam, vt supra de Elementis aiebas, materiam cum forma subitò extitisse, idem ego de partibus & toto composito affirmauero. Sanè constanter dico ex tua sententia, ignem non præcessisse aerem, tametsi potentiam in se obtinuerit ab initio, vt esset ignis. Non minus igitur tuam ipsius oppugnat sententiam, hæc tua ratiocinatio, quàm meam.

ER. Videamus itaque an ita res habeat. Creationem frustrà adducis, propterea quòd Paracelsus distinctas, & ordine se inuicem sequentes ponit rerum factas esse vel generationes vel separationes. Vbi enim prima illa tria creata concedit (Nam ex increato mysterio magno suprà patuit eum per separationes aliquot generauisse hanc rerum vniuersitatem) primò creata dixit, ac postmodum ex ipsis mistis confecta fuisse elementa. Fuit igitur inflammabile, antequam esset inflammans. Nos cum Scriptura negamus corpora ante coelum & terram seu elementa extitisse, sed totius mundi materiam sub elementorum & coeli formis Verbo Dei ex nihilo non ex corporibus alijs vel prius vel simul creatis concreta fuisse constanter asseueramus. Nam non fuissent ex nihilo facta, si prius tria illa fuissent creata. Nec rectè dixisset Moses, Deum in principio crea- [p. 84] uisse cœlum & terram. Quoniam in principio creauisset illa, ex quibus conflata postea fuissent cœlum & terra. Tantum ergo inter nostram & Paracelsi sententiam est discrimen, quantum lux à tenebris, veritas à mendacio differt. Fatemur proinde rectè ac verè actum non esse in Elementis potentiā priorem tempore, cum in eodem instante momentóue ignis inflammans & aer inflammabilis extiterit. Hoc autem non prohibet, quominus actum natura priorem tunc quoque fuisse potentia dicamus. Maxima insuper disparitas in illo quoque cernitur, quod nos minimè dicimus id quod actu est, & id quod potentia est ita se habere inter se, vt pars componens se habet ad totum compositum. Quippe ignis per se, & aer quoque per se creatus fuit: nec vnquam fuit alter alterius pars, vt nunc de partibus loquimur, sed tantùm potuit alter horum mutare, alter mutari. Paracelsus autem hoc ipsum, quod est inflammabile, inflammantis compositi partem facit materialem: & quidem ita, vt in eandem resolui rursus queat. Etenim ignem ex sulfure, sale, mercurio generat, & in eadem iterum retexi posse asseuerat. Quare neque natura neque tempore prior est actus potentia.

FVR. Aliter respõdebo. Dicam enim inflammans non esse ignem, sed cœlum.

ER. In eodem hæres luto. Quoniam cœlum quoque ex eisdem fabricat. Cœlum præterea ne verum quidem sulfur, nedum illud, quod ex mistis plurimis fortè elicitur, promptè inflammat, sed prorsus tardè ac difficulter. Cogēris, quocunque te tandem vertas, & in quascunque formas transmutes, quatuor ponere corpora prima, nempe ignem cum tribus illis fictitijs Paracelsi Elementis.

FVR. Quid si eadem esse dicamus: ignem & sulfur, & accidente solum differre statuamus: Sulfur itaque materia est ignis nonnihil refrigerata: cui si calor auctior accedat, incen- [p. 85] ditur ac fit ignis.

ER. Non euades hoc modo difficultatem. Manet enim præcisè eadem. Equidem hic quoque aliquid ponere oportebit actu eoúsque calidum, quoúsque sulfur opus habet calefieri, vt verè actuque ignis fiat. Secundò implicatiorem te reddes. Paracelsus enim tantum abest, vt ignem sulfur concedat, vt ex sulfure, sale, mercurio, tum demum gigni putet ignem, cum ex eis prius cœlum fuerit genitum. Tertiò certum est, ignis hoc esse proprium munus, vt naturalium rerum omnium mistionem dissoluat: atque materiæ cuiusque rei partem, quantam potest, sibi assimilet: nec prius agere cesset, quàm opus suum perfecerit. Cum sibi quæ attigit, assimulauit, ab actione desistit: quod ei cum naturalibus rebus omnibus est commune. Nihil enim in id agit, quod per omnia est simile: sed inter quæ aliqua est contrarietas, inter hæc sola est actio & passio. Cæterùm ignis agit in sulfur, vt est positum. Aliquid igitur in sulfure est dissimile à natura ignis. Quoniam si in sulfuris materia nihil esset diuersum à materia ignis, non magis ageret in sulfur, quàm in se ipsum. At ignis corrumpit substantiam cuiusque sulfuris, adeóque rei inflammabilis. Quocirca non potest eadem esse vtrorumque substantia.

FVR. Summa dictorum huc vsque hæc est, si non fallit memoria. Primum quidem haud rectè nomina elementorum trium, si quamm maximè res vera esset, à vulgari sale, sulfure, mercurio, translata fuisse, propterea quod nulla sit inter hæc & illa corpora peculiaris similitudo. Nam neque actu neque potentia hæc illorum habere vires & proprietates. Vt verum dicam, turbauit me nonnunquam nominum, non tam nouitas, quàm variatio. Aliquando nominat ignem, salem, balsamum: interdum vocat sulfur, balsamum, liquorem, siue sulfur, salem, mercurium: nonnunquam salem, balsamum, mercurium. Et cum alibi [p. 86] balsamum & Mumiam pro eisdem ponat, atque corpus mistum ex omnibus velit, parum venustè pro principio locis alijs visus est mihi ponere. Addo, quòd apertè in Meteoris ipse ignem vocat sulphur, cum alibi ferè ex sulphure ignem cõpositum contendat. Secundò, causam nullam habuisse Paracelsum eiusque discipulos noua hæc principia introducendi, cùm, quæ ipsis tribuũt, in elementis omnia, & prius quidem reperiantur. Tertiò falsam esse hanc opinionem multas ob causas. Prima est, quòd aduersetur sacrosanctis literis, contra quas ne quidem cogitare nobis aliquid fas est: nedum obstinatè defendere. Altera, quod sensus ipsi nobis demõstrent, mista in elementa, quæ concreta & vulgaria appellant Paracelsici, tandẽ resolui: non autem in tria illa corpora. Tertia, quòd omnes eruditi medici & philosophi tot seculis summo consensu senserint ac docuerint, 4. vulgò vocata elementa materiam esse mistorum omnium: nec alia vlla agnouerint.

ER. Argumentum ab authoritate non ignoro quàm sit infirmum ac lubricum. At in præsente causa neutiquam videtur aspernandum. Etenim agimus non de re cœlesti, ad quam intelligendam peculiari dono ac reuelatione cœlitus missa opus sit, sed de tali, quam humanus animus sensuum opera utens inuestigare, inuenire, & percipere potest. In hac excolenda cum amplius duobus millibus annorum laboratum sit ab omnibus intelligentibus Græcis, Latinis, Arabibus (& longè prius ab aliarum nationum quarundam ingeniosis hominibus) nec diuersum ab vllis perspici potuerit, non probabile tantùm, verùm etiam necessarium penè redditur argumentum. Validus & prorsus necessarium efficitur, cum Paracelsum rudissimum asinum fuisse, ætatémque in compotationibus cum Aurigis alijsque talibus consumpsisse cogitamus. Validissimum & planè indissolubile tunc est, cum Mosis autho- [p. 87] ritatem coniungimus. Qui contra sensum, contra intelligentiã, contra eruditorum omniũ sententiam aliquid innouare studet, perinde facere videtur, ac si quis sartoribus conetur persuadere, pannos non esse filis consuendos, sed vel iuncis ac viminibus connectendos, vel glutine conglutinandos: aut lapides non ferro, sed molli obtusóque ligno excindendos & sculpendos apud artifices earum rerum contendat. Insanit, qui Spreta sacrarũ literarum authoritate sua illis somnia anteponere conatur. Certò certius est, multos omnibus ætatibus extitisse summa ambitione turgidos, qui vix aliud cogitarunt, quàm vt nouatione & contradictione sibi nomen & gloriam compararent. Tam insipiens aut nullus fuit, vt elementa alia statueret. Adde quod fumosi illi Philosophi, ex quorum fornaculis, venenatísque carbonibus ac fumis Paracelsus sua deglubit, non sunt ausi hac in parte ab euidentia rerum discedere. Sed iam perge tu.

FV. Adijcere tribus prædictis rationibus quartam volui, quod videlicet ratio non minus clarè contrarium probet. Semper enim quod dat aliquid, prius habere id ipsum, quod dat, eo quod accipit hoc est, actum natura semper præcedere potentiam in diuersis posteriorem neque natura neque tempore vnquam aut esse aut fuisse. Hoc posito, ex eo, quod sulfur illud primũ poneretur inflammabile, duobus argumentis, probari existimabas, non posse tria solùm elementa statui. Quod enim inflammet natura prius esse: tempore posterius ne cogitari quidem posse. Proinde impossibile esse, vt prius fuerit vel natura vel tempore sulphur, igne. Priorem autem, necessariò esse partem toto, ex qua vnà cum alijs tanquam materia inexsistente, & quidem sic inexsistẽte, vt in eam rursus possit resolui, conflatiũ ponitur. Præterea cùm inter agentia & patientia naturalia necessarium sit cõtrarietatem seu dissimilitudinẽ esse, atque ob [p. 88] id, quod potest inflammare, necessariò ab eo diuersum sit, quod aptum est inflammari, non posse ignem & sulfur, pro eisdem haberi. Quamobrem cum non possit ignis esse vel natura vel tempore posterior sulfure: & ab eodem velut dans ab accipiente differat, plura tribus illis ponenda fuisse. Quod si iam sulfur libeat aerẽ vocare, quo nihil citius ac facilius inflammatur, liquorem aquam, salem terram, atque his superaddatur ignis, expeditam esse omnem controuersiam.

ER. His alia præterea possunt addi. Si tria illa sunt corporum aliorum omnium elementa, necesse est, vt vel sint mutabilia vel immutabilia. Inalterabilia ponere non poteris, cum Paracelsus cum Discipulis diuersa & pugnantia genera salium, mercuriorum, & sulfuris ponant. Suprà quoque diximus, Paracelsum ex tribus suis elementis constituere Elementa non minus differentia, quàm lignum à metallis, lapidibus, spongijs differt: nec ita esse composita, ac si ex argento, auro, & ære diuersè mistis distincta quatuor faceret artifex pocula. Hoc autem impossibile est ponere, nisi tota per totà alterari mutaríque mutuò ponantur. Constat porrò talem alterationem, quæ ἔνωσις dicitur, adeóque ἡ κυρίας καὶ πρώτως, vt Galenus ait, ἀλλοίωσις ὀνομάζεται, absque sensibilibus qualitatibus non perfici. Quocirca necessarium est, vt suis Elementis sensibiles eiusmodi qualitates adscribat, quarum beneficio misceri & in vnum corpus distinctum coalescere queant. Cæterùm qualitates tales non sunt plures, (de simplicibus & summis intellige) quàm quatuor, caliditas, frigiditas, humiditas, siccitas: id quod sensus ac ratio demonstrarunt: & seculorum omnium consensus experientiáque comprobarunt. Siue igitur singulas singulis, siue binas singulis Elementis assignes, prorsus cogeris plura tribus nobiscum ponere. Ternas enim qualitates in vno aliquo [p. 89] collocare non audebis, quoniam contrarias necessariò duas ex his esse oportebit. Quare vnica tantùm erit in elementis Paracelsicis cõtrarietas, siue integram coniugationem, siue dimidiam solùm subiecto proprio carere putes. Quòd si autem corpus summè calidum & siccum nullum est in natura præter ignem, primò conuenit summus calor igni. Ignis igitur elementum erit, non sulphur. Idem est de alijs iudicium. Hæ, dico, qualitates faciunt, vt elementum sit elementum mistionis, vt suprà exposui. Nam harum opera mutuò se alterant ac mutant, & in naturam à se aliam concrescunt. Neque moror, quod Paracelsicus quidam seriò affirmat, facultates calefaciendi, frigefaciendi, &c. externas esse, corruptibiles, crudas, impuras. Quũ quæso externæ sunt, quæ elementorum propriæ sunt, ac solæ totam substantiam peruadunt: imò sine quibus aliæ nullæ qualitates per totas rerum naturas siue substantias extendi possunt? Corruptibiles nisi essent, principia generationis, & mistionis, non essent. Crudæ sunt certè, quoniam Paracelsi, & sectatorũ eius capita percoquere nequiuerunt. Impuræ sunt, quia ex puris, manentibus nihil gigneretur.

FVRN. Quid si mutabilia esse negem prima elementa? Equidem videtur hoc ex eo consequi, quod per ἀνάλυσιν seorsum possunt monstrari: quod in transmutatis fieri non posset. Præterea scio me, cum in Paracelsi, tum in eius discipulorum scriptis legisse, quæ hoc idem testentur.

ER. Ratio tua inefficax est. Nos enim Elementa mutari tota scimus: & nihilominus composita in eadem solui ad extremum nouimus. Si prorsus mutarentur, non miscerentur, sed corrumperentur: nec essent ex misto separabilia. Impossibile namque est, vt, quod omni actu substantiali caret, verè possit χωριστὸν vocari. Si non mutarentur, non differret mistum à miscibilibus, nisi ordine, situ, & alijs [p. 90] talibus accidentibus. Quo posito, præter Elementa res cunctæ essent quiddam vnum per accidens: quo nihil ab homine possit excogitari falsius. Mutabilia igitur sunt, tametsi non prorsus corrumpantur. Quid igitur prohibet, quo minus idem de Paracelsicis affirmetur? Ostendi Paracelsum ita sentire, vt dixi. Si contrarium alibi affirmauisse eundem asseueres, non mirabor, qui vix vllam ei sententiam veram constanter placuisse animaduerti. Mihi in omnibus contradictionibus sufficit indicare, vtram partem probem aut improbem, vtramque comprobare cum nequeam.

FVR. Ingenue profiteor, quod sentio, nihil me firmitatis in ista de principijs sententia Paracelsi inuenire: quin potius omnia sic pugnare video, vt reconciliari non posse persuadere mihi incipiam.

ER. Restant quædam de hac re dicenda.

FVR. Audiam perlibenter.

ER. Si tria illa verè sunt mistorum Elementa, prorsus est necessariũ, vt ex eis mista sint confecta, & in eadem iterum reuertantur. Si ergo demonstrauero mista in hæc non posse resolui, demonstratum pariter fuerit, non esse Elementa.

FVR. Non nego. Est enim hæc natura Elementorum.

ER. An non hoc mihi dabis, si in illa resolui debeant vel à natura vel ab arte, seorsum singula subsistere posse?

FVR. Dabo. Sed & Paracelsus idem tibi dedit in superioribus.

ER. At nulla vi naturæ potest fieri, vt in se & per se secretum subsistat, quod nullo vnquam momento separatum substitiit, hoc est, quod Deus, vt in se & per se existeret, nunquam fecit. Atqui tria illa nunquam facta sunt apud nos, qui creatum à Deo mundum scimus. Quoniam scriptura testatur Elementis & coelo nihil ad hanc vniuersitatem rerum seu mundi pertinens prius creatum esse. De principio, inquit, Moses, creauit Deus cœlum & terram. Si ante omnia creata hæc sunt, non est aliquid ante ipsa creatum. Nun- [p. 91] quam ergo substiterunt ante elementa nostra vestra principia. Iam nec apud Aristotelem qui mundum ab æterno fuisse opinatus est, corpus aliquod coelo & elementis antiquius reperitur. Quin apud Paracelsum quoque non substiterunt per se tria illa, vel saltem subsistere deinceps nequeunt. Quoniam omnium horum trium materiam, siue totam molem distribuit in quatuor elementa, vt nihil eorum remanserit non diuisum. Hac de causa videtur horum congeriem appellauisse materiam primam. Cæterùm nemo est tam rudis, qui non intelligat materiam primam huius mundi non creatam, sed concreatam esse, ac proinde per se neque substitisse neque subsistere posse actu: imò nec cogitatione quidem naturam eius comprehendere mente possumus, verùm ex analogia duntaxat tenuiter & obscurè adeóque notho syllogismo, vt aliqui loquuntur, cognoscimus. Quomodo igitur scribunt Paracelsus & discipuli eius, mista separatione seu analysi artificiosa in tria elementa sic diuidi, vt seorsum subsistant, separatéque monstrari singula queant? Quæ Deus & natura nunquam voluerũt seorsum existere, vos per artem ita secernetis, vt separatim consistant? An non est hoc tē cum Deo certare de sapientia? Si statim de principio tota congeries trium illorum consumpta est in fabricam mundi seu Elementorum, vt pars nulla manserit reliqua, quo pacto mista in corpora dissolui poterunt Elementis priora? An analysis principium compositionis sic excedet, vt infra ipsum descendat? Quis sub hoc sole ausus est cogitare compositi retexionem progredi longius, quàm ad compositionis principium? At Paracelsici suam analysim vlterius proferunt. Deus enim incepit ab Elementis compositionem, & ob id nos finimus in eisdem resolutione. Paracelsici ab eisdem incipiunt mistorum generationem & retexionẽ [p. 92] deducunt vltra hæc in tria illa corpora. An potest insulsius, monstrosius, insanius, aliquid excogitari?

FVR. Non ordimur compositionem ab Elementis vestris, sed à nostris, hoc est, à primo sale, sulfure, mercurio, & in hæc eadem rursus diuidimus mista.

ER. Si hæc per se nunquam actu substiterunt, sed in Elementorum confectionem in ipsa creatione consumta sunt, sicut nos de materia prima rectè consentaneéque loquimur, non potestis compositionem inde inchoare aliter quàm cogitatione, quomodo nos à principijs initium capimus. Nobis autem sermo est, de vera compositione, quæ non consistit in imaginatione sola, sed in ipsis rebus. Ergo dum separationem vltra Elementa facitis realem, vt sic vocem, non imaginariam duntaxat, producitis analysin extra terminos compositionis. Facitis enim in resolutione sensibiliter apparere, & seorsum subsistere, quæ ante compositionem sic nunquam extiterunt, vobis etiam testibus.

FVR. Si imaginaria solum est vestra ex principijs compositio, re ipsa non est. Etenim imaginarium vero opponitur. Sine causa igitur de hisce disputamus.

ER. Imaginarium hoc in loco non opponimus reali. Nam Elementa re vera composita sunt ex materia & forma: sic tamen, vt neutra pars ante alteram cogitetur creata, sed vtraque simul consideretur facta. Nos Elementa non separamus in principia per se actu subsistentia, vt quæ imaginatione solùm comprehendantur seorsum. At Paracelsus Elementa ponit sic ex tribus conflata, vt in eadem actu dissolui possint, separatímque monstrari valeant. Iam & hoc inspiciamus, quem vsum habeat Paracelsi Phantasia. Tria illa in Elementa dispersita aiunt, Ergo nullibi reperiuntur, quam in Elementis. Ergo res quælibet hactenus solummodo particeps dicenda est virium salis, sulfuris, mercurij, quatenus ex Elementis [p. 93] composita quæque est. Et quia extra Elementa non sunt re ipsa, tantundem conferet horum noticia ad investigationem facultatum in medicamentis inhærentium, quantum conducit materiæ primæ contemplatio. At non ex huius consideratione discimus nos, quæ sit singulorum pharmacorum potestas, sed ex eo, quod hoc vel illo modo admisti constitutionem congressa animaduertimus Elementa. Sicut ex materia prima nihil fit, nisi quatenus est sub Elementorum formis, à quibus vires & facultates rerum diuersæ nascuntur, ita ex tribus vestris nihil fiet, nisi quoad sub Elementorum formis existunt. Frustra igitur quæres simplicia illa, quæ nullo in loco se exhibent conspicienda: quæque inuenta vsum nullum habent, qualem habere dicitis, & cuius gratia finxistis. Illud quoque non videtur prætereundum, quod Hippocrates dixit, ac deinde omnes omnium ætatum & nationum docti affirmarunt, (ac Paracelsus quoque per imprudentiam sibi contradicens concessit aliquando,) in corporum corruptione partem quamlibet ad illud ordinem, à quo profecta fuerit, scilicet igneas ad ignem, terreas ad terram, aqueas & aerias ad aquam & aerem. Quòd si ergo Elementa corrumpentur, ex tribus illis singula reuerti ad cognatum oportet. Sed nullibi hæc sunt distincta sita, vt ad eadem colligi rursus possint. Nisi fortè suprà Lunæ globum suas habent stationes, quò vt alia appellere putentur terræ sales vix vnquam ascendent.

FVR. Redibunt ad Elementum quodque suum.

ER. Impossibile hoc est. Etenim, vt iam non semel tantum Paracelsi verbis probauimus, aer, exempli gratia, nec est sal, nec mercurius, nec sulfur, sed aliquid ab his omnibus diuersum, sicut nos carnem, nec ignem, nec aquam, nec terram, nec aerem, sed ab his omnibus aliud quiddam esse dicimus. Præterea naturis totis differre dicit idem [p. 94] Elementa quatuor, non solùm eo modo, quo vasa quatuor ex dispari argenti, auri, & æris mistura conflata discrepant. Ergo sicut ineptè diceretur Elementa corrupti pomi redire ad carnem, quia ex Elementis coaluit, ita insulsè tu affirmabis corruptæ alicuius rei salem, sulfur, & hydrargyrum ad Elementa redire, velut ad sua principia, cum secundũ vos hæc ex eisdem commixtis facta fuerint. Ad quæ ergo colligentur, si nullibi separatim hæc Elementa consistunt? An incertis vagabuntur sedibus incerta quo diuertant, & vbi hospitium repertura sint?

FVR. Ad Elementa veluti ad matrices & receptacula sua se recipient.

ER. De his receptaculis seu hospitijs mox plura: nunc illud dixisse sufficit, pugnare hoc cum Dictatoris vestri legibus per omnia. Quippe Elementa dixit in locis supra citatis composita seu condita esse ex substantia trium, velut ex materia: non autem dixit horum esse receptacula. Matrices & loca ponit fructuum & seminum suorum, non autem horum trium ex quibus ipsa conflata solis fuerunt. Et qui, quæso te, possent illa in se pura separatéque continere, ex quibus totis & mutatis ipsa facta sunt? Hoc perinde est, ac si dicas domum aliquam ex tota congesta materia fabricatam esse, vt nihil relictum sit: ac nihilominus asseras, multam in domo materiam adhuc superesse, quæ in ædificatione consumpta non sit. An hoc non esset contradictoria affirmare de eodem? Sic certè res habet in causa nostra, præterquam quòd elementa constant ex primis mutatis & alteratis, domus autem ex materia non per totum alterata composita est. Adde quod nullum erit sulphur, nullus mercurius in terra, & sal nullus in aere & igne. Etenim cuiusque rei mercurius exhalat & sublimia petit, sicut sulphur accensum: sales aut ad ima semper delabuntur, ad superiora sponte sua non eleuantur. Item nullum erit di- [p. 95] discrimen inter sulphur in aere, igne, terra contentum, etiamsi solum sit, vt in loco. Nullum proinde discrimen erit fructuum terræ, aeris, aquæ, ignis, vt magister vester contendit. Non enim ex substantia elementorum fiunt, quia sunt matrices seu loca tantummodo. Ergo ex contentis generantur. Sed hæc vnius generis & naturæ vbiq́ue sunt. Simplicissima enim sunt ac materia prima.

FVR. Attamen resolutio artificiosa docet hæc inueniri. Plusne igitur me vis tuis rationibus credere, quàm sanis & exercitatis sensibus, cum de rebus sensibilibus disputatur? Suprà tu legem hanc tulisti, vt sensibilia non intellectu, sed sensu iudicarentur.

ER. Si sensus hoc docerent verum, credere omnino cogeremur. At contrarium nobis monstrant, nempe analysin ad elementa vsque proferri posse, non longius: quod suprà ostendi. Quinimò ex autoritate exercitatissimi artificis suprà ostendebamus, nullo artificio aerem purum separatè mõstrari posse, tantum abest, vt hoc aliquid simplicius inueniri separatímque ostendi valeat. Cùm ergo vi ignis simile aliquid sali, sulpuri, mercurio, ex misto quopiam separatur, corpus mistum est, non simplex, vt suprà verbosè declarauimus. Et quis tam sit amens, qui neget talia corpora iterum corrumpi, ac tandem eò deduci posse, vt vel in fumum seu aerem soluta expirent, vel in terram versa appareant? Quòd si hunc tu spiritum vocare malis Mercurium, quàm aerem, & cineres potius nominare velis salem quàm terram, non contendam de nominatione tecum, sed hoc monebo, nullam esse iustam causam, cur non rectè vsitatéque malis cum omnibus, quàm vitiosè cum paucis quibusdam fatuis loqui. Sed enim satis multa de fictitijs & malè somniatis elementis diximus, atque ideo tempus est, vt vela colligamus. Docti primùm principia non esse rerum, si nomen hoc propriè [p. 96] acciperetur, vt ab elementis distinguitur. Postea vt elementa concederentur, ineptè aliter nominata indicaui: simulque causam nullam habuisse Paracelsicos monstraui, vt vel res vel nomina innouarent: cùm longè difficilius reddituri sint rationem rerum obscuram ex falsis suis hypothesibus, quàm nos ex veris: tametsi multò plura nos nescire quàm scire, imbecillitatis nostræ memores libenter confiteamur. Demonstraui denique euidentissimis & certissimis rationibus, diuinis & humanis, nostram de elementis sententiam veram & stabilem esse, consentaneam verbo Dei & naturæ: Paracelsicorum vanam, futilem, falsam, mentitam, monstrosam & inutilem comprobaui. Superest igitur nunc vt videamus, quid de nostris elementis ille senserit, quanquam aliena ab omni sensu de eis tradiderit. Si quid in superioribus omissum fuit, per hanc occasionem in sequentibus fortassè declarabitur.

FVR. Confusa res est, nec facile nos extricabimus, nisi vehementer fallor.

ER. Omnia persequi nil esset aliud, quàm insanire velle cum insanientibus. Illa solùm ponderabimus, quæ ad instituendum te conducibilia puto. Primùm ergo quid ipse ac discipuli eius elementum vocent, indicabo. Mox quæ putarint esse officia eorum & facultates commonefaciam. Ante omnia de numero pauca quædam referam. Etenim numero, vt nos, quatuor posuerunt: licet hac etiam in parte à veritate & à seipsis recedant longissime. Etenim ignem vocant cœlum vnà cum astris. Hæc enim pro quarto elemento supponunt vero igne loco suo moto. Quanquam hic etiam, vt in omnibus alijs, Paracelsus fœdè secum pugnat: dum & in Meteor. & ad Athenien. ignem vocat elementum: quod scilicet instar vasis cuiusdam contineat cœlum & astra, ex se velut ex matrice producta. Mox contrarium asserit dicens, cœlum esse capsam il- [p. 97] lam comprehendentem astra: & ignem esse ex cœlo, vt ex ventre seu matrice editum. Sic apertissimè facit cœlum causam ignis, & vicissim ignem causam & matricem cœli. Cum magnum mysterium diuideretur in elementa, factus est ignis (ait ad Athen.) cœlum & receptaculum seu locus firmamenti. Item, Quicquid in igne fuit, partim in cœlos permutatum est veluti locum, partim in astra conuersum est, quæ ex illo, tanquam ex caule flosculi emerserunt. Non est tamen hoc prorsus simile. Nam caulis cum flore ex terra enascitur: at sidera solummodo per secretionem ex igne prodierunt. Et ante factam separationem cœlum & astra vnicum fuerunt elementum ignis: sicut hyeme arbor est arbor solùm: quæ deinde æstate secernenda separans excernit ex se folia, flores, fructus. In Meteor. Ignis, inquit, non est elementum, sed cœlum. Nam ignis materia est coquens & preparans ac mortis instar omnia corrumpens. Quare non potest elementum esse, sed mors quædam visibilis. Præterea nihil tribuit homini elementale: fructus profert nullos: nulla cum eo societate iungitur: sine eo viuere atque esse potest. Cœlum autem diem, noctem, æstatem, hyemem efficiens, fructus augens, ac elementa reliqua adiuuans, est elementum. Hic primùm notabis, quòd dixi, planè contradictoria eum scribere, dum vno in loco ignem elementum facit, in altero negat: & iam cœlum ait ex igne productũ, mox ex cœlo ignem enatum esse affirmat. Deinde quòd ex terra enasci aliter plantas, quàm ex igne sydera, inquit. Equidem infra videbimus longè aliter alibi & in hoc ipso libro eum scripsisse. Ad rem ipsam quod attinet, non est opus, puto, vt cœlum elementum non esse mistorum ostendam. Suprà namque ignem necessariò elementum esse, cœlum autem non esse demonstrauimus. Verùm illi, qui ex elementis nihil generat, sed pro [p. 98] locis & hospitijs tantum habet, (tametsi hic quoque similis sui manens seipsum putidè mendacij redarguat) licuit magis cœlum ponere elementum, nobis nullo pacto licet. Nos enim mista ex elementis, vt ex materia conferri sic docemus, vt in eis insint, alterata tamen & in eadem ad extremum rursus dissoluantur.

FVR. Satis hac de re dictum antea est. Nunc quid elementum sit videndum.

ER. In Meteor. Elementum dicit esse matrem seu matricem fructuum ad hominis conseruationem conferentium. Eodem modo definit in lib. de Impres. Meteor. In magna Astron. scribit elementum esse rem, in quam positum sit viuum aliquid. Contendit enim in singulis elementis contineri ac viuere creaturas tum ratione præditas tum eadẽ carentes. Quæ ipsius imaginatio nonnihil habet commune cum somnio Platonis in Epinomide, ex æthere Deos, ex aere dæmones, ex aqua semideos fabricantis. Huic sectatores addunt etiam terrestres Deos. Paracelsus cum stulta Gentilitate etiam syluarum, montium, lapidum Deos confinxit. Et ne scelere inferior esset vllis alijs, ignorari dicit, quibus via ad salutem patefacta sit, nobis ne, an aliorum elementorum inhabitatoribus. Ex his perspicuè patet, cur id dicat elementum esse, in quod viuum collocatum sit. Summa est, elementum id esse, quod alia instar loci cuiusdam aut vasis contineat, & fructus quosdam ex se tãquam ex sinu suo promat. Hac de causa in lib. quodam de Chirurg. hæc scribit. Elementa non faciunt qualitates (ipse vocat complexiones) sed metallica ex ipsis pronascentia. Ita homo elementũ est, ac metallica seu mineralia eius sunt morbus & sanitas. Corpus est matrix, semen id est, ex quo hæc fiunt. In impio libro de Medicina coelesti, Elementa, inquit, non sunt corpora, sed ventus, aer, spiritus. Nec agunt quicquam siue calida sint, siue frigida: [p. 99] sed operatur in ipsis sal. Ignis etiam, inquit alibi, calore nil corrumpit, sed spiritu, qui in ipso inest. In Meteor. ait. Elementum terræ non est corpus, sed quod in illo corpore continetur inuisibile, sicut spiritus hominis inuisibilis est. Terra non fert fructum, sed elementum in ipsâ existens eos parit. Sic elementa 4. corporalia quidem sunt, attamen in sua natura & essentia spiritus sunt. Spiritus enim viuit, & vita est spiritus, omniaque peragunt spiritus & vita, vnum existentes, non duo. Proinde cum dicitur à certo venire elemento, non de corpore, sed de elemento accipiendum est. Sicut enim non lingua, sed in ea spiritus loquitur: & non caro & sanguis homo sunt, sed spiritus: ita quattuor sunt animæ vel spiritus, terræ, aquæ, aeris, cœli. Lib. 2. ad Athen. hæc habet. Quod videtur corpus, continens est elementi. Elementum autem est spiritus viuens tanquam anima. Est prima elementorum materia, quæ nil est aliud, quàm vita creaturarum. Item, elementum non est aliud quicquam præter animam: quanquam essentia eius non est, qualis anima, sed similis animæ. Differentia enim est inter animam æternam, & elementi: quæ vita est creaturarum. Non ignis comburens elementum est, sed anima in eo inuisibilis elementum est & vita. Vt porrò discrimen corporis continentis & animæ seu vitæ in eodem latentis intelligas, audi quæ de aqua & igne dicat. Elementum aquæ, ait, aquam dedit, elemento aquæ contrariam. Nam minus humida est elemento, in quo eiusmodi est humiditas, quæ lapides & duriora metalla emollit. Hęc molliendi potẽtia debilitatur per aquam substantiale. In his verbis aquam corporalem & visibilem aduersari dicit elemento aquæ inuisibili in corporali aqua comprehenso, quia vires eius hebetet ac minuat. De igne sic scribit. Ignis elementũ in ligno viridi sic potest inesse, quomodo in igne inest: licet vita non [p. 100] sit in ligno, vt in igne. Quare differunt anima & vita. Cum enim ignis viuit, ardet ac vrit. Ex his videor mihi intelligere ipsum per elementum verum & inuisibile, quod spiritum & animam elementi vocat, nil aliud intelligere, quàm elementum purum sincerumque: qualis in sua sphæra est ignis. Quid enim aliud potuit dicere, quando dixit, ignem in anima sua, siue in elemento suo, nec ardere, nec vrere? Equidem nos quoque dicimus ignem non vrere ac lucere siue ardere, adeóque non visibilem esse, cùm est rarus aut per commistionem aliorum temperatus. Ita vt in arboribus aut herbis inesse dicimus, & neque lucere tamen neque comburere: quod voluisse videtur significare, cum dixit ignis elementum, hoc est, animam ignis in viridi ligno esse: attamen in eo non viuere. Vitam definit operatione, vt viuere dicatur ignis, qui ardet ac vrit.

FVR. Credo hanc eius fuisse mentem, quam aut non potuit, aut, quod probabilius est, noluit clarius exponere, vt aliud videretur dicere. Hoc tamen vexat me, quòd animam & vitam elementorum eadem dixit esse: ac postea in ligno animam ignis ponit absque vita: imò quòd à vita animam distinguit.

ER. Ego singulis non paginis, sed propè versibus contradictoria ab eo adferri tam non miror, vt summè admirer, si constantem sibi in vna aliquando pagina inueniam. Potest tamen hoc loco excusari, si per vitam vitæ operationem intellexisse dicamus. Potest enim iuxta primum actum adesse ignis, vt tamen non vrat.

FVR. At ignis semper est in actu secundo. Non enim possumus ignem imaginari, qui non calefaciat, cùm hæc sit formalis eius actio.

ER. Rectè si purus & non mixtus sit, semper calefacit: tametsi propter raritatem non continuò comburat, quæ tangit. Cum autem à contrarijs est quasi iunctus, ligatus, & hebetatus, potentia solùm calefacit.

FVR. Sed ad illud quid [p. 101] dicemus, quod ignis corpus vno in loco nil agere affirmat, sed actionem omnem spiritui siue animæ tribuit: ac deinde alio loco animam non viuere, id est, non operari scribit, si spoliata sit corpore illo suo Calido?

ER. Quid respondeam ita percontanti aliud non habeo, quàm illum plerunque nesciisse quid diceret. Cerebrum adeo perturbatum habuit, vt rarò animaduerteret quid ageret. Logices imperitia fecit, vt aptè non distingueret: sed contraria de eisdem passim affirmaret. Sufficit nobis iam vidisse quid elementum vocet. Duplex autem ab eo adfertur descriptio. Vna est, cum vocat matricem ex se aliquid producentem, quod conseruationi vitæ hominum inseruiat, ac sine quo viuere homines non possint. (Sub hac, illam comprehendere volo, qua receptacula definit rerum viuentium.) Altera est, cum Elementum dicit esse, non corpus, quod videtur, sed animam, vitam, vel spiritum in eo latentem inuisibilem, omnium actionum opificem & authorem, & per quem sic agat Elementum concretum, quomodo anima (ipse vocat hominem) per linguam loquatur. Sic tres in vniuersum habemus elementi descriptiones. Harum prima, velut vasa quædam nobis ea describit, hoc est, continentia solùm esse dicit. Altera complectitur vtramque partem, continens & contentum. Tertia contentis quibusdam solis definit. Ad discipulos quod attinet, nihilo sunt magistro suo meliores. Qui inter ipsos præstantissimi videntur, inscitè præceptoris leges sequuntur: & ex contradictione deteriorem partem plerunque eligunt. Vtrum elementorum superiorum, scilic. ignis atque aeris fructus, vt ipsi vocant, rectè ac puerili errore ascribamus vaporibus & exhalationibus, postea videbimus: nunc quàm præclarè ipsa elementa nobis definiat, inspiciamus. Elementum inquiunt, iure optimo appellabitur, quicquid fructus [p. 102] tales (nempe vel pluvias & niues: vel mannam & rorem: vel metalla & lapides, vel plantas & animalia) perpetua vicissitudine subministrare & fouere potest: summa caliditas, frigiditas, humiditas, siccitas, steriles huius lithurgiæ dispensatores fuerint. Non existimant hi, ex elementis inter se mixtis generationes hîc fieri, sed in singulis elementis semina latere, quæ certis temporum periodis in generationem progrediantur. Ex hac procreationum diuersitate & numero, elementorum ordines & numerum (non ex qualitatum numero) deducendos fuisse stultissimè putant. Proinde elementa dicunt esse loca, matrices, domicilia, vitali validaque potestate munita: quæ semina generationum contineant, protrudant, maturent, officioque perfunctis hospitium concedant. Et quia loca sunt, aiunt, incorporea vt sint necessitas iubet: cum aliter tantam corporum multitudinem recipere tam facilè non possent. Vacua & inania sunt simili propemodum prouidentia: alioqui inæquali fauore quibusdam plus obligata obscurius alia recepissent. Item in his quatuor naturis incorporeis, inanibus, vacuis, seminales rerum omnium rationes creator imposuit. Scribunt ijdem & hæc. Dicimus igitur, essentiam, existentiam, vitā, & actum entium vniuersorum, elementa esse. Quæso te, an né dignæ tibi videntur hæ ineptiæ, quæ longa & operosa argumentorum deductione refutentur? Quilibet videt eas & inter se & cum veritate sensuum nostrorum pugnare.

FV. Quanquam ex prædictorum consideratione possint facilè dilui ab intelligentibus & exercitatis, velim tamen cùm mea tum aliorũ mei similium causa quædam clarius dissolui.

ER. De Elementi definitione ea, qua dicit naturas esse continentes viui quippiam, non est necesse, vt aliquid seorsim dicam. Multò minus expectabis à me, arbitror, explicationem il- [p. 103] lorum viuiorum, quæ in singulis elementis fabulatur viuere Paracelsus. Etenim satis ex supradictis liquet, quàm sit hæc phantasia absurda, prodigiosa, & impia. Memini quoque in prima parte nobis aliquid dictum esse, quod huc transferri possit.

FVR. De spectris illis, quæ aliquando in aquis, syluis, specubus subterraneis, apparuisse ferunt, parum solicitus sum, vt qui præclarè sciam Cacodæmones esse. At non de hoc viuo locutus videtur Paracelsus: sed de seminibus & principijs vitæ, quæ in elementis contineri ait. Ex his fructus elementorum oriuntur, quos vita destitui neutiquam tibi concedent Paracelsici.

ERAST. Benè est, si sic habet: liberati nihilominus sumus à confutationis tædio. Principio sciendum est, Paracelsum vnà cum suis discipulis nomine Elementi, contra vsitatum morem loquendi omnium ætatum & hominum flagitiosè abuti. Etenim Elementum propriè sumptum omnibus significat minimam partem eius, ex quo res, tanquam ex materia, coagmentata fuit: quemadmodum ex Aristotele in lib. de Cœlo & Mundo clarè perspicitur. Per quandam deinde similitudinem vocatæ sunt etiam partes non materiales Elementa, siquidem ex eis res aliqua constaret: quomodo principia nonnunquam elementa vocantur. At nos de corporum mixtorum elementis loquimur. Dum igitur Elementa vocant loca & continentes cellas, negant partes esse mixtorum. Equidem nec locus locati, nec matrix foetus pars aliqua est. Quomodo igitur elementi nomine non impudenter abutuntur? Veruntamen de receptaculis illis primùm agemus: mox de contentis differemus: vt quidnam tandem de Elementis sentiant inepti Nouatores isti perspiciamus. Elementa cum dicunt Paracelsici matrices esse, quæri potest, vtrum corporeas putent, an [p. 104] potius incorporeas? Sunt enim quidam hactenus elati, pudendaque ambitione turgidi, vt pro nihilo habitis sensibilibus, à quibus omnis cognitio nostra exordium sumit, spretis omnium eruditorum, imo hominum iudiciis, contemtis magistri sui decretis, adeoque sacris literis despectis, imò seipsis neglectis, superbè affirmare audeant, elementa naturas inanes & vacuas esse. Etenim cap. 5. Vbi de cœlo vel igne, aere, aqua, terra, nugantur, sic scribunt. In his quatuor naturis incorporeis, inanibus, vacuis, seminales omnium rerum rationes incomprehensibili magia (amans pietatis dixisset potius, Sapientia: ne sceleratæ Magiæ videretur fauere: cuius Paracelsum studiosissimum fuisse constat) imposuit creator. Nisi enim essent à dimensionum legibus absoluta, nequaquam corporum, principiorum, & seminum, tantam multitudinem tam facilè reciperẽt. Item, vacua & inania sunt simili propemodum prouidentia: alioquin inæquali fauore quibusdam seminibus plus obligata, aliorum rationes obscurius recepissent, & minimè synceras repræsentassent. Quid in his verbis non execrabile est? Sacræ literæ testantur, Deum cùm nihil esset, totum hunc mundum creauisse corporeum: ac nominatim cœlum, terram, aquam, nominant Entia. Hic autem vocat inanitates, vacuitates. An non sensus nostri sensibilium iudices nos docent elementa esse corpora, non esse inanitates? Quis deinde homo extitit vnquam, qui terram & aquam incorporeas esse putaret? Omnes philosophi & eruditi homines qui à condito mundo vixerunt, hunc mundum aspectabilem constare dixerunt ex cœlo & quatuor elementis, vt partibus principalibus, & reliquas in se continentibus. Quòd si vacuitates sunt, totus mundus inanitas erit nihilíque. Falsi igitur sumus ex nouorum reformatorum iudicio, vt cœlum & elementa à Deo corpora [p. 105] credimus creata ex nihilo. Sunt enim nunc quoque inanitates, & vacuitates: hoc est, nihil. Paracelsus certè ex sulphure, sale, mercurio, tanquam ex prima materia, vniuersa architectatur: & ante omnia ex his elementa fabricatur. Quanquam verò ipse quoque matrices vocat, non tamen inanitates appellat ac iudicat. Non enim vel inanitas vel nihil est matrix, in qua conformantur animalia: nec incorporeum est vas vinum aquamque continens. Equidem quod in se cauitatem seu vacuum habet, non continuò vel incorporeum est vel inane. Si maximè daremus, in terra loca esse inania & vacua, nulloque aere plena: an propterea terram totam naturam inanem & incorpoream dare cogeremur? Non arbitror. Imò contradictoria sunt, dicere, hoc esse naturam creatam, & idem hoc naturam esse incorpoream & inanem. Quicquid enim Deus creauit, hoc non est inane, licet meatus habeat ac ventres subtiliore aliqua substantia refertos. Mundus enim ex non ente, factus est ens: ideoque vacuum quod est, non ens, in se non habet. Parùm abest à blasphemia, quisquis in creatis rebus vacuum simpliciter, siue non ens, ponit. Sanè admirabilium in natura operum, non minima causa est, quod vacuum dari nequit. Propter hoc enim & leuia deorsum, & grauia sursum sæpenumero mouentur. Aerem corpus mobilissimum ex tubulo aut arundine viribus nullis effugere poteris, si non alius subingredi, vel aqua aliunde corpus cedenti succedere possit. Nec aliam ob causam cucurbitæ medicæ ad se attrahunt ex cute spiritus, vapores, succos, aut ipsammet intra se adducunt cutem cum carnibus, quàm vt vacuum vitetur. Cum enim aer in ipsis per ignem rarefactus plus occupat spatij, & extincto igne rursus in se coire conantur, non potest ante densari, quàm in locum, ex quo recessit, alia substantia intrarit. Sed hæc [p. 106] extra institutum nostrum porriguntur: quæ confutationis gratia obiter dicta sunt. Satis ex prædictis perspicuè demonstratum est, Paracelso contradicere, quicunque Elementa & matrices corpora esse negant. In principio namque suorum Meteorum, vt alia nunc mittam, ait, Deum cum creare Mundum decreuisset, in quatuor partes diuisisse, vt quatuor essent corpora, Matrices rerum omnium homini necessariarum. Demonstratum deinde illud etiam fuit, impiam & execrabilem esse illorum temeritatem, qui nouas Deo & hominibus leges præscribere connituntur.

FVR. Parcius ista viris. Non enim negant corporata esse, quæ vos vocatis elementa. Vestimenta fructusque verorum elementorum nuncupant: aliquando concreta, vulgaria, communia, Elementa nominant. Elementa namque dicunt essentias, existentias, vitas, actusque esse vniuersorum Entium. Non rectè etiam velut grande & enorme peccatum aliquod exaggeras, quòd elementa naturas inanes & vacuas appellant. Etenim sic & Moses loquitur. Terra, inquit, inanis erat & vacua.

ERAST. Vtinam cum Mose loquerentur sentirentque noui Sophistæ. Moses nullo in loco dixit terram in prima creatione fuisse naturam incorpoream, inanem & vacuam, adeoque omni dimensione carentem, vt scilicet posset locus & receptaculum esse Chimærarum, quas vel somniarunt, vel instigante Diabolo excogitarunt temerarij nouatores. Alia est oratio, cum dico, corpus aliquod esse iners, sterile, rude, & vacuum: quàm cum incorporeum, & à dimensionibus absolutum, inane, vacuumque affirmo. Quando corpus aliquod dicimus inane & vacuum in se habere (vt cum spicas dicimus inanes & vacuas, non quòd aere non sint plenæ, aut re alia consimili, sed quòd non refertæ sint granis, [p. 107] quomodo esse debebant) non affirmamus etiam incorporeum esse. At cùm naturam aliquam asserimus incorpoream esse pariter & inanem ac vacuam, quid quæso aliud asserueramus, quàm nihil esse? Concipi animo nequit, natura incorporea, inanis, vacua, dimensionibus carens, incorporeæ naturæ, tametsi corpore sint vacuæ, dimensionibusque careant, non ideo tamen sunt inanes. Moses, vt in secundo mox capite ipsemet se exponit, hoc voluit dicere, terram caruisse plantis, animalibus, rebus mixtis alijs, adeoque cultu & ornatu illo omni, qui postea accessit. Non scribit, Deum fecisse terram incorpoream & inanem, verùm corpoream: attamen sterilem, desolatam, orbam, infrugiferam, ornatu carentem adhuc extitisse. Quæ huius & illius orationis aut sententiæ similitudo? Plus distant quàm lux & tenebræ: quantum videlicet differunt veritas & mendacium. Incassum igitur defendere hac ratione paradoxum hoc conatus es. Quod ad alia attinet, noris non esse nobis institutum hoc loco sermonem de hisce elementis seu de principijs. Non enim nescimus, formas rerum aliquando vocari elementa rerum. Loquimur iam de elementis corporum, ex quibus, vt materia, conflata sunt mixta. Si de eisdem elementis accipias proximè citata ex capite septimo verba cum superioribus, quatuor tantùm erunt essentia, Actus, ac vitæ rerum omnium. Suprà namque de quatuor se loqui ostendit naturis. Adde, quòd essentia & actus rerum non est natura inanis vel locus. De alijs ergo elementis nunc differimus, & de continentibus quærimus: de contentis postea acturi sumus. Elementa in se velut in cella penaria vel abysso, quemadmodum isti loquuntur, semina generationi consecrata, eorumque fructus comprehendentia, domicilia dicunt esse [p. 108] loca & receptacula vacua. Quòd si est ita, non debent ignis, aqua, aer, terra, elementa vocari. Non enim inanitates sunt hæc quatuor, sed corpora sunt tactilia. Absurdissimè quoque nominantur Elementa corporum, incorporeæ naturæ inanes. Quis enim prudens post creatos homines vnquam dixit, corpora naturaliter ex non corporibus velut materia confici? Qui asseuerare hoc audent defendereque conantur, indigni sunt, quibus cum homines docti verba commuttent: vt quos nihil pudeat Deum & Naturam accusare, adeoque corrigere. Quis vnquam ita fuit audax, vt locum quem incorporeũ iudicaret, corporis partem materialem faceret? imò quis tribuere ausus est tali loco vim suscitandi, producendi, maturandi fructus corporeos?

FVR. Nónne Peripatetici quoque Loco potestatem adscribunt locata conseruandi? Certè sic sentiunt. Et incorporeũ locum esse ijdem nõ inficiantur. Quid igitur hîc est tam graue peccatum?

ER. Ingens est discrimen. Illi namque corporis ambientis superficiem locum dixerunt: hi nescio quas inanitates fingunt. Quis verò nescit, Deum seu naturam sic aptasse inter se corpora naturalia, vt quæ naturaliter cohærere deberent, extrema sortita essent quodammodo similia? Ideo non quemlibet locum, sed naturalem conseruationi seruire dixerunt. Quanquam acutius alij de loco disseruerint: quorum explicatio huc non pertinet. Satis est monuisse in præsentia, veteres non inanitati hanc virtutem assignauisse: sed corporis ambientis naturæ adscripsisse. Nunquam illi locum, quoad esset inanitas, aliquid facere putarunt, sed quod esset certi corporis extremitas & superficies.

FVR. Quid si & nos dicamus loca corporum ambientium superficies vel extremitates esse?

ERA. Sic sensisse videtur Paracelsus: tametsi pro more suo nunquam sui similis permanet. Vt enim ma- [p. 109] trix corpus est ac locus seu receptaculum foetus, ita elementa corpora ponit in se concauitates habentia, ex quibus fructus protrudant. Etenim ex tribus primis diuersa proportione coniunctis, tanquam ex materia prima elementa conficit, atque corpora esse confitetur. Discipuli autem eius neque corpora esse concedunt, neque ex tribus primis construunt. Etenim quod ex corporibus constitutum est, vt ex materia, corpus est necessario. Quàm enim fieri non potest, vt à vi creata ex non corpore corpus fiat, tam est impossibile, vt à creata potestate corpus reducatur in aliquid incorporeum. Eiusdem namque est potentiæ tutæ virtutisque, ex nihilo aliquid, & ex aliquo nihil: ex incorporeo corpus, & ex corpore incorporeum efficere. Esse porrò tria illa Paracelsicorum prima elementa, corpora, vel ex vno illo patet, quod per artificiosam separationem à mistis secerni, seorsumque monstrari posse scriptitant: quodque aliam probationem sententiæ suæ nullam adferunt, quàm hanc artificiosam analysim siue retexionem corporum in sua elementa.

FVRN. Mirabile est, quod dicis. An igitur non potest ignis corpus aliquod consumere? Certè oleum in lucerna paulatim absumit totum, vt cætera taceam.

ERAST. Quod dixi tam est verum, quàm quod verissimum. Nec dubitat quispiam in Aristotelis lectione versatus, vt Sacras literas & Theologos nunc præteream, apud quos notissimum est. Non apud Aristotelem aliosque probatos philosophos legisti, corpora omnia tandem in elementa, ex quibus constituta fuerunt, iterum resolui. Hippocratis, arbitror verborum nondum es oblitus, quæ suprà citauimus: in quibus manifestè asserit, mistorum partes in eorum corruptione, ad suum quamque redire elementum: ignem ad ignem, aerem ad aerem, &cæt. [p. 110] Quomodo autem resolueretur in elementa, quod corpus esse desijsset? Vt minus mireris, Paracelsici illius, quem suprà cæteris mecum anteponebas, verba tibi proferam. Nihil ab igne, inquit, consumitur, sed per modum transmutationis, quod ab vno recedit, ad elementum aliud accedit. Rectius hoc ab eo dicitur, quàm aliter ille scribat, Corpora ad infinitatem, & hoc quod nihil est, magno impetu labi. Falsum namque est, creatum corpus ex sua natura ad nihilum ferri: cùm à solo Deo ad nihilum reduci valeat. Potentiam in se habent mutabilitatis, ideoque ad mutationem & corruptionem pro sua quodque natura pronum est: non vt nihil fiat, sed vt aliud fiat, ac voluntati creatoris sui pareat. Sicut enim res, cùm non essent, potentiam in se non habebant, vt creari possent, sed potentia solùm in Deo omnis fuit, ita nunc postquam Deus Mundum, & quæ in eo continentur, ex nihilo creauit, potentiam in se non habent, per quam vel à se ipsis ad nihilum relabi, aut à creata virtute huc redigi valeant. Nam in solius Dei potentia & voluntate, qua res omnes creauit, creatasque conseruat, situm est, vt vim & facultatem rebus creatis subtrahat. Ignis itaque mistionem soluit, & quæ potest in ignem vertit: reliquis ad suas sphæras redeundi occasionem adfert. Ex quibus iterum vides, quàm sit ridiculus ille Gracculus, qui dum se Pauonis plumis indutum opinatur, atri corui pennis opertus reperitur. Quippe hac in re quoque Magistri sui (quem ex Doctore Cacodæmone suam doctrinam suxisse suprà demonstrauimus) figmentum veritate iudicauit pulchrius. Nam in libro ad Athenienses hæc legimus. Ideo ibi deprehenditur corporalia ad nihilum redigi, in quod omnia vertuntur. Etenim separabuntur à sua essentia in nihilum, [p. 111] hoc est, de aliquo in nihilum. In Meteor. sic scribit. Quemadmodum mors rerum ex terra ortarum in terra est: sic, inquam, vt ad nihilum redigantur cuncta, & omnino consumantur, ita in aere quoque est consumptio. Verum istis impietatibus missis, ad rem redeo. Qui elementa negant esse corpora, atque inanitates à dimensionum legibus absolutas prædicant, non possunt superficies corporum inducere, quæ à dimensionibus absolutæ non sunt. Quæ igitur erit superficies terræ? aut qua superficie terminabitur? Non propria. Est enim inanis, incorporea, ab omni dimensione absoluta. Nec aliena quoque circumscribi poterit. Primùm quidem, quia natura inanis & incorporea superficie terminari nequit: Deinde quia nihil est terminare potens seu ambiens. Aqua namque caret ipsa quoque termino: quia & incorporea est & inanis. Ratio eadem est aeris & ignis. Quinimmo cùm cœlum ponat pro quarto elemento, & ob id natura sit dimensione carens & inane, totus erit Mundus interminatus, inanis & nihil. An hoc non est de Natura, de eiusque authore Deo contumeliosè loqui? Deus mundum aspectabilem creauit ex nihilo, vt esset Ens corporeum. Huius partes principes cùm sint cœlum & 4. elementa suis finibus circumscripta, improbè loquitur, qui naturas incorporeas, inanes, terminis nullis circumscripta ac definitas affirmat. Aliter loquitur in Sacrosanctis literis Deus. Sed rogo te, quomodo poterit elementa distinguere, qui naturas inanes esse ait? (Quod enim dimensionibus careant inanitates, per se notum est.) Est enim in eo quod nihil est, nihil inesse potest, quo vel ab existentibus rebus, vel ab inanitatibus aliis discernatur.

FVR. Terminos præscribit virtus vitalis: quibus non elementis modò standum est, sed & seminibus & [p. 112] corporibus.

ERA. Audio dici, & inaniter dici video: si modò rectè inane vocetur, quod imaginarium & falsum est. Impossibile est, vt vitales potentiæ in corpore simplici inhæreant, vt subiecto: cum requirant organicum corpus. Sed nec sunt substantiæ per se absque subiecto subsistentes, hoc est, non sunt res separabiles (χωριστά vocant Græci) Vnius cuiusque actus in sua inest materia propria: alibi nec esse, nec definiri potest. Qua ratione igitur insunt in elementis, quæ non sunt aliud, quàm inanitates? An inseparabilis à subiecto suo potestas inerit in inanitate, vt eam muniat ac ornet? Non miror amplius cur Prædicamentorum ordines mutatos cupiant isti homines. Nunquam enim illa somnia probabilia efficient, priusquam nobis persuadeant inane & plenum, incorporeum & corpus, qualitatem & substantiam, album & nigrum, separabile & inseparabile subiici, & in subiecto inhærere, eadem significare. Vnum hoc principijs suis consentanée asserit. Elementa sua (hoc est, vacuitates & inanitates) inania & vacua esse, & nec misceri, nec corrumpi. Illud autem falsum & impossibile est, quod capite duodecimo affirmat, Elementa matricum & locorum rationem obtinentia spiritibus ac seminibus trium principiorum alimenta subministrare. Quomodo namque aut vnde alimenta suppeditabunt, si loca sunt inania & vacua, corporalisque naturæ expertia? Falsum non minus impossibileque illud est, quod secundo capite scribit, his verbis: Huius (scilicet naturæ radicalis seu principij vitæ) beneficio elementa repugnantia concordi mistionis lege ligantur, & digestis temporibus, corruptis ac consumptis dictis elementis, remanet nihilominus in hac materia principium vitæ. Hæc dico falsa sunt, si inanitates sunt elementa. Quomodo namque inane inani repugnet? aut [p. 113] quomodo inter se inanitates miscebuntur? Si nec miscentur, nec corrumpuntur Elementa, qua ratione hîc miscent, & definitis temporibus corrumpi consumique feruntur? Quo pacto Naturæ inanes & incorporeæ corrupta materiam post se relinquent, in qua vitales rerum potestates incorruptæ conseruentur? Quæ Chimæræ sunt istæ?

FVR. Non de eisdem Elementis vtrobiqùe, puto, loquitur.

ER. Certè in vtroque loco de Elementis continentibus seu Matricibus loquitur. De primo loco nulla potest esse controuersia. Sed nec de altero potest dubitare, qui præcedentia & sequentia ponderauit. Loquitur enim de Elementis, quæ radicalem illam Naturam in se continent. Hanc radicem seu speciem remanere ait (corruptis Elementis continentibus) in Elementorum materia. Et mox repetit, principium hoc vitæ, Radicem, Balsamum, Mumiam, Elementum, reliquis Elementis admissis corruptionem subeuntibus etiamnum vigere. Apertè hîc Elementa continentia à contentis distinguit: atque illa corruptioni obnoxia, hæc corruptibilia manere asserit.

FVR. Longè aliter de loci natura ac proprietatibus sentimus, ac plerique Peripatetici, qui Mathematicas descriptiones rebus naturalibus adaptare conantur. Apud nos Elementa, Matrices, Mineræ, loca sunt rerum non ociosa, sed suis proprietatibus instructa, quæ vitam & alimenta exhibent suis locatis, id est, seminibus: vt ea de se proferant, quæ in thesauris & penetralibus recondita seruant.

ER. Recordor hæc me legisse in decimotertio capite. At nihil iuuāt causam, imò reddunt deteriorem. Descriptiones Mathematicæ non adaptantur rebus naturalibus à peritis Philosophis. Intelligunt hi præclarissimè, quantum differant abstractæ quantitates à dimensionibus in corporibus inhærentibus. Reprehendit ob id Aristoteles Antiquorum aliquos ista non aptè distinguentes. Quo [p. 114] circa quod passim facit hic autor, calumniam hoc loco quærit. Sed hæc obiter. Si aliter de loci natura sentitis, quàm Peripatetici, non debebatis inanitates vocare. Quomodo consistent simul hæc, & prius dicta? Suis proprietatibus instructa si sunt loca, & vitam insuper atque alimentum locatis corporibus exhibent, non sunt inanitates & res quædam corporis expertes. Non est imaginabile quomodo inane, vacuum, incorporeum, corpori subministret alimentum corporeum. Cùm enim & Paracelsus & discipuli eius vnà nobiscum rectè confiteantur, res quaslibet ijs ali, ex quibus constant, corporum alimentum corporeum esse oportet. Benè est, quod dicis, apud vos elementa esse inanitates à dimensionum legibus absolutas, loca incorporea, cistas, capsas, ventriculos vacuos: & nihilominus admirandis viribus ornata, proprietatibus differentibus instructa potestate viuificandi prædita, denique contentis intra se corporibus de se alimenta corporea exhibentia. Apud vos, inquã, ista locum habeant, apud quos inane & plenum, incorporeum & corporeum, substratum & quod in eodem inhæret, eadem sunt. Apud nos autem, & apud sanos omnes, qui à prima creatione vsque extiterunt, hæc ita pugnant, vt vnum effici alterum nulla vi creata nulloque tempore possit. Quod inane est vacuum, incorporeum, apud nos nec elementum siue materia corporis esse, nec alimentum corporibus de se præbere, nec qualitate potestateque corporea instructum censeri potest. Quod enim corporea qualitatem in se habet, corpus esse aliquod oportet. Inane autem, vacuum, & incorporeum nihil est, ideoque nullis præditum viribus esse potest.

FVR. Non dicit autor, elementa de se alimenta præbere corporibus, sed seminibus. Semen autem 8. cap. principium dicit esse vitale, spiritus in se continens mechanicos corporeos fabros.

ER. De hac definitione suo loco. Sufficit hîc ostendere, frustra hoc nobis obijci. Si- [p. 115] ue enim spiritus contentos in principio vitali, corporeos ponat siue incorporeos, in superiore loco manifestè scribit, arbores suis radicibus & fibris terræ infixas, ex ea, tanquam ex matrice, nutrimentum haurire. Quamobrem negari non potest, quin elementa senserit alimenta suppeditare de se corporibus, quæ continent. Quid, quod ab his matricibus incorporeis mistorum corpora asserunt nasci. Quia verò corpora, inquiunt, omnium indiuiduorum ab elementorum matricibus productorum composita esse animaduerterũt Philosophi: quæsitum est diu, quæ sit natura, proprietas, differentia principiorum, ex quibus componuntur. Nonnulli sensuum authoritate contenti, concretorum & communium elementorum discrimina, proprietates, & officia, in singulis indiuiduorum corporibus deprehendentes, ex horum mistione & congressu corporum omnium proprietates ac differentias deduxerũt. Nec dubium est, quin in corporibus vniuersis concretis, quatuor elementorum rudimenta conspiciantur. Non potest clarius dici, ab elementorum matricibus corpora concretorum seu mistorum, quæ indiuidua nominant, nasci. Sanè in quo corporis alicuius discrimina, proprietates, & officia insunt, in eodem quoque corpus ipsum inesse oportet. Si enim aliter statuas, propria alicuius affectionem absque eo, cuius proprietas est, posueris, hoc est, proprietatem dixeris esse non proprietatem. Hoc perinde esset, ac si videndi facultatem extra hominem, in saxo scilicet vel planta, vel re alia, inesse contenderes. Quocirca non rudimenta solum elementorum, sed ipsa omninò elementa necesse est in vniuersis mistis seu concretis corporibus inesse. At elementa proponebantur matrices tantummodo incorporeæ inanesque. Ex incorporea itaque & inani natura concreta sunt corpora plena & solida.

FVR. Loquitur fortassè de alijs matricibus. Etenim in eodem capite paulo antè Elementa, loca, domicilia, nu- [p. 116] trices, matrices, ex alias posuit, perfectione, puritate, simplicitate, vigore, potestate, plurimum discrepantes à communibus hisce elementis & Matricibus.

ER. Incassum laboras. Loquitur enim expressè de concretis & communibus elementis seu Matricibus: adeoque de his nostris elementis, ex quorum mistione & congressu nos corpora omnia concrescere asseruimus. Omnia hæc summè admirarer, si non assueuissem monstrosis Paracelsicorum contradictionibus ac delirijs. Mirarer hoc etiam, quod vbique elementa contra leges à se latas faciant loca, cistas, receptacula, domicilia, seminum & principiorum. Hanc enim ipsi Dictatoris more legem tulerunt, vt in principali dicatur contineri, quod minus est principale, ac posterius in priore. Non negabunt, arbitror, semina elementis, animamque corpore præstabiliorem esse. Secundum hanc legem semina elementa continere oportet, non ab elementis semina comprehendi.

FVR. Quid si dicamus, eos per matrices & loca seu elementa, semina, & primam illam materiam intellexisse? Continet enim radicalis illa materia vitale principium autorem & opificem omnium naturæ operum.

ERA. Non potes. Loquitur enim de Matricibus complexu suo continentibus semina & corpora ex ipsis producentia. Scio nos aliquando sic loqui, vt materiam à forma, corpus ab anima contineri dicamus. Sed continere tunc non significat complecti in se, vt cum sanguinem & spiritus in corpore, aut partem in toto contineri asserimus, sed significat regere, gubernare, sustentare, conseruare, aut simile aliud quippiam. Aliter continet matrix foetum, Locus locatum, quam anima corpus. Hic de matricibus, locis, Receptaculis, Cellis, semina & principia, rerum continentibus, & ex se producentibus, sermo est. Cogeris ergo dicere, si de seminibus velis interpretari, semina [p. 117] se ipsa continere, aut sui ipsorum Matrices esse. Sed quid opus est verbis? Manifestè enim agere de elementis alijs patuit.

FVR. Nisi me fallit animus meus, perspicuè solideque satis demonstratum est, elementa corporum non posse incorporea vel esse vel cogitari. Hoc enim principium seu pronunciatum Physicum immotum manere oportet: ex incorporeis non coagmentari corpora: itemque corpora non redigi ad naturam incorpoream. Sententia hæc ab omnibus omnium ætatum eruditis hominibus sic est pro certa veraque habita, vt non verius rectè crediderint, bis duo efficere quatuor. Equidem Paracelsus in Meteor. aliquoties ait, genitum tale esse, quale id est, ex quo est genitum. Cœlum, inquit, corpus est, quoniam, quæ ex eo generantur, corpora sunt. Item, Vbi corpora nulla sunt, ibidem nulla oriuntur corpora. Vbi autem fuerint, ibi etiam oriuntur. Ex hoc axiomate sequitur certè, corporum mistorum elementa, non esse incorporeas, inanes, & vacuas naturas.

ER. Ego quidem ante hoc tempus impossibile iudicaui aliquem nasci natumue esse, qui hac de re ambigeret. Postquam autem Paracelsum legi, mirari desij, propterea quòd in omnibus contradictoria affirmare animaduerti. In priore collatione multis productis testimonijs ostendi, hoc eum vehementer vrgere, vt affectiones & cogitationes animi probet corpora effici. Et quis, quæso, miretur hominem nusquam & nunquam ferè sibi constantem, modò veri aliquid dicere, mox idem illud rursum negare? Admirabilius mihi videtur, quod discipulorum eius aliqui Præceptoris ineptias tanto studio imitantur, vt penè sola vitia magni facere videantur. Sanè incorporearum inaniumque matricum author hæc scribit quodam loco: Qui generationum, mistionum, & transplantationum leges ignorant, ac spirituum potestates & vicissitudines non ani- [p. 118] maduerterunt, CORPORA EX CORPORIBVS SOLVM GIGNI, magno errore affirmant. Idem asseueranter sæpius scribit, ex incorporeis corpora fieri. Itaque partem contradictionis falsam & impossibilem approbant, veram & genuinam damnant. Paracelsus, si viueret, nunquam in horum sententiam pedibus iret, puto, nisi omnino delirans rogaretur sententiam.

FVRN. Puto in cuiusuis authoris lectione hoc nos probare debere, quoties de re eadem scribit non eadem, quod veritati consentaneum est magis. Ergo cum impossibile iudicarint omnes sani homines, ex incorporeis rebus corpora fieri naturaliter, Paracelsum libentius veritati assentientem sequor, quàm ab eadem recedentem. Quamobrem iterum affirmo, elementa corporum concretorum non posse incorporea censeri: propterea quòd necessarium sit corpora composita ex corporibus coalescere. Ex eodem axiomate hoc etiam conficitur, elementa non tantùm esse loca seu matrices. Locus enim & matrix seu receptaculum non est pars aut materia corporis locati. Locum quoque superficiem esse, corpus locatum ambientem manifestum est. Superficies autem per se nulla subsistit, cùm non sit actu χωριστόν, sed imaginatione sola separetur. In corpore ergo aliquo inesse oportet. Iam cum elementa à lege dimensionum absoluta ponuntur, loca esse non possunt. Dum verò inanes naturæ statuuntur, nec vitali facultate ornata, nec alia corporea qualitate seu potestate prædita credi possunt. Quomodo ergo erunt simul inanes & incorporeæ Naturæ, & loca non ociosa sed efficacia? Quomodo alimenta corporibus de se subministrabunt corporea, si ex ipsis mista non sunt conflata? Firmum est apud omnes homines, ipsum etiam Paracelsum, hoc principium, illis nos ali, ex quibus facti sumus. Si ergo corpora [p. 119] non sunt ex elementis commista, quomodo ex eis alentur? At loca & domicilia rerum, non sunt materia rerum. Quare aut non sunt matrices tantùm & hospitia, aut non sunt elementa. At sunt elementa & materia, si de se exhibent alimenta. Quocirca necessarium est, vt corpora sint, non tantùm capacitates quædam vasáque inania. Terra sanè cauitates in se plurimas habet, in quibus corpus terreum nullum inest, atque ideo terræ vacuæ dicuntur: at nihil vetat aere plenas esse. Imò necessarium est, vt vacuum simpliciter in natura nullum sit, nisi in Ente non Ens simpliciter inesse dicamus: quod fieri nullo pacto potest. Hoc insuper animaduerti inter legendum, & in locis antè citatis, huius de elementorum inanitate sententiæ authores in mistis omnibus concedere quatuor elementorum rudimenta conspici: & ex plerisque elementa artificio separari. Quomodo autem separari separateque monstrari, atque oculis corporeis cerni queat natura incorporea, obscurius multò est, quàm vt intelligentia hominis comprehendi valeat. Elementa hæc quatuor continentia dicunt ijdem pugnantia esse, vitæque beneficio colligari, misceri, corrumpi, materiam post se relinquere, in qua vita remaneat: quæ omnia de incorporea natura nec intelligi nec cogitari possunt. Omitto alia, quæ verè firmeque partim producta à te sunt, partim proferri præterea possent. Summa est, quòd, cum quæritur, ex quibus corporibus mista vniuersa, vt ex materia, conflata compositaque sint, & in quæ ad extremum iterum dissoluantur, non hoc quæritur, quibus locis contineantur mista. Sed nec quisquam hominum memoria extitit ante Paracelsum, qui elementa corporum & eorundem loca eodem nomine nominauit. Hac in parte ita mihi satisfactum est, vt plura non desiderem. [p. 120] Liberiùs quoque sententiam dixi, quia non tam contra Paracelsum (cui tamen incipio credere parcius) quàm contra discipulos eius magistro non multò fortasse meliores dicere mihi visus sum. Cupio interim ex te intelligere, quid Paracelso respondendum censeas, elementa corporeas matrices ponenti? Ponit enim ipse quoque duplicia elementa, continentia & contenta, vt ex suprà citatis locis vnusquisque perspicit. Terram eum fructum ferre negat, sed elementum in ea latens manifestè continens à contento distinguit. In Meteor. terræ corpus negabat elementum, sed inuisibilem in eo spiritum contentum affirmabat elementum esse. Quod videtur corpus (scribit ad Athenienses) est continens elementi. Elementum autem est spiritus viuens, tanquam elementorum anima. Summatim vt dicam, quatuor animas seu inuisibiles spiritus, scilicet ignis, aeris, aquæ, terræ, elementa vera statuit.

ER. Aequè absurda est hæc opinio: aut paulò minus. Si namque corpora quatuor elementorum, quæ videntur & tanguntur, non sunt corporum sensibilium elementa, necessarium prorsus est, vt ex elementis conflata sint. Quoniam omne corpus mundi sublunaris vel est elementum, vel ex elementis compositum. Nisi fortè plura sint elementa quàm quatuor, atque octo ponantur æquè prima: quorum quatuor sint sensibilia corpora, & veluti continentia vasa, quatuor alia velut animæ & spiritus inuisibiles in illis comprehensi & occultati. Sed hoc argumentis probari veris dum non poterit, credere nequaquam tenebimur. Equidem si terram visibilem, exempli gratia, neges materiam esse arboris aut animalis, percunctabor ego ex qua materia corpus suum acceperit. Si ex inuisibili spiritu in eadem latente respondeas, absurda consequentur plurima. Primum corpora terræ aliorumque elementorum perperam vocari elementa. Quippe elemen- [p. 121] tum non est corporis, quod materiæ corporis pars nulla est, vt ex dictis clarissimè patet. Secundò cum spiritus illi insensibiles & inuisibiles etiam in fructibus elementorum remaneant, testibus Paracelso & discipulis, nihil est sensibile, quod ex elementis est genitum. Tertiò, cum ex elementis conflata corpora sensibilia sunt, alia quædam comminisci corpora oportebit, quæ cum spiritibus coniuncta corpora conficiant mistorum. Ex quo consequitur duodecim elementa esse. Primum, corpora sensibilia hæc rudia: deinde quatuor alia in his puriora: denique in his quatuor spiritus: qui demum vera sint elementa. Sanè Paracelsus ita scribit. (Nec aliud videntur arrogantes quidam eius docere discipuli,) in Meteor. Quia spiritus fructuum elementorum, inquit, insensibilis atque inuisibilis existit, tribuit ei natura proprium & peculiare corpus, in quo inhabitet, corporique huic corpus aliud de suo elemento circumdedit. Hæc ille. Vides hic, clarè eum ponere in mistis (ipse nominat elementorum fructus) spiritum insensibilem elementorum, corpus in quo primò inhæreat: & demum corpus hoc sensibile crassum & impurum, quod de corpore elementi sumptum sit. Quartò, falsum est, quod dicunt & scribunt Paracelsici, se mista quælibet arte in quatuor sensibilia elementa discreuisse, discernereque posse. Si enim ex spiritu solo insensibili constant, quomodo separatim oculis conspicienda offerent?

FVR. Non est hic opus argumentis. Scio infinitis propemodum rationibus hanc sententiam oppugnari posse. Paracelsus certè vbique docet mistorum corpora ex elementorum corporibus sensibilibus constare: quod in verbis à te iam citatis manifestè asserit. Et quis est, qui nesciat eum hoc passim inculcare, cuiusque elementi fructus suo elemento similes esse corpore & spiritu? Nostra certè corpora ex terra sensibili constare, & in ean- [p. 122] dem iterum dissoluenda esse contendit. Hæc sententia eius est. Nam iubet nos ex elementis prognata ex eorum spiritu profecta putare: vim scilicet mistorum non è sensibili corpore elementorum nasci, sed ex latente eorum virtute ortum habere. Sic Musci ac Buxi animas, seu spiritus, odorem: & coralli spiritum, rubedinem esse ait: quod in his virtutes harum rerum latere existimaret, corpora eorum inutilia esse opinaretur.

ERA. Non adduxi hæc, quasi dubitarim, an ex elementorum corporibus mista corpora fabricarint aliquando. Ideo autem attigi, vt demonstrarem & ipsum & eius discipulos nec sibi nec veritati consentaneè loqui, cum elementa aiunt matrices & domicilia duntaxat rerum miscendarum esse, siue corporea concedant, siue incorporea contendant. Longissimè namque differunt locus & materia rerum: nec potest locus esse pars materiæ corporis, cum sit ipse corporis expers. Dilucidè, puto, demonstrauimus iam, quæ de elementis continentibus tum Præceptor tum discipuli attulerunt, evidentiæ sensuum, rationi, eruditorum omnium consensui, &, quod maximum est, Deo & sacrosancto eius verbo repugnare. Nihil enim est apertius & clarius, quàm DEVM de principio totius mundi aspectabilis materiam creauisse sub formis coeli & elementorum: ac deinde ex sensibilibus elementorum substantiis & corporibus, (non ex Naturis inanibus, aut nescio quibus insensibilibus spiritibus) vt ex materia mistorum corpora produxisse. Nulla hîc inanis naturæ semina rerum sic continentis, vt isti fabulantur, mentio: nullum de latentibus in cortice elementorum spiritibus vel animabus verbum extat. Ex terra & aqua præcipuè corpora plantarum animaliumque facta legimus: quæ somniauit Tenebrio Paracelsis non legimus. Cur non ergo cum Deo & verita- [p. 113] te potius sentiamus & loquamur, quàm cum profano Mago indoctoque fatuo?

FVR. Alium nunc scrupulum sentio. Elementorum corpora mitionis partes esse ex Paracelsi & discipulorum eius omnium sententia intellexi. Nam illos etiam, qui elementa inania & vacua hospitia statuunt, resolutionem corporum in quatuor elementa sensibilia confiteri video: & rudimenta quædam eorum in mistis omnibus concedere animaduerto. Hoc me torquet, quomodo coelum possit elementum mistorum, cum constet materiæ mistorum partem esse nullam posse. Etenim elementa, præsertim continentia, corrumpi audiui, etiam ex illorum opinione, qui Naturas inanes faciebant. At coelum corrumpi, quomodo reliqua elementa intereunt, nullus audebit affirmare, puto. Ignem in mistis inesse probatum est firmè admodum: nec inficiantur Paracelsici. Quod si etiam negare vellent in quibusdam rebus eum inesse, in animalibus tamen inesse negare nunquam auderent. Quæro igitur quid me velis intelligere, cum ignem dicunt in mistis inesse: & elementum tamen esse negant, coelum pro eo supponentes? Ignem enim & coelum non esse eadem, controuersia, opinor, omni caret. Iamdudum enim explosa est è Philosophorum scholis opinio Platonis, coelum igneum esse arbitrantis. Sed & Sacræ literæ discrimen faciunt tum alibi, tum in eo loco, in quo ab igne coelum conflagraturum iri monent.

ER. Non iniuria ambigis. Nam & noui Paracelsici ignem à coelo non distinguunt, cum elementa recensent. Quod si elementum esset cista vel cella res aliquas sinu suo complectens, solum coelum vniuersa ambitu suo comprehendens verè nominaretur elementum. Et cum vix aliquid corpus reperiatur, quod non in aliqua cauitate aliquid quippiam contineat, tot essent elementa nobis ponenda, quot sunt cauitates. [p. 124] Sic ventriculus elementum fuerit chyli, vesica vrinæ, venæ sanguinis, intestina excrementorum, &c. Cæterum sæpe iam est dictum, elementum esse corpus iuxta speciem indiuiduum, ex quo, vt ex materia, corpus quodlibet coagmentatum fuit. Hoc modo coelum elementum non esse, constare omnibus puto. Non enim res mutabiles ex cæli partibus aut substantia coalescunt: quod dilucidè satis testantur creationis historia: vt alias rationes omittam. Quid igitur dicemus?

FVR. Volebam respondere coelum eatenus elementum posse vocari, quatenus ignis coeli fructus esset, verùm in mentem mihi redijt, quod Paracelsus aliquando non ignem coeli, sed coelum ignis fructum seu partum esse ruit. Auget difficultatem, quòd ignem vocat mortem quandam visibilem omnia vastantem & delentem. His amplius me vexat, quod in Sagaci sua Astronomia identidem inculcat & repetit, hominem ex duobus (aliquando plura duobus ponit) constitutum esse corporibus: quorum vnum sit ex elementis hisce nostris conflatum, alterum ex sideribus & coelo natum. In dissolutione quoque hominis illud ad elementa, hoc ad sidera redire: tamen si non statim à morte illò reuertatur, sed per multos sæpè annos hîc oberret, ac conspiciendum se interdum præbeat. Tandem tamen hoc quoque putrefieriæ mori oportere iudicat: quod certè de coelesti corpore parum sanè dici videtur: Alibi corpus hoc Euestrum nominat, magnisque viribus & scientiis ornat: Hæc, inquam, faciunt, vt ex cœlestione constantem nullam inueniam.

ER. Quicquid affirmes, in luto semper hærebis. Non enim falsa solùm dixit ac scripsit, sed in his ipsis quoque varius & inconstans fuit. Quam sibi sit dissimilis in Euestris suis, ne monere quidem libet. In prima collatione aliquid huc spectans diximus. Visus tamen est omnium constantissimè hanc tenuisse senten- [p. 125] tiam, hominem ex elementis ac coelo compositum esse. Etenim ex quintis Essentiis coeli & quatuor elementorum concinnat eum in libro iam à te citato. Idem voluisse videtur, quoties hominem dicit microcosmum esse, atque in se omnia actu continere, quæ videlicet ex omnibus compositus sit. Quam hoc sit monstrosum mendacium, non modo cum omni ratione, ac sensuum iudicio, verùm etiam cum sacro sancto Dei verbo ex diametro pugnans, in tertia collatione, auxiliante Domino, perspicuum faciemus. Sufficit iam monuisse, siue ex igne coelum, siue ex coelo ignem effectum asseras, nunquam tamen coelum appellari posse elementum mistorum. Si enim ex igne res mistæ constent, ignis autem non sit coelum siue elementum, sed coeli siue Elementi fructus quidam, quomodo quæ ex igne composita sunt, ex coelo commista dicentur? Differt namque elementum à fructu elementi. Nos autem elementa prima quærimus.

FVR. Satis probatum est, elementa materias esse mistorum, non receptacula solùm, siue corporea statuantur, siue incorporea fingantur. Ad alteram porrò elementi descriptionem quid dicturus sis expecto.

ER. Huc pertinet consideratio de contentis intra matrices Paracelsicas. Nec minor aut facilior hic est Labyrinthus. Omnia enim confusionum, contradictionum, delirorum, mendaciorum plena sunt. Paracelsius in singulis elementis præter fructus, quos singula plurimos ait parere, præterque diabolica monstra, quæ ab eis creata nugatur, ponit spiritum quendam insensibilem, quem vocat animam & vitam elementi, seu ipsum met elementum. Tales spiritus, vt audiuisti, quatuor comminiscitur, in singulis singulos. In his vult positam esse vim & efficaciam elementi: corpus visibile thecã & ignauum tegumentum censet. Ab his aliquando di- [p. 126] stinguit vitam & animam, interdum eadem esse dicit quæ omnia ex prolatis retro testimonijs perspexisti. Ignem non caloris opera sed beneficio spiritus comburere contendit. Alio loco expressè scribit, animam, spiritum, & id quod propriè sit ac vocetur elementum, non vrere, sed corpus elementi hoc esse, quod vrat. Ignis comburens, inquit, non est elementum, sed anima in eo inuisibilis est elementum. Sic & animam ignis in ligno viridi ait inesse, attamen non vrere. Hæc Paracelsicis concilianda cum alijs trademus: & quæ restant examinabimus. Videtur hoc voluisse, cum actionem omnem insensibili spiritui tribuit, ac potentiam agendi corporibus adimit, non corpus agendi principium esse, sed incorpoream virtutem. Hoc si sensit, non malè sensit, sed quod rectè sensit, inscitè exposuit. Non enim spiritui aut latenti corpori, sed vel formæ, vel qualitati adscribere debuit. Qui doctè & Naturæ consentaneè loquuntur, actiones neque materiæ, neque formæ, sed compositi dicunt esse. Hoc enim est, quod agit, non forma, multò minus materia: quæ ne principium quidem est actionis. Forma principium est, quo compositum agit; non autem id, quod agit. Quare non aliud dicit, si modo rectè sensit, quàm quod omnes docti dixerunt, actionis in corpore principium esse formam, instrumentum autem esse qualitatem. Sic homo est, quod viuit ac intelligit, non anima per se sola: sed anima, id est, quo viuit & intelligit homo. Sic dicimus hominem videre & ambulare, non oculum & pedes, cum loquimur propriè, sed instrumenta sunt, quibus vident ac incedunt homines. Nihil dubito, quin, si studuisset ac legisset bonos authores, idem in hac parte fuisset dicturus: nisi omnino decretum habuisset creaturæ, omnia rectè constituta euertere.

FVR. Audiui à meis olim præceptoribus, quosdam [p. 127] fuisse, qui corporib. actiones omnes negarent, ac virtuti cuidam spirituali per corpora omnia penetranti attribuerint omnes agendi vires, quæ corporum esse videntur. Hi non ignem, sed potentiam seu spiritum per totam ignis substantiam permeantem, vrere dicebant: vt nobis illi recensent. Ab hac sententia non longè recedit Paracelsus, dum in igne spiritum per totam ignis substantiam diffusum inesse ait, qui caloris, visionis, aliarumque effectuum ignis causa existat.

ER. Scio Arabem quendam ita docuisse, & hanc opinionem à Platone hausisse. Etsi enim Plato non eodem prorsus modo de hac re disputauit, non magna tamen fuit inter eos discrepantia. Vterque substantias quasdam separatas agere putauit: ac horum actionem in materia ab eadem impediri existimauit. At quis non videt materiam participantem formas illas abstractas simul etiam participem fieri potestatis ac virtutis earundem formarum? Quemadmodum enim quod substantiam animæ rationalis participat, etiam ratiocinandi facultatis fit particeps, ita quod formam ignis separatam participat, vi calefaciendi atque vrendi eatenus impertiatur, quatenus forma illa donatur. Quod si cum his sensisset Paracelsus, cum iisdem quoque errauit. Corpora namque siueres naturales compositæ agunt virtute formarum suarum. Forma autem in actione transfundente instrumento vtitur qualitate: quæ sine subiecto subsistere nequeunt. Cæterum rudior multò fuit, quàm vt de his controuersijs Philosophorum aliquid cognouerit. Hoc tantùm vidit fortasse eminus, corpora sine formis & qualitatibus corporeis nihil agere: quod & nos fatemur. At hanc virtutem corpoream esse in corpore simplici elemento absconditam, hoc verò est, quod pernegamus. Non potest enim corpus in corpore simplici condi, nisi corporum mutua penetratio pudendo & sacrilego errore concedatur. [p. 128] Si per spiritum siue vitam & animam (sic enim non nunquam appellare solet) qualitatem seu potentiam intelligit, non de re disputat, sed de nominatione litigat. Ergo si per spiritum siue animam intelligat formam & qualitates elementorum, pessimè loquitur, dum spiritus appellat. Si corpora esse credidit, turpiter errauit, dum in simplicissimo & tenuissimo corpore tenuius aliquid ab illo distinctum corpus quæsiuit. Tertius error est, quòd elementi animæ soli agendi potentiam attribuit, non toti compositio. Qua in re minus est venia dignus, quòd non nesciuit, animam siue spiritum ignis absque ignis corpore operari ignis munia nequaquam posse. Quartus est, quod, cum in singulis elementis singulos tantùm spiritus ponat, ex vno nihilominus elemento seu elementi spiritu diuersissimas res nasci affirmat. Terra profert fructus, inquit, non ipsa quidem, sed elementum in ipsa contentum eosdem profert. Et paulo post. Fructus elementorum similes elemento suo sunt corpore & spiritu. Iam spiritum Buxi & Musci facit odorem: & spiritum Coralliorum dicit esse colorem. Qui possunt tam discrepantes spiritus ex vno prouenire terræ spiritu, quam discrepantes ex terra res pronascuntur? Differunt enim virtus, actio, qualitas, proprietas, vel, sicut ipsi loquuntur, Balsamum, tinctura, arcanum, herbarum, fruticum, animalium, quantum ipsæ res differunt, ipsimet testibus. At horum discrimina infinita propemodum existunt. Quintus est, quòd in cuiuslibet misti resolutione artificiosa pollicetur ostensio nem omnium quatuor elementorum, cum singulorum spiritus gignere vnius cuiusque fructus asserat. Sextus est, quòd ignis spiritum siue animam in terræ fructibus, vt in lignis viridibus, inesse scribit. Omitto iam alia. Quanto præstabilius erat Paracelsicis veritati assentiri, quàm tot absurdis & detestandis erroribus implicari? [p. 129] Verùm de fructibus elementorum postea: nunc reliqua pertexenda. Postquam planè ostensum est, perperam Paracelsum de elementis disserere: & quicquid noui dixit, nec pietati, nec rerum naturæ consonum esse: superesse videtur, vt quæ discipuli attulere inspiciamus. Elementa dicentes incorporea & inania esse receptacula, idem intellexisse putarem per elementa, quod Paracelsus elementum, aut spiritum siue animam ac vitam elementi vocauit, si constarent sibi: nec tamen vna vidè de elementis loquerentur. Magis dubium me reddit, quòd nihil tam absurdum excogitari posse ab homine videtur, quod non ausus fuerit affirmare Paracelsus. Hunc qui Præceptorem agnoscunt, & eruditis omnibus omnium seculorum Philosophis & Medicis præferunt, merito putantur magistri sui similes esse. Quare quid dicam sæpenumero ambigo. Attamen verba hæc, quæ in octauo capite leguntur, faciunt, vt eum non putem loqui de corporeis elementis nostris. Elementa hoc loco à nobis, inquit, dicuntur, non communia illa totius Naturæ corpora, Terra, Aqua, Aer, Firmamentum: sed proxima receptacula seminalis materiæ, siue externa sint, siue innata, siue cauitates habeant, siue non, siue solida, siue humida fuerint ad similitudinem seminum, quæ generationum initijs spiritualia & humida esse oportuit. Nolo iam hoc exaggerare, quòd incorporea receptacula putat cauitates habere, solida, vel humida esse posse. Obid solum adduxi, vt de anima seu spiritu, seu ne qualitate alia elementorum insensibili eum loqui docerem. Ergo si idem sensit cum Præceptore, & locutus tantum est aliter, ideo forsitan fecit, vt non intelligeretur: atque ita opinionem sibi reconditæ cuiusdam eruditionis ac sapientiæ apud rudes pararet. Si diuersi aliquid docere voluit, Præceptorem quem fingendo superare conatus est, fruatur hoc suo gaudio: ita tamen vt ne [p. 130] alijs exitium creet. Proinde si elementa illa sua incorporeas naturas putat esse per elementorum corpora porrectas, confutari poterit eisdem rationibus, quibus Paracelsi insania refellitur. Equidem vt non potest homo vocari, quòd hominis operationes exercere nequit, ita elementum appellari non debet, quod munus, vicem, & officium elementi præstare non valet. Est porrò elementi hæc proprietas, vt materia sit misti. Quod cum præstare natura incorporea sola nulla possit, ne elementum quidem nominari debet. Elementum itaque fuerit, non illa natura incorporea sola, sed cum suo corpore iuncta: sicut homo non est sola anima, sed anima in corpore.

FVR. Paracelsus frequentissimè ait, solam animam esse hominem, corpus non esse veri hominis partem, sed inuolucrum & domicilium, Nec primus hoc dixit, sed ante eum docuit idem Plato.

ERAST. Si per verum hominem intelligit partem nobilissimam & principem hominis, rectè sentit: tametsi non satis aptè, concinnè, vsitatèque loquatur. Quis nescit hominem, cedere, bibere, ægrotare, consenescere, crescere, augeri, consistere, decrescere, mori, sentire, loqui, scribere, &c. quæ anima soli nullo pacto tribuere licet? Ridet Aristoteles (& rectè ex assensu omnium hominum ridet) animam dicentes texere. Non minus ridendi sunt, qui supra dictorum aliquid per se animam facere dicunt: quod vel ex Sacris literis posset intelligi verùm, si non sensus nostri nos docerent. Homo itaque est compositum hoc, quod ex anima corporeque constat. Merito igitur laudat Augustinus Varronem, quòd hominem dixerit neque animam solum, neque corpus solum esse, sed vtrumque. Sic de elementis quoque dicendum ac sentiendum est. Non enim sunt actus, sed habent actum: ideoque compositum quiddam sunt ex habente & eo, quod habetur. Sed hac de re satis: de con- [p. 131] tentis elementis cœptum sermonem absoluere præstat. Siue igitur solam formam elementi cum Præceptore nominet elementum, siue totum compositum sic appellet, (quod facere non potuit, cum incorporea esse decreto statuit) quærendum superest: quæ nam illa sint rerum corporearum elementa, ex quibus, tanquam ex materia, mista coaluerunt vniuersa?

FVR. Quid aliud continebunt, quàm semina & horum corpora, fructúsque?

ER. Benè habet. Nam semen cum dicunt esse vitale principium continens in se spiritus, corporum, colorum, saporum, qualitatumque cuiusque speciei congruentium fabros, formam, & τὸ τὶ ἦν εἶναι, se dicere fatentur. At forma sine proprio suo subiecto nulla subsistit, vna anima nostra excepta. Hoc docuit ratio Philosophos præstantiores: nos insuper planius instruxerunt sacrosanctæ literæ. Vt enim cætera nunc præteream, quis tam sit hebes, quin ex creationis historia coniiciat animam humanam hac in parte à formis seu animabus alijs plurimum discrepare? De plantis scribitur, Deum terræ iussisse, vt herbam, semen ferentem, & arbores omnis generis frugiferas, quibus semen etiam inesset, produceret. Aquæ deinde & aeri mandauit, vt aquatilia viuentia anima prædita, & aues in aere volantes ederent. Iterum terræ imperauit, vt animas viuentium reptilium & gressilium proferret. De homine scribitur, DEVM ex terræ puluere corpus conformauisse, idemque spiritum vitæ inspirasse. Spiritus ergo vitæ à Deo creatus, non ex elementis instar animarum brutorum eductus est. Quo factum est, vt absque subiecto suo formæ aliæ nullæ corporeæ subsistere possint. Quocirca non possunt absque proprio suo corpore semina rerum in elementis contineri. Idem hoc videtur author innuere voluisse, cum semina corpore suo comitata ad generationem procedere, & corruptis [p. 132] elementis in sua materia incorrupta remanere, atque ad hospitia sua, ex quibus progressa fuerant, reuerti asserit. Idem affirmat, cum inferiora elementa scribit in suis thesauris corpora seminum officijs accommodata obtinuisse in seculũ duratura. Item cum sic scribit. Quemadmodum verò inter se differunt semina officijs & proprietatibus, ita hæc quoque corpora differre asserimus: herbarum corpora ab arborum, animalium, mineralium, metallorum, gemmarum, &c. Et in herbis aliud corpus esse Melissarum, aliud Valerianarum, aliud Calamentorum, aliud Vrticarum, &c. In arboribus aliud quercuum, aliud Pyrorum, &c. Tandem concludens ait: Hæc sunt illa corpora, semina, radices, &c. Item cum hæc scribit. In hac prima creaturarum constitutione, semina à suo fonte progressa, in alio fundari necesse fuit. Huius generis complusculos locos reperies alios, quibus omnibus probari posse videtur, vim istam vitalem non absque corpore suo proprio & peculiari in elementorum Abyssis collocare & disponere. Huc illud etiam pertinet, quod semina plantarum, arborum, animalium in corporibus duplicatis custodiri in seculum ait: alia in simplici corpore seruari censet. Item secundo capite ait, Herbarum Radicem, Balsamum, Elementum, aut quoquomodo appellare libeat, in excellentiore humiditate magna fortitudine externis iniurijs resistente, & elementis fæculentis corruptis etiamnum vigentem deprehendi. Constat igitur ex his, virtutem illam corpoream esse, & in suo quodam subiecto inhabitare, quod nullo tempore deserat. Nisi fateretur vltro, fateri cogeretur. Species enim atque genera impossibile est seorsum consistere absque subiectis indiuiduis seruari oportet. Quocirca cum in his seminibus suis species rerum conseruari asserat, indiuidua corpora ponere, velit nolit, cogitur, in quibus insideant.

[p. 133] FVR. Quid in hac sententia tibi displicet?

ER. Omnia. Plures propè sunt errores, quàm verba: ijque non leues & pueriles, sed prorsus absurdi, nec ab impietate absoluti: ex quibus aliquot solum attingere libet. Corpora ista seminum aut simplicia sunt, aut composita ex alijs se prioribus & simplicioribus. Simplicia dici nequeunt, nisi velint ab hypothesi sua resilire, qua corporum omnium prima illa tria statuunt elementa esse. Et cum tria hæc in creatione ostendi non possint seorsum creata substitisse, verùm in coeli & elementorum fabrica seme runtur consumpta esse, (vt nos de materia prima loquimur) malè appellantur aliorum corporum elementa: cum instar materiæ primæ separatim consistere nequeant: & proinde principia rectius quàm elementa nominanda fuerint. Nam vt ex materia prima nihil fit, nisi quatenus ea est sub formis elementorum, ita ex tribus illis nihil fiet, nisi quoad in elementis compositis comprehensa sunt. Et iuxta hanc sententiam nullum in tota Natura rerum corpus simplex extitisset vnquam. Etenim non sic ex tribus illis composita sunt corpora alia, quomodo vinum & aqua componuntur: sed ita, vt compositum ex ipsis corpus aliud factum sit à componentibus. Sed nec composita rectè affirmabunt. Vnde namque probabunt, si negemus? Etenim nullam afferre adhuc potuerunt rationem, qua tria sua principia in mistis contineri docerent, solam artificiosam analysin obiectant. Per hanc promittunt se in quolibet misto tria sua elementa à se inuicem distincta seorsum commonstraturos. Ergo visibilia faciunt. Cæterum ex visibilibus composita necessario visibilia sunt. Qua ratione igitur inuisibilia esse dicunt seminum corpora? Aperte ius non possunt contradictoria asseriri. Non arbitror eos hactenus insanire, vt etiam horum corporum resolutionem nobis polliceantur, qua tria hæc à se inuicem [p. 134] separata monstrent. Quomodo namque partes monstrabit, qui totum inuisibile affirmat esse? Quòd si ex alijs tribus seminum corpora, & ex alijs rursus alia mista concreuisse dicant, rursus secum pugnant. Falsum namque fuerit, quod pro principio posuerunt, omni corporum tria solùm elementa esse. Siue tria ponant, siue sex statuant elementa, similiter nugantur: quod suprà non tantùm argumentis alijs, verùm etiam sanctæ Scripturæ testimonio demonstratum est. Equidem Moses ita affirmat coelum & elementa in principio & ante omnia creata fuisse à Deo, vt inter ipsum nihil, & subitam horum existentiam siue creationem corpus creatum aliud nullum interuenisse cogitari possit. Huic sententiæ cum & ratio, & eruditorum consensus, & nostri quoque sensus testimonium perhibeant, impiè fecerimus, si illustri veritati insana & prodigiosa Paracelsicorum mendacia præferamus. Horresco quoties cogito, qua audacia clarissimam hanc Mosis sententiam sceleratè peruertere ausus fuerit Paracelsus. Verba eius in lib. de Matrice hoc modo habent. Matrix, id est, ex quo homo nascitur. Quare oportet inuisibiliter hic esse, quæcunque sunt in quatuor elementis. Sicut mundus est matrix omnium nascentium rerum, ita de matrice in corpore sentiendum. Antequam coelum & terra creata essent, ferebatur spiritus Dei super aquis. Aqua hæc erat matrix. Nam in aqua creatum est coelum & terra, in alia matrice nulla. In hac ferebatur spiritus Dei, hoc est, Dei spiritus, qui in homine est, & quo aliæ creaturæ carent. Propter hunc spiritum, ne solus esset, creatus sibi est homo, & in ipso spiritus Dei. Quamobrem venit à Deo spiritus Dei in homine, & ad eundem redit. Cum igitur mundus nihil esset, sed aqua existeret, & spiritus Dei ferretur supra aquam, facta est aqua mundus. Hæc matrix erat mundi & in eo creaturæ omnes. Cæterùm omnia erant adhuc ma- [p. 135] trix hominis: in qua Deus spiritum suum creauit domicilium in carne. Horum hominum matrix erat mundus vniuersus, semen eius Limbus: semen, in quo totus confiteret mundus. Paulo pòst de muliere loquens, addit. Spiritus Dei in ipsa est, in ipsius fructum se insinuans. Sicut supra aquas fertur, ita nos eum supra terram & aquas ferimus: quem spiritum nullus vidit aut videt. Est autem is, qui in matrice inest hominum, id est, in muliere. Proinde non debet ea quisquam abuti ad scortationem. Quoniam ibi est spiritus à Deo veniens, ad quem etiam redit. Omnia hæc adscripsi, tametsi omnium non haberem opus, vt immanem ac sceleratam hominis impietatem, & plus quàm Mahometicum furorem obiter considera res. Hoc solum fuit præcipuè propositum monstrare, aquas ipsum affirmare extitisse ante coeli & terræ creationem, & ex aquis mundum esse factum. Sed ad rem reuertor. Quoniam semina ista Paracelsicorum absque corporibus impossibile est esse: atque corpus illis neque simplex neque compositum attribuere valent: nil aliud quàm fanaticorum somnia nobis proponunt. Nec minus errant in eo, quod dicunt semen seu vitale potentia suum sibi quamque corpus, radicem, fundamentum, materiam primam seu radicalem, qua contineatur & conseruetur, constituere. Sanè quod suum sibi corpus, in quo primo inest, fabricat, in eo non inest, sed extra illud est. Ergo si semina sua sibi corpora prima extruunt, sine corpore aliquando substiterunt. At sunt potestates seu virtutes corporeæ & inseparabiles. Quare cum corporibus creatas fuisse oportet, non autem ipsa sibi concinnauisse.

FVRN. An non Philosophi dicunt formas, vt animas, suis officijs parare corpora idonea & congrua?

ERAST. Nihil hoc ad rem. Non enim de quolibet corpore loquimur, sed de primo. Certè in [p. 136] corpore, quod anima qua vis sibi architectatur, non prius inest, quàm sibi pro domicilio aedificare cœperit. Quippe in semine existens ex subiecta materia conformat corpus suis vsibus aptum. At rationes seu vires istæ seminales ponuntur sibi de principio corpus conueniens composuisse.

FVR. Quid si in vno omnes corpore constitisse initio dicantur?

ER. Pugnat hoc cum supra dictis, cumque ratione omni. Supra namque dictum est in alio corpore inhaerere semen Melissæ, in alio Vrticæ, in alio Quercus, in alio Pruni, in alio Asini, in alio Simiæ vel Canis. Quomodo enim virtutes adeo discrepantes naturis, officijs, proprietatibus, in vno corpore inhabitent, cum actum vnum ab actu alio genere vel specie differentem impossibile sit in alio, quàm proprio corpore inesse? Hoc si non teneatur, facilè impia Pythagoræ fabulae ab inferis reuocabuntur à petulantibus & ambitiosis ingenijs.

FVR. Intelligo absurditatem. Perge igitur.

ER. Tertius error est, quòd in materia vna indiuidua & certa putat speciem quamlibet seruari. Sanè tota rei natura, omnis sana Philosophia, & in primis sancta scriptura nos docent, species rerum non in vna aliqua materia, sed in indiuiduorum infinita successione perennes continuari & conseruari. Ita serè species succedentibus sibi inuicem indiuiduis seruatur, quomodo diem & noctem mutua successione seruari cernimus. De successione duntaxat accipere te iubeo, quod dico. Magnæ enim & multæ sunt alias differentiæ: inter quas hæc vna est, quod dies non sic ex se generat noctem, quomodo homo gignit hominem. Seminum materia non numero, sed specie vna est, vt quæ pro diuersa & variata nutritione infinitè variet. At noui Sophistæ somniant quintam quandam essentiam, Radicem, Balsamum, Materiam scilicet vnam, quoties compositum aliquid interit, ad suum redire hospitium, ibique [p. 137] expectare tempus definitum, quo rursus prosiliat in hanc scenam mundanam. Vigilauit Pythagoras præ hisce gliribus: nunquam tamen tam elegantia somniare potuit. Fortassè ex nuper repertis terris aduecta nobis hæc est noua sapientia. Sed hos homines non est mirum aliter sapere, quàm nos sapimus, cum Aristarchorum istorum iudicio alium ortus sui parentem quàm Adamum, à quo nos descendimus, habuerint. Quartus error est, quòd aliquod in singulis speciebus indiuiduum facit immortale, cùm nos interitura omnia didicerimus. Sic nullum est inter formas alias humanasque animas discrimen, quàm quòd harum singulæ, illarum aliquæ (Quanquam hoc discrimen statuere non possint, si suis hypothesibus & principijs stare velint, vt ex sequentibus perspicuum euadet) perennes sunt, & quod animae nostrae etiam post huius mundi interitum viuent: quod an de suis radicalibus virtutibus affirment nescio. Et ne quid hîc quoque fingere tibi videar, verba Paracelsi adscribam. Intellige vterius: Omne id quod aeternum est, ex arcano proficisci, & hoc ipsum esse. Canes moriuntur, sed arcanum eorum remanet. Homines quoque pereunt, arcanum eorum non perit. Et anima in superstes manet: quo ea præstabilior est. Ratio eadem est nascentium aliorum. Ex hoc error nascitur, quòd in magno mysterio nouo & vltimo omnes creaturæ, quae vnquam fuêre, comparabunt, non quidem substantialiter sicut nunc, sed per modum arcani. Credo ex recensitis te perspicere posse, qua monstra pepererit & parturiat adhuc spiritus ille Paracelsi. Quintus est, quod corpora dicit à natura incorporea, vt à loco seu receptaculo contineri cum sine corpore locum cogitare non liceat. Est enim locus extremitas corporis ambientis. Mirum autem quod proxima seminalis materiæ domicilia, quæ [p. 138] vocat Elementa, naturas videlicet incorporeas, inanes & dimensionibus carentes, solidas putat esse aut humidas. Quomodo enim incorporea humida fuerint? aut quomodo dimensionibus carens solidum, aut cauitates habere imaginabimur? Sextus est, quod contra apertas sacras literas semina rerum ex semine nascentium, non in ipsis rebus esse ac nasci, sed in elementis velut cistis & cellis penarijs latere docet. Moses scribit: Deum terrae praecepisse, vt omnis generis plantas proferret semina ex se producentes. In plantis igitur & animalibus semina generari voluit: non ex abyssis Paracelsicis. Elementorum certis temporum periodis in Theatrum mundi ad agendam Comœdiam proferre: eademque peracta deposita persona in easdem inanitates iterum se abdere tantisper, dum rursus in scenam prodiret tempus digestum moneret, alia atque alia semper veste induta procedere nequaquam mandauit. An non verè esset hæc ab omnibus derisa Pythagorae μετεμψύχωσις? Semina hæc immortalia esse, atque ex latibulis & orco prorepere ponuntur corpora recircumamicita, eoque corrupto rursus ad latebras suas se recipere. Cum deinde producunt denuo, rursus induunt corpora. Non enim nuda veniunt in Theatrum. Cæterùm prius illud assumere nequeunt. Corruptum enim est, ideoque naturaliter restitui idem non potest. Alia itaque, quoties ex abyssis suis emergunt, corpora sibi fabricant. Sic vnumquodque semen infinities progressum est in scenam, semperque personam gestit aliam. Sanè videmus quantum sit inter indiuidua cuiuslibet speciei discrimen. Hoc ex alio proficisci non potest, quàm ex corpore. Semen enim immortale & immutabile permanens sui simillimum remanet. Quare causam dissimilitudinis in assumpta veste quærere oportet. In eiusmodi Labyrinthos sese in- [p. 139] ducunt, qui spreta veritate & sacris literis despectis, malunt ex orco Chymæras opinionum protrahere falsarum & impiarum, quàm rectè pieque constitutis assentiri. Nobis ergo cauendum, ne somnijs potius, quàm infallibili Dei veritati adhæsisse, serò doleamus. Dabunt enim impietatis suae poenas, quicunque in agnita improbitate perseuerabunt.

FVR. Etsi nihil posset adduci aliud contra phantasiam hanc, quàm Mosis & scripturæ testimonium, abundè id mihi sufficeret. Video certè in sacris literis Deum plantis & animalibus omnipotente verbo suo imperauisse, vt intra se & ex se generarent semina, quibus indiuiduorum propagatione & multiplicatione species seruarentur, non intra elementa, veluti intra cistas abscondisse. Itaque obstupesco, quoties mecum reputo, in quanto errore fuerim. Sed incius in eum prolapsus sum, pedem nunc summa animi alacritate & laetitia refero. Velim tamen quaedam adhoc spectantia à te mihi planius explicari.

ER. Edissere nobis, quid tibi negotium facessat.

FVR Primum est, an non in elementis semina spontè nascentium plantarum & animalium condita dici possint? Alterum, quĭdnam proprie semen appellari oporteat. Tertium, an non de solis rerum spontè nascentium videatur author agere seminibus? Certè animalium & plantarum sementis rerum semine ipse quoque profitetur in duplicato corpore contineri.

ER. Iniquè agit author dum Aristotelem reprehendit, quasi definitionem seminis angustam nimis attulerit. Etenim in libro primo de Generatione animalium capite decimooctauo Definitionem nominis proponens, ait, Semen id esse, ex quo secundum naturam constituta primùm fiunt: sic tamen, vt efficiens non sit pars effectus. Deinde seu ex quo significata distinguens, ostendit, Semen seu genituram (ipse γονὴν appellat) esse principium à [p. 140] quo fiant, quae ex semine generantur. Semen autem siue σπέρμα esse, quod vtrunque principium maris & feminæ obtineat: vt semina plantarum habent ac animalium, in quibus sexus non est distinctus. Hoc modo appellatum semen ait esse velut κύημα quoddam, aut animal. Et plantarum quidem semen docet κύημα rectius vocari, quòd vtrunque principium possideat: animalium verò, in quibus sexus distinctus est, γονεὺς putat melius appellari. Postmodum seminis ac fructus differentiam ponit: ac fructum esse dicit alius effectum. Semen autem alius effectorem. Vnam igitur eandemque rem & semen vocari posse & fructum, diuersa tamen ratione. Demum quid semen sit inquirit, ex partium omnium diuisione. Inuestigat autem non cuiuslibet rei semen, sed animalium tantùm, quod reprehensore obseruare decuit. Etenim semen plantarum declarat non simpliciter esse γονὴν, sed potius κύημα: compositum sic quippiam ex vtroque principio. Nec opus est, vt hoc ipsa euidentia rerum demonstremus, neque vtrunque principium in plantarum seminibus inesse, maris sc. ac feminæ, siue agens ac patiens: cum etiam rustici hoc videant ac sciant. Quin imò (vt rapas, cæpas, & similia non commemorem, quæ in vaporarijs sæpenumero herbam emittere videmus, nullo accidente extrinsecus alimento) frumenta singulis propriè annis aliquid vident in horreis germina grani enus proferre inuitis etiam possessoribus: tantum abest, vt nutrimentum aliquid eis suppeditent. Alia est ratio seminis animalium, in quibus sexus est discrimine. Non enim potest hoc absque idonea materia generare: nec sine hoc potest materia quamtumuis apta conuenienter moueri. Cogitare igitur debebat reprehensor, Aristotelem in loco ab ipso citato non cuiusuis rei, sed animalium seminis descriptionem duntaxat inuestigauisse ac tradidisse. Quippe plantarum se- [p. 141] men est fructus conformatus & pars quaedam: qua vibi ita ac nutritur non minus quàm planta, cuius est fructus. Quod tale non est, etsi ex eo planta fiat, semen tamen propriè nullo iure appellari potest. Omnes enim homines semen ab alijs principijs, ex quibus copulatis aliquid fit, discreuerunt. A serendo nominatum est semen, atque rem seu corpus significat, quod potentia idem hoc specie est, quod illud actu est, cuius est fructus aut effectus. Tale porrò fieri non potest, quod nec ali nec augeri potest. Semen igitur non est, quod nutriri augerique nequit. At sola viuentia tum augeri tum nutriri possunt. Si praeter hæc semen aliquis vocet id, ex quo, seu à quo aliquid fit, is abutitur nomine, & vocem certae rataeque significationis ambiguam efficit. Quare corpus quoddam est semen, à corpore viuente perfectoque secretum: quod cum pars eius propriè non sit, facultatem in se habet, alterum tale generandi, quale illud est, à quo profectum seu sumptumque fuit. Hoc corpus in animalibus est excrementum vtile alimenti vtilis: in plantis plurimis fructus est ac dicitur, aut in fructu conditum iacet. Hæc cum ab Aristotele omnia diligenter sint exposita, vt videre quisque poterit, qui cum attentione huius philosophi scripta legit ac intellexit, iniustè eum carpit nouus Aristarchus. Quae de definitionum legibus allegat idem reprehensor, nimis probat, cum tam esse in hac parte rudem, quàm fuit præceptor eius imperitus artium liberalium omnium. Nec mirum mihi videtur, si descriptiones bonas reprehendunt, qui artem logicam damnant, & Prædicamentorum distinctionem vituperant, substantias, qualitates, quantitates, &c. turpissimè confundunt. Sed reuertor ad institutum. Hoc ostendere propositum erat, principia rerum spontè nascentium, quæcunque vel in elementis vel in istis corporibus reperiuntur, semina vsitatè rectèque nul- [p. 142] lo vel fieri vel consequentiæ nuncupari posse.

FV. Quomodo igitur ex principijs illis sponte orientia pernascuntur?

ER. Dicere atque intelligere aliud non possumus, quàm quod scimus, Deum in creatione, cùm ex elementis mista nasci mandaret, simul quoque aptitudinem & facultatem eisdem dedisse, vt ex certo modo certaquam inter se proportione mistis à definito agente certus generaretur effectus. Nunquam enim obluiſci huius oportet, rem eandem ad efficientes causas diuersas relatam diuersissimas inducere formas & species. Quippe panis, exempli gratia, idem existens, aliter ab aqua & frigore, aliter ab igne vel calore afficitur. Nec eodem modo à colore quouis mutatur, sed aliter à calore igneo & aliter ab animalis calore patitur. Nec similiter mutat calor canis, equi, cameli, struthionis, hominis, coctum panem. Imò verò aliter eundem concoquunt homines, non modo diuersi, verùm etiam ijdem, prout vel ægri sunt ac senes, vel sani ac iuuenes. Ex quo perspicuè satis percipi potest, quomodo intelligendum sit, quod Philosophi dicunt, formam potentia esse in materia, et ab agente determinato ex eadem educi. Est n. illa potentia iussus Dei, per quem materia pro diuina dispositione idonea est, vt ab efficiente, non quolibet, sed definito & certo alterata & transmutata certam & determinatam suscipiat formam, qualem ab agente alio alterata susceptura non fuisset. Sic panis ab animalis calore in chylum, ac deinde in sanguinem verti potest, ab ignis aut alijs rei calore sic permutari nullo pacto nullaquam vi potest. Ergo non præexistit actu forma inducenda in subiecto: sed habilitas inest, vt ab agente tali mutata, tali ornetur forma: ab alio alterata aliam quoque induat speciem: idque propter legem à Deo rebus omnibus impositam. Vna igitur eademque materia habilis est omni tempore, vt planè discrepantes recipiat formas pro vario [p. 143] agente causarum concursu, vt de pane dictum iam fuit: qui simul aptus est in ventre animalis in chylum transmutari, & in igne in cineres solui. Hæc princeps causa est, quod in aliquibus videmus copiosam bilem, in alijs multam pituitam, in alijs laudabilis sanguinis multitudinem ex quouis oblato cibo cumulari. Etsi enim cibi aliqui à plerisque in probum sanguinem verti solent ac possunt, ab alijs tamen quibusdam in alios quosdam succos transmutantur. Exposui iam breuiter quidem, attamen apertè & dilucidè, vt arbitror, quid proprie nominarint semen eruditi omnium temporum. Ostendi quoque semina sponte pronascentium animalium & plantarum non contineri actu in elementis tanquam in cistis aut cellulis quibusdam, sed ex ordinatione Dei inesse mistis elementis habilitatem à certis agentibus certo modo pacienti. Hanc si cui habilitatem libet semen appellare, is nouit se non loqui vsitate, sed verborum significationes absque necessitate mutare, eoque pacto res vel intellectu vel impiè obscurare. Quis Muris semen, scribit alicubi Scaliger, esse profitetur in Boue: propterea quod e fimo bubulo prodeat? Quod vltimo loco quærebas, non valde laboro cognoscere. Hoc enim vsuuenit authori, quod omnibus falsa defendentibus accidere necesse est: vt & cum veritate & cum proprijs hypothesibus sæpenumero pugnet. Quicquid de semine, quod à mare in uterum feminæ iniicitur, crediderit, de illo, ex quo constat animal, fateri cogitur, ipsum ab interitu animalis corpore dissoluto ad diuersorum seu cellam suam reuerti, atque ibi tempus digestum expectare, quo rursus prodeat in scenam. Quod etsi tum Diuinis, tum rationis nostræ verissimis argumentis sic est confutatum, vt contrarium sentire salva pietate nulli liceat: non pigebit tamen pluribus absurditatem huius insanissimae phantasiae patefacere: siquidem [p. 144] non ingeratum tibi sit plura audire.

FVRN. Audiam libenter: præsertim cum non frustra monuerunt veteres, vt in principijs considerandis nulla diligentia putetur nimia. His enim vel rectè positis, vel aptè firmatis, refutatis, necessariũ prorsus est, quae ex his conclusa fiunt, vel firma remanere, vel penitus corruere.

FVR. Falsitatem opinionis hoc etiam probat, quod non possint modum progressionis seminum explicare. Constat ex antè dictis, eos in singulis rerum ordinib. quae elementorum sinu fouentur, semen, siue speciem, siue principium vitale, siue naturā radicalem (His enim & alijs praeterea multis appellationibus nominant) ponere vnam: & eam quidem corpoream, seu in corpore quodam subiectoque insidentem. Quod ob id hîc repeto, vt ne putes hanc potentiam seu naturam absque corpore subsistentem in star Platonicarum idearum materiæ imperari. Non possunt hoc Platonicorum somnio iuuari, nisi extra corpus omne subsistere fateantur. Ac nec sic quidem iuuabuntur. Plato namque & eius sectatores omnes constanter asserunt, corporum Elementa prima esse communia totius naturæ quatuor illa corpora simplicia: ignem, Aquam, Aerem, Terram. Materiæ concinnè præparatæ & ex elementis conuenienter mistæ formam communicari ab idea existimant: Materiatam & corpoream fieri non iudicant. Sed hæc opinio abunde confutata est ab Aristotele.

FVR. Ego tamen video omnes, aut saltem plerosque Philosophos & Theologos etiam hodie collocare Ideas in mente Diuina: iuxta quas hic mundus & factus sit ex nihilo, & nunc quoque gubernetur à Deo.

ER. Disputatio hæc de ideis ad præsentem locum non pertinet. Hoc solum dicam, inscitè facere, qui Deum sic putent opus habere imaginib. & ideis, quomodo nos homines opus habemus. Hoc est infinitum finito terminare & mensurare: aut intelligentiam Dei nostri in- [p. 145] genij modulo metiri. Ipsemet est omnium idea & exemplar, nec in actionibus suis cogitur exemplaria inspectare instar hominum: qui noticiam suam è sensibilibus hauriunt. Theologi non hoc dicunt, ideas in Deo existentes re vera in materiatis rebus inesse, sed exemplaria solummodo operum diuinorum existere aiunt. Sanè aedificatoris idea, secundum quam domum aedificat, non fit pars domus, sed exemplum permanet, ad cuius similitudinem domum exprimere conatus fuit. Nos hîc dissectamus, non de exemplaribus, sed de elementis rerum, ex quibus re vera constant. Ergo semen in qualibet specie vel est vnicum, vel tot sunt numero, quot in quaque specie inueniuntur indiuidua. Hoc si affirmetur, nulla est vel generatio vel corruptio, sed immortalia sic conseruantur omnia indiuidua, quemadmodum homines secundum immortales. Sic non tantùm species rerum, verùm etiam specierum indiuidua ab interitu vindicabimus. Non enim corrumpuntur aut mutantur semina, sed definitis temporibus corpora induunt, & in scenam producunt: mox actu absoluto, deposita veste, ad pristinum diuinumque se recipiunt hospitium. In semine, inquiunt, vita, potestas, essentia, scientia, status, & huiusmodi vigent: in corporibus mortes, infirmitates, defectus, distantiæ, imagines, opiniones, motus, & turbulentæ confusiones comprehenduntur. Quae noua indies fieri videntur, in semine antea delitescunt, meliorique vita fruuntur. Quae hîc corrumpi dicuntur, non festinant ad non Ens, sed destinatis muneribus absolutis ad fontes suos recurrunt. Recidiuus generationibus, constanti circuitu, documenta ponunt, se vitali vegetaque republica delituisse, non ex mortuis fontibus temerario radiorum, atomorum, qualitatum, congressu, prodisse. Quis non ex recitatis intelligit, res omnes immortales permanere? Corpora intercunt, in quibus vita, potestas, [p. 146] essentia, status nullus est: in quibus hæc omnia insunt, in omnia secula perdurant. Vt ergo corpus hominis dissoluitur, anima remanet, ita singulorum Asinorum vita, essentia, potestas, corrupto corpore, ad diuersorium suum reuertitur. Tanto porrò foeliciores sunt asini hominibus, iuxta nouos istos Pythagoras, quanto sunt indiuiduis hominibus antiquiores. Semina enim ab initio facta sunt: animae nostrae tunc essentiam capiunt initium, cum in vtero conformantur. Ergo aut cuiuslibet indiuidui pars optima perennis est ac perpetua, aut non latent omnium indiuiduorum semina in elementis distincta. Vnum igitur est semen in quolibet genere seu specie. Sed qua ratione ex vno semine tot numero indiuidua efficimus? Non possunt singula ex toto illo constare. Sic enim res vna esset non vna, sed propemodum infinita: & corporeâ substantia vna in locis fermè infinitis vno eodemque tempore actu reperietur tota: quo nihil monstrosius & falsius excogitari potest. Taceo, quod omnia vnius speciei indiuidua eiusdem omnino ingenij, naturæ, conditionis esse oporteret: vt quae ex vno eodemque praecisè composita generataque essent semine ac materia. Equidem inepte illi scribunt, semina infallibili scientia instructa esse. Quare corpus sibi aptum absque errore semper construent. Ex quo efficitur, nec in natura nec in corpore discrimen aliquid esse posse. Sequitur igitur, vt semen hoc vnum diuidi dicamus, atque ex singulis portionibus singula indiuidua nasci imaginemur. Sed quàm non possit hoc fieri, facile est intellectu. Cum enim plurimarum rerum indiuidua sint per totum orbem habitatum dispersa, omnibus in locis oriantur & intereant, corpus hoc seminis in totum mundum diffundi oporteret. Et cum infinitæ fermè tales sint species, innumerabilia futura sint corpora totam singula terram ambientia. Hanc enim vt tangant omnia e [p. 147] necessarium: cum intra terram & in superficie terrae omnes ferè generationes perfectorum mistorum perficiantur. Hoc autem quo pacto absque mutua corporum penetratione contingere potuisset, illis declarandum relinquimus, qui portenta & impia haec monstra, quae oppugnare cogimur, confingere didicerunt. Sufficit nobis demonstravisse, nulla ratione aut verisimilitudine impias istas nugas defendi excusarique posse.

FVR. Non est necesse, vt indiuidua semper ex seminibus in elementorum Abyssis latentibus generentur. Possunt enim, sicut omnibus momentis vsuuenire oculis nostris cernimus, à semine in animali vel planta generato propagari. Et quid aliud docuerit Philosophia ac Medici omnes, in hunc diem vsque?

ER. Ingēns est discrimen inter nos & Paracelsicos. Nos non dicimus semina certorum indiuiduorum ex semine nascentium, in animalibus & plantis contineri: actu in elementis tanquam in cista vel theca latere constanter negamus. Quin imò certo scimus, semina plantarum & animalium, priusquam in ipsis generata fuissent, nullibi in tota hac rerum vniuersitate actu latuisse aut extitisse. Dicimus praeterea, animal aut planta corrupta, totam eius substantiam sic interire, vt natura animalis nihil supersit, ex quo idem animal ita renasci possit, quomodo ex semine isti post expletam periodum renasci aiunt. Quamobrem non concedimus, animali mortuo quicquam eius remanere praeter materiam ex communibus Mundi elementis coagmentatam. At Paracelsici mortuo animali, corruptisque visibilibus elementis, semen, ex quo natum prius animal fuerat, ad pristinam suam habitationem redire dictitant. Ex quo absurdum aliud consequitur.

FVR. Quodnam id est?

ER. Dicam. At priusquam dicam, hoc te monere volo, ex hoc fortassè fundamento Paracelsum alibi affirmauisse, nullum esse nobis positum vitæ suæ terminum à Deo præstitutum hominibus, [p. 148] sed in potestate nostra situm esse, vitam quamdiu volumus, scilicet ad finem mundi vsque protrahendi. Quod etsi est manifestum mendacium toti repugnans rerum Naturæ, sacrisque literis, vt vel ex vnico decimoseptimo Actor. cap. liquet, tamen his prope modum est tolerabilius. Nihil certè magis est mirabile, si hominum istorum ingenia spectemus, quàm quod simpliciter omnes Asinos, verbi gratia, immortales decreuerunt. Etenim Asinus ex semine Asini generatur. Quaero igitur, num semen hoc, quo Asinus generatur, idem illud semen esse opineris, ex quo ipse procreatus fuit?

FVR. Non puto. Nam si vita, potestas, anima, scientia, in semine omnis inhabitat, qui viuere posset Asinus, vita cum semine amissa? Et cum vnus sæpenumero Asinus multos pullos generet, sæpiusculus vitam animamque perderet idem: quae omnia sunt impossibilia.

ER. Rectè colligis. Semen igitur, quo generat, aliud est ab illo, ex quo generatus ipse prius fuerat. Quod si deinde hic etiam generet, alio rursus semine generat, quàm eo, ex quo formatus ipse fuit. Ratio eadem in consequentibus omnibus seruetur.

FVR. Sic prorsus habet. Sciendum tamen est, seminis corpus eadem virtute persusum esse, quo parentis semen instructum fuerat.

ER. Nisi eadem specie facultate præditum esset, idem specie non generaret. Etsi verò eadem specie insit in vtroque semine virtus, eadem tamen numero non est in vtroque. Sed quemadmodum anima specie eadem est tua meaque, numero duae sunt, sic in semine res habet. Non enim audebunt vnam virtutem numero in omnibus sic ponere, quomodo Averroes vnum numero intellectum in cunctis hominibus finxit. Perspicuum magis erit quod dico, si consideres quantum in omnibus speciebus indiuidua inter se differant. Sunt alia alijs alacriora, animosiora, dociliora, laborum patientiora, saniora, maiora, &c. [p. 149] Discrepantia haec non proficiscitur à virtute vitali seu specifica seminis, sed à facultate indiuidui procedit. Quocirca non tam sunt ambo semina parentis & filij numero vnum, quàm non sunt homo vnus numero Philippus & Petrus. Et nec continuatione quidem vnum esse possunt, cum sint spatijs locisque distincta.

FVR. Nihil adhuc absurdi video.

ER. Cuiuslibet indiuidui materia radicalis, Semen, Balsamum, prima materia, aut quomodocunque appellare Paracelsicis placuit, corruptis elementis communibus remanet in sua materia, & ad elementorum capacitatem reuertitur, vt meliore se licioreque ibidem vita fruatur. Ergo necesse est fateri, tot latere in terra semina Asinorum immortalia, quot à condito mundo Asini vixerunt, & quot ad finem vsque victuri sunt. Replebitur proinde tandem Asinino semine totus corpus enim est, atque locum occupat, vt vix aliud praeter asinos generari possit. Quod de asinis dico, de alijs omnibus accipiendum est. Nam Paracelsus palàm scribit libro 2. ad Athen. text. 11. cum Philosophia pugnare, si flosculi ponantur aeternitate carere. Etsi enim pereant, in congregatione tamen omnium specierum comparituros. Nihil enim, inquit, in magno mysterio creatum est, quod non sit habiturum imaginem extra ætherem. Deinde text. 17. haec habentur. Arcanum rerum incorruptum est, quod non ex spiritu, sed ex natura intelligitur: hac ratione, quod post mortale sequitur sempiternum. Quando enim insensibile perit, succedit ei mortale: nec est quicquam supra terram ex his fluxis rebus, quod post se non relinquat æternum. Quoniam post finem creatorum omnium, conuenient, aeterna illa. Huius generis monstra alibi quoque repetit: quae transcribere propter fastidium & impietatem non possum. Nec dubium est, quin discipuli idem voluerint, vtcunque alijs quodammodo verbis Magistri sen- [p. 150] tentiam proponere studuerint.

FVR. Chimerae istae ab impietate non alienae huc non pertinent. Itaque libenter omittam. Hoc magis cupio imaginatione concipere posse, qualenam corpus illud sit, in quo virtus seminalis primo inest.

ER. Imprudenter feceris, si superstitione quaeras, quod inueniri nequit. Recordor nunc tempestiuè lepidissimi somnij, seu improbi mendacij, quod lib. 9. Archid. de primo Ente legi. Quod quia nonnihil seruit desiderio tuo, non grauabor referre. Vocat autem Ens primum, compositum imperfectum incoporeum, quod destinatum sit perfectioni. Auri Ens primi dicit liquorem esse necdum densatum in duritiem auri ex quo de alijs conijcere oportet. Ne miretur Philosophus, inquit, quāmodo ex terra, ex qua herba nascitur et illius herbæ vires extrahi dicimus, priusquam materia eius in corpus coacta durataque sit. Hinc vsuuenit vt, cum virtus primi Entis in vitro est inclusa, forma eiusdem illius herbæ nascatur absque omni terra. Et cum adoleuit, tametsi conformata sic sit, ac si prædita corpore esset, corporis tamen expers est: propterea quod terræ liquore caret. Caulis eius nil est aliud, quàm visum seu spectrum seu vmbra, instar fumi, qui formæ substantialis imaginem repræsentat, etiamsi tangi nequeat, quae digito in fucum iterum conterri potest. In ijs, quae sic nata sunt, continetur Ens primum integrum, omni cum perfectione, quæ ex terra enatis inest. Quare ex primo Ente auri pullulat aurum caputium, tactui repræsentans aquam crudam. &c. Siue hoc primum Ens semen sit rei nascendae, siue prima materia, siue aliud, hoc certè intelligis, oportere te de talibus vmbris cogitare, cum Paracelsica legis. Quid hîc non est falsum, mentitum, & portentuosum? Ex terra, inquit, seruari possunt vires omnes herbæ nondum natæ. Quid ergo efficit substantialis transmutatio? Ego pro- [p. 151] prietates rerum putaui nullibi cogitari posse, nedum actu subsistere, quàm in subiecto suo. Si enim possent alibi existere, non essent propriae. Non potest Magnetis virtus esse in subiecto alieno, sed in solo Magnete perfecto inest. Certè succo terræ, antequam in lactucæ substantiam permutatus sit, frustra sic vti coneris, quomodo post concretionem vteris. Quis praeter Paracelsum dubitat, quin ex substantiarum immutatione, nouaeque formae adeptione res quaelibet simul atque nouas acquirat vires? Quo porro ingenio aut qua arte virtus corporea vitro absque materia includetur? Quomodo deinde corporis expers ista virtus in plantæ visibilem formam conuertitur? Vnde quaeso augebatur ista virtus? Plantae omnes in terra exigua initia habent, ac radices primùm agunt: per quas alimentum attrahunt, à quo paulatim incrementa accipiunt. Aliter cum naturaliter neque nata sit vnquam aut nasci possit vlla planta, quomodo in vitro subitò tota eius forma & figura cum magnitudine apparebit? aut si sensim incrementa capit, quemadmodum facere videmus, cùm in naturali sua matrice fouetur & crescit, vnde nutrimentum attrahit? Qui poterit tangi, digitis fricari, & in succum solui species seu imago incorporea? Ob id talia impius tenebrio tradidit, vt suis discipulis ex incorporeis corpora fieri persuaderet, simulque omnes benè constitutas artes, omnesque sanas de Deo eiusque opificio sententias labefactaret, omnem denique pietatem eueteret. In eodem loco ratione impudentissimi illius mendacij, cuius in multis librorum suorum locis mentionem fecit, reddere conatur, cur scilicet auicula exiccata cutis quotannis penas renouet per multos annos. Quae, malum, insania tanta est, quae cum huius improbitate comparari possit? Sed audi causam. Auicula haec, inquit, viuit ex primis herbarum Entib. Si, cur non viuentia renouentur pennæ interrogas, respondet, ideo sicri, [p. 152] quia non possint vires suas præsente vita exercere prima Entia: & proinde in mortua demum ouicula, quid possint declarare. Hæc obiter, vt aliqua ex parte seminis corpus, & primam rerum materiam Paracelsicam imaginatione comprehendere addiscas facilius.

FVR. Legi hæc eadem: sed mihi ob id fortassè exciderant, quòd fabulosa esse putaui, atque ideo neglexi. Scio ego, qui multas propter venustatem colorum pelles tales seruauit. Is mihi sanctè iurauit sceleratum esse mendacium: quod de hac re Paracelsus blaterauisset. Nuper in scriptore Paracellico non sine admiratione vidi eandem fabulam rideri. Solent enim isti homines etiam sputa excrementaque Magistri sui lingere: quod ego nunquam facere volui. Nam vt multa probauerim non probanda, omnia tamen laudare nec potui nec debui. Verùm præstat, vt his neglectis propositum vrgeamus.

ER. Perspicuè declaraui semina in elementis latentia non posse absque corpore ibi latere. Mox corpus hoc non posse vnum & totum esse in omnibus indiuiduis docui. Deinde neque tot in qualibet specie distincta semina poni posse, quot in ea insunt indiuidua, commonstraui. Demum neque vnicum corpus tot indiuiduis procreandis sufficere, si singula ex parte aliqua nasci putentur, ostendi. Quid igitur nunc superest, aliud quàm vt concludamus, meras esse fabulas impiasque nugas, quod enim Sacris literis repugnent, clarissimè demonstraui, quaecunque de seminibus hisce deblaterant?

FVR. Quid si dicamus corpus illud seminale non esse necessario exporrectum in terrae partes, sed exiguum & tenue esse spiritum, qui in indiuiduis vna cum ipsorum corporibus augeatur? Quanquam hoc etiam fortassè dici possit, semen non inesse in indiuiduis vt materiam, sed vt opificem & effectorem.

ER. Extenditur necessario ad omnes partes terræ, in quibus canes vel asini, [p. 153] exempli gratia, generantur. Nisi enim ibi sit, vbi initur Asina, quomodo aut à quo Asinus generabitur?

FVR. Semen hoc non ab elementis procedit, sed ab Asino manat.

ER. Hoc suprà confutatum est. Aut enim idem illud semen profundit Asinus, ex quo ipse constabat, aut aliud, aut partem illius aliquam. Primum affirmari nequit propter causas suprà expositas. Aliud non potest de se effundere, cum non in Asinis, sed in Elementorum capsis asseruentur semina statis temporibus ad generationem processura. Pars non poterit esse. Citò enim se suo semine, hoc est, vita, essentiaque tota spoliaret coitu frequentiore. Gallis, passeribus, alijsque salacioribus animantibus, adeoque spurcis hominibus quid fiet?

FVR. An non eadem difficultates premit?

ER. Minimè gentium. Nec eget res explicatione ampliore. Suprà namque satis est declarata: idque non semel tantùm. Non potest substantia corporea, quæ in singulis indiuiduis parua admodum esse oportet, si Paracelso credimus, non citò consumi, si quoties pars aliqua ab ea aufertur. Sed quo pacto corrupto corpore Asini semen ad elementi Abyssum reuerteretur, si per generationem crebriorem partibus tam multis priuatum sit? Quicquid excusare coneris, fateri tamen semper cogeris, corpora illa seminalia in omnes terras extensa esse. Neque potest augeri, nutriri, minui corpus immortale. Quæcunque enim corpora alimento indigent, augentur, & minuuntur, etiam corrumpuntur. Vnde verò aleretur? A simili nequeunt, vt quod non adsit. A dissimili minus, cum instrumentis careant, quibus præparetur & concoquatur alimentum: quibusque simile à dissimili secernatur. Cum porrò semen vt materiam negas inesse in mistis, elementa esse negas. Nec aliud nos contendimus, quàm elementa non esse corporum, quae pro elementis Paracelsici nobis obtrudere volunt. De virtute [p. 154] siue causa formatrice nunc non agimus: quam post conditum orbem hunc nullus inter elementa corporum connumerauit, nisi si forte aliquis aliquando sic insanit, quomodo Paracelsici insaniverint, quod tamen vix puto accidisse.

FVR. Imò discipulorum eius quidam scribunt, Paracelsum non esse authorem trium illorum principiorum, sed Furnarios quosdam Philosophos ante ipsum inuenisse.

ER. Scio scribi: quam verè, ipsi viderint. Ego sanè multos legi horum sufflatorum libros, atque de metallorum elementis variè eos sentire animaduerti: omnium mistorum corporum elementa non vidi ab eis tria illa Paracelsica statui. Et quid erat opus aurum & argentum solum ex metallis ignobilioribus producere volentibus solicitè aliorum corporum elementa inquirere? Sanè qui inter illos iudicij aliquid habuerunt, confessi sunt liberè, aliam esse materiam proximam metallorum, & aliam rursus aliarum rerum: nec esse causam vllam, cur metalla longius resoluantur, quàm vsque ad communem metallorum materiam, non ad communem rerum aliarum omnium. Sed fac etiam illos ita desipuisse, vt contra sensum, contra rationem, contra omnium doctorum confessionem, contra denique Sacras literas, elementa vulgaria ex tribus illis conflata opinati fuerint, nunquam tamen tam immaniter delirarunt, vt virtutem vitalem, siue formatricem inter elementa corporum collocarent.

FV. Manifestè iam video inanem & vacuam adeoque à pietate dissidentaneam esse hanc de seminibus in abyssi corporeorum elementorum latentibus phantasiam. Quare ad alia descendamus.

ER. Præter semina, in elementorum thesauris & receptaculis principia corporum, & elementorum fructus latère conseruarique contendunt. De his vbi pauca quædam monuero, ad consequentia properabimus. Cæterùm de tribus illis corporum principijs, sale videl. sulphure, & hydrargyro, quia [p. 155] quia copiosè iam antè egimus, paucis nos hîc expediamus. Diximus autem principia illa nec ratione, nec sensu, nec eruditorum testimonio, nec modo alio vllo comprobari posse. Equidem rationem nullam protulerunt, qua ex tribus illis constare corpora ostenderent. Nos contra demonstrauimus corpora priora & simpliciora quatuor elementis nulla in hac regione mutabili inueniri. Sensum allegant, promittentes nobis eorum ostensionem in mistorum retexione artificiosa. Quæ verò hac in parte sint temerarij & impudentes, ex retrò dictis perspicere potuisti. Quis sibi audebit hoc sumere homopudens, vt in flamma vel aere puro distinctè nobis inesse monstret salem, sulphur, & hydrargyrum? Quisquis polliceri audebit, frontem se pudoremque amisisse omnem simul declarabit. Ne in Mumia quidem sua, vel Balsamo, vel quinta essentia sperare distinctam horum ostensionem audent: quam tamen negare non possunt corpus esse compositum. Quoniam ne acrem quidem seorsum monstrari posse asseueranter is scribit, qui & plures annos Chemiæ artem exercuit, quam alij quidam arrogantes hunc solem aspexerunt: & non multò pauciores eandem excoluit, quam Magister illorum Paracelsus vixit. Scribit autem Magistro consentanea. Nam in Archid. constanter ait, à quinta essentia, seu à vincente essentia, seu à vincente (ipse prædestination nominant) elemento, non posse reliqua tria separari. Multò minus tria illa separabunt, quae ne ex elementis quidem, corporibus minus simplicibus separari possunt. Idem eodem loco illud etiam affirmat, Ex mistis non posse ignem separari, qui actu sit ignis, sed tantùm corpus siccum & calidum. Aērem quoque separatim ostendi posse pluries negat. Quin apertè scribit, elementa, quae ex misto secreta sint, resolui in alia deinde non posse.

FVR. Attamen in mistis aliis demonstrat.

ER. Quid miri sit, si vi & efficacitate ignis ex [p. 156] corpore misto aliquando sulphur, nonnunquam hydrargyrum, plerunque salem conficiant? At simplicia esse hæc corpora, adeoque elementis simpliciora, hoc verò est, quod pernegamus, & quod absque improbitate à scientibus affirmari non posse asserimus.

FVR. Non monstrat corpora similia vulgari sali, sulphuri, hydrargyro, sed similibus viribus & qualitatibus prædita.

ER. Suprà confutata sunt hæc omnia: commonstratumque fuit actiones & passiones, quascunque tribuunt suis illis confictis principijs, multò prius in elementis inesse. Quod porrò commentum hoc pugnet cum doctorum omnium sententia, quorum ad nos monumenta pervenerunt, probatione nulla indiget. Si quis ex auri, non cohortibus, sed decoctoribus, tria illa statuit elementa corporum omnium, etiam communium totius naturæ elementorum, quod à nullo factum suspicor, nae is dignissimus fuit, qui Paracelsum haberet discipulum. Hoc enim neque doctor neque melior fuit. Repugnare eandem phantasiam sacrosanctae veritati in sanctis scripturis propositae, evidenter suprà docuimus. Quod ergo & ratio falsum, & sensus confictum, & doctorum hominum consensus ementitum, & sacræ literæ impium esse comprobant, hoc quis verum esse sanus homo putet? Verùm enim aliud mihi nunc incidit. Quo etenim plus de his rebus cogito, tanto mihi occurrunt subinde absurdiora.

FVR. Quid id est?

ER. Paracelsus, vt ex suprà dictis apparet, tria illa prima sic esse consumpta dixit in fabrica coeli & elementorum, quomodo nos materiam primam consumptam, vt sic loquar, in eadem dicimus. Sanè materiam primam nominant: & ex eis elementis constructa esse quatuor diuersa affirmat: ex his deinde cæteras res creat. Falsum igitur est iuxta Paracelsum, tria hæc ita comprehendi ab elementis, vt à cærea seu capsa inani. Falsum & illud, elementa naturas esse incorporeas [p. 157] & inanes. Etenim quod ex corporibus concreuit, non potest incorporeum censeri. Falsum non minus est, tria hæc, ex elementis posse per artificiosam resolutionem elici ac seorsim demonstrari. Vt enim materia prima per se subsistere nequit, sed cogitatione sola separabilis est, sic & tria hæc sola imaginatione separabilia esse oportet ab elementorum forma. Elementa certè non continent intra se tanquam in cista quædam tria illa prima: sed ex ipsis mistis constant: nec sunt aliud Paracelso, quàm corpora ex his conflata. Aliud est multò ex aliquo, vt materia, concretum esse: & idem hoc intra se velut in sinu retinere. Sanguis ex pane, verbi gratia, constat, panem in se actu non continet.

FVR. Quid si negem tibi tota illa tria in fabricam elementorum assumpta: sed partem eorum aliquam adhuc in singulis aut aliquibus elementis reseruari dicam?

ER. Non sufficit dicere, verùm oportet etiam probare. Ostensum autem est contrarium esse omni ratione, sensu, experientia, ac sacrosancto Dei verbo. Deinde quid facerent, aut cui vsui seruirent ista corporum principia in elementorum loculis reposita?

FVR. Generationi corporum.

ER. Quorum? Non seminalium, opinor. Hæc enim immortalia decernunt: quæ necesse est nec augeri nec minui posse. Quod enim alitur, augetur, minuitur, id etiam dissoluitur. Alitio enim ideo est, vt, quod exhalat, reponatur. Vbi nihil abit, reponsitioni locus non est. Ergo nec nutritioni locus erit. Quocirca his corporibus vsum præstare nullum possunt. Quorum igitur generationi inseruient?

FVRN. Crassiorum istorum, quae videmus & tangimus: quaeque Mumiae & Balsami latentis tegumenta dicimus.

ERAS. At hæc ex elementis vulgaribus constare Paracelsus cum omnibus suis discipulis asserit, nisi si aliud ille sensisse probetur, qui ele- [p. 158] menta facit naturas incorporeas. Idem tamen sibi contradicens aliquando ex vsitatis communibusque elementis corpora fæculenta & rudia, seminum scilicet munimenta & cortices, coagmentari docet. Quomodo in resolutione quatuor elementa inuenirentur, si non ex eis mista composita prius fuissent?

FVRN. De fructibus elementorum tempus est, vt disseramus. Video autem nobis hic spatiosissimum aperiri campum: quem sine labore & tædio non perlustra bimus, nisi compendio vtamur.

ERA. Non explorabimus omnes angulos, spineta, specus, & lacunas fœtidas: nec ex putore morbum contrahemus, tantùm pictos & somniatos fructus ac flores inspiciemus: vt propter admirationem fictionum fastidij minus sentiamus. Concedimus & nos elementa suos proferre fructus. Sed inter nos & Paracelsi opinionem longè diuersissima est ratio. Nos enim intra terram multa generari scimus: in aqua pisces viuere intelligimus ac videmus: extra terram plantas & animalia extare nouimus: at omnia hæc ex elementis quatuor mistis constare perspeximus. Paracelsici autem cum suo Præceptore affirmant singula elementa suos quosdam producere fructus absque aliorum permissione elementorum: ita vt sui sint ignis siue coeli: sui Aeris: sui Aquæ: sui Terræ. Etenim ignem solum affirmant proferre fulmina, tonitrua, pluuia, grandines, niues, rores, & similia. Aērem dicunt generare Mannam: & quae huius generis alia reperiuntur. Aqua sola gignit ipsis Metalla & Metallica cum gemmis, lapidibus, & consimilibus alijs. Terra prurit animalia, plantas, & fructus eorum. Reliquos vitae participes fructus elementorum, quos videlicet singulis adscribit Paracelsus, libenter prætereo: cum & in prima collatione, & paulò suprà mentionem eo- [p. 159] rum fecerimus. Hoc solum in praesentia præcipuè velim scire, quomodo semina in theatrum progressura corpus ex elemento, ex cuius sinu seu cauitate prorepunt, induant aut inde sumant? Ex elemento non accipiunt, si sunt naturae incorporeae & inanes, ac loca tantùm vacua: vt ille opinatur. Et de seminibus plantarum in terram proiectis vt aliquid comminiscantur Nouatores pessimi, de animalium tamen seminibus, quaecunque intra vterum foecunda sunt tantùm, nihil confingere poterunt. Hæc enim in matricibus elementorum nec sunt, nec fuerunt vnquam, sed in animali & ab animali generata sunt: ac sui generis animalia procreant, priusquam terram attingant. Proinde Chimaerae sunt turpissimae, quaecunque de hac re garrīt: adeoque indigna sunt, quae bonus vir legat, nedum confutet. Quanquam talia sint, nihilominus audet affirmare, in quolibet misto quatuor vulgaria elementa inesse. Quomodo quatuor in resolutione apparent, si vnicum in composito inest?

FVRN. Rudimenta duntaxat elementorum, non autem elementa confici scribit.

ERAST. Siue rudimenta vocet, siue elementa appellet, nostra nihil refert. Quippe corpora sunt, quae separatim se inuicem, separatimque monstrari possunt, ignem, aquam, aerem, terram, repraesentantia.

FVRN. In quolibet elemento ponit reliqua tria: sed ita tamen, vt eius elementi, in quo sunt, naturam sapiant. In terra enim inest, inquit, aer terreus, aqua terrea, ignis terreus: in aqua inest terra, aer, ignis, sed aquea. Sic in aere reperiuntur ignis, aqua, terra, aerea. Eodem modo in igne comprehensa sunt terra, aqua, aer, ignea omnia. Hæc ratio facilè excusabit, quod in planta & animali quolibet quatuor elementorum rudimenta monstra, tametsi [p. 160] ex vna terra concresuisse contendat.

ER. Hoc agit, vt video, diligens hic Paracelsi discipulus, vt praeceptoris insaniam & temeritatem non modò in plerisque aequet, verùm etiam in compluribus superet. Hoc modo elementa sedecim habebimus, quatuor terras, totidem ignes, aeres, aquas. Et cum omnia hæc sint corpora visibilia (Non enim in resolutione separatim subsistere ac demonstrari possent, nisi corpora visibilia essent) corpus autem visibile iuxta Paracelsum non sit elementum, sed Spiritus quidam inuisibilis per elementorum visibile diffusus, triginta duo nacti sumus elementa. An non improbè fecero, si sceleratas hasce nugas refellere tentauerim?

FVRN. Ne hic quidem à sui praeceptoris mente recedit author, vt ex secundo Archid. intelligi potest. Suspicio autem eos sensum minus absurdum tegere inusitatis phrasibus. Equidem non argumentis, sed flagris refutanda sint, si sic intelligi velint, vt verba videntur sonare. In loco citato cum Paracelsus res ex quatuor elementis in aequali mensura mistis constare dixisset (Dicit autem apertis verbis substantialiter omnia inesse in mistis) simulque declarasset, qua ratione, licet contraria sint, in vna re commorentur, huiusmodi quaedam addit. Substantia Nymphæ in se habet aquam: at nec terram, nec ignem, nec aerem continet. Imò nec similitudo aliqua inest siccitatis aut caliditatis. Coagmentatio eius est aqua sola. Quamuis hoc ita habeat, nihilominus tria præterea insunt elementa: at non de reliquis tribus sunt, quae imperfectè insunt. Quin nec adiuuantur ab illis, nec ortum inde habent: verùm ex dominatore (hoc enim videtur intelligere per prædominantem) elemento, quod huic generi siue rei destinatũ est, principij originem suam capiunt. Mox Philosophiae aduersari ait, vt elementum vincens seu prædestinatum (quod continuò quintā essentiam appellat, [p. 161] appellat) non in se habeat reliqua tria. In his inquam, videtur Paracelsus simile quiddam dicere, licet aliud intellexisse censeri possit.

ER. Quæ monstra nobis producis? Nympham, vt res alias, ex quatuor elementis constare affirmat. Eandem ex aqua sola concreuisse asserit: reliquorum elementorum ne similitudinem quidem adesse ait. Item, aquam in ea vincere: cætera inesse quidem essentialiter, at ab vno vincente oppressa teneri. Item, tria esse in Nympha elementa praeter aquam: at non ex alijs tribus, sed ex aqua originem habere. Item, sic inesse reliqua, quomodo aqua, cui permixtum est acetum: aqua permanet, quamuis aquae vires non possit absolutè repræsentare. Quemcunque sensum occultare voluerint sub istis ambagibus, & prodigiosis contradictionibus, nihil tamen proficiunt. Si hoc volunt, elementum apud nos purum nullum existere, sed in quolibet omnia inueniri, falsum nihilominus erit, aliam esse terram, quæ aeri permista est, quàm quæ cum aqua commixta cernitur. Ratio similis est aliorum omnium. Sanè quod permistum alij est, non differt à se ipso, si naturam rei cuiusque spectes, quantiscunque naturam in mistionem abijcit. Non enim differt mel cum aqua confusum à melle sincero, & non misto, modo in hydromelite naturam mellis retinuerit. Si naturam mutauisse ponas, non iam erit terra, sed ex mistione compositum, aperte vocabitur terreum: terra nominari nullo pacto debet. Elementa itaque plura non sunt, quàm quatuor recepta ab omnibus. Nec ratio solùm tot esse, non plura, demonstrauit, sed & sensus nostri nobis comprobauerunt, & quod maximè valere meritissimo debet, sacræ literæ nobis confirmant.

FVR. Quid ad id dicis, quòd cuique elemento suos peculiares & proprios fructus assignant?

ER. Suo mox loco de hac ipsa re agemus. [p. 162] Nunc illud demonstratum esse sufficiat, quæcunque de principijs, elementis & continentibus & contentis noua protulerunt Paracelsici, aduersari non modò principijs rectè constitutis, intelligentiae ac sensibus, iudicio denique omnium eruditorum: verùm etiam repugnare pietati, & sacrosancto Dei verbo. Quòd si ratione nulla nostra firmare possemus, putida tamen illa mendacia & portentosa deliria: ideo probare nullus posset intelligens, quia incredibiliter absurdè inter se omnia pugnant. Quo nomine indigna sunt, quorum suscipere mus, vel explicationem aliquam vel confutationem. Ideo autem diluere quaedam verbosius volui, vt & falsæ Paracelsicorum imaginationes clariùs appareant, & de veritate principiorum & elementorum minus deinceps dubitetur. Rectè veteres consuluerunt, vt in principijs rectè ponendis nullis parceremus laboribus. His enim concinnè aptèque constitutis firma necesse est permanere, quaecunque ex his ritè concluduntur. Quod si falsa esse demonstrata sint aliquorum principia, sua sponte collabuntur, nemine quatiente, quaecunque super ea extructa sunt. Quocirca minimè necessarium est, vt porrò conemur Paracelsi deliria confutare: postquam principia eius, quibus innituntur reliqua omnia dogmata, futilia inania, putida, falsa, mendacia, impia esse declarauimus. Verissimè igitur de ipso illud pronunciauerimus, concepit cum dolore & labore, & peperit iniquitatem.

FVR. Verum est, exercitatos non egere ampliore confutatione: At tardiores, inter quos me profiteor esse, & in philosophicis disputationibus intra modum versati quarundam rerum explicationem vberiorem desiderant. Quamobrem te oro, vt quae de mistione ac miscibilibus illi prodiderunt, sigillatim exponere mihi non graueris. Veruntamen quia de Quinta essentia nuper aliquid dictum est, vehemen- [p. 163] ter scire velim, quid de hac sentias. Pertinet hoc ad disputationem de elementis: propterea quòd quintum elementum esse dicunt.

ER. In vtroque tibi pro viribus gratificari conabor. Quanquam decreueram apud me omnem de quinta illa essentia disceptationem in tertiam collationem reiicere: in qua de admirabili illa Medicina morbos omnes percurante sermonem habebimus. Quia tamen tibi placet hoc loco audire quid sentientum existimem, age morem tibi geram: & quantum praesenti loco conuenit, diligenter exponam.

FVR. Si quatuor tantùm sunt elementa, vt demonstratum est, atque ego firmiter persuasum nunc habeo, quidnam erit quintum elementum, quod ab Aristotele dicitur celebratum, & aequè in terra, aere, aqua reperiri? Animaduerti supra quintam vocari Essentiam à Paracelso, & elementum praedestinatum, & substantiam rei mistæ. Legi etiam, cum apud Paracelsum, tum apud discipulos eius, diuersum quid esse ab elementis quatuor. Quid autem sit, nec apud Aristot. inueniri, nec apud Paracelsum me inuenturum spero. Etenim qui falsè aliquid docet, is nihil docet.

ER. Quatuor esse duntaxat mistorum elementa rectè iudicas. Plura namque nec sunt, nec esse possunt mistionis elementa, vt planissimè ac dilucidissimè suprà ostendimus. Quinti elementi cùm facit mentionem Aristoteles, dixi eum non de mistionis elementis loqui, sed compositionis. Cùm enim ex quot corporibus simplicib. compositus hic mundus sit quaeritur, rectè respondetur, ex quinque, sic constare, quomodo ex literis syllabae citra mistionem constant. Nec aliter ab Aristot. quinti elementi mentionem factam noui. Hoc quintum elementum ab Aristotele celebratum, qui putat aequè in terra, aqua, aere inesse, hoc studet impensè, vt absurdius ceteris fatuis insaniat. Nunquam enim & nusquam putaui, dixi, concessi, vel Aristot. vel alius [p. 164] quispiam in Aristotelis Philosophia institutus coelum aut partes coeli commissas esse cum turbidis & fluxilibus infimi huius mundi elementis.

FVR. Non loquitur author ille de coelo, sed de Quinta vocata essentia, quae in mistis deprehenditur corpore minimo purissimo, & planè aethereo. Hoc corpus in aere, aqua, terra, aequè inesse ait, non coelum vel coeli partes. Quanquam Paracelso non videtur absurdum, vt de coelo fructus quidam (& fortassè partes aliquae quoque) huc descendant, rebusque nascendis permisceantur. Sanè coelum nutrimento opus habere, & vaporibus de terra sublatis ali affirmat. Ex quo certè consequitur, partes aliquas ab eo continuè resolui.

ER. Non nescio quid hac de re scripserit Paracelsus. Varius est, vt in omnibus alijs. Hoc tamen crebrius affirmat, fructus coeli fieri generalium partes. Fructus autem de substantia coelorum pernasci necessarium est. Deinde si res omnes ex quatuor elementis substantialiter in mistis inexistentibus compositae sunt, vt ipse tum alibi, tum in 2. Archid. explicatissimis verbis asserit, atque inter elementa vnum est coelum, necessario efficitur, coelum esse partem materiae mistorum. In nuper editis libris omnes viuentes habere in se spiritum siderale ait, per quem astra sensibiliter & insensibiliter operetur. Mox hæc etiam addit: Sidera in cunctis corpus suum habent, non in homine tantùm. Sunt igitur sidera pars quaedam materiae corporum. Non enim de qualitate loquitur, sed de corpore. Nec effugies, si respondeas ignem inesse, coeli fructum. Quoniam in Meteoris non simpliciter affirmat, sed argumentis prorsus firmissimis, in sua doctrina videlicet, ac iuxta suas hypotheses, probat ignem elementum non esse. Demum quid aliud sentire existimari potest, cùm hominem microcosmum esse, atque in se actu, actu inquam, habere [p. 165] contendit omnes vniuersi mundi partes? In sagaci sua Astronom. nuper edita homini duo (etiam tria) attribuit corpora: quorum vnum sit ex quatuor elementis concretum, nempe carneum: alterum sit de coelo & sideribus desumptum. Hoc post mortem sic tandem redire ad sidera ait, quomodo carneum in elementa dissoluitur. Quo loco iterum sui immemor coelum & sidera distinguit ab elementis, cum alibi pro quarto elemento nobis obtrudere magnis conetur viribus. Hanc eius inconstantiam animaduertens, opinor discipulorum vnum, dum quarti elementi meminit, duobus nominibus coeli & ignis exprimit: non audens fortasse alterum ponere solum. Quartum igitur elementum dicit esse, coelum vel ignem: quasi dubitet, vtrum ponat. Etenim ignem & coelum differre, ne Paracelsus quidem negauerit: vt ex suprà citatis patuit. Idē voluit, quando hominem ex quintis quatuor elementorum essentijs fabricatum scribit. Quamobrem non multum mirer, si idē sensisse illum, de quo loquimur, opineris. Suspicionem aliquam facit, quod quintum elementum eque reperiri ait in aere, aqua & terra, præteritis igne & coelo. Sed esto, non sit locutus de coelo coelique parte, aethere, sed de alio quodam corpore, hoc saltem falsò affinxit Aristoteli, quod scilicet elementum aliquod quintum agnouerit, quod aequè in elementis vel mistis omnibus reperiatur.

FVR. Aristoteles in 2. de Animal. gen. cap. 3. manifestè ponit corpus quoddam diuinis elementis, cuius participes facit omnes animae potestates: licet huius corporis naturam differre pro animalium nobilitate & ignobilitate non neget. Quare non malè scribit, quinitum elementum quoddam ab Aristotele fuisse cognitum & celebratum.

ER. Fallitur toto coelo, quisquis Aristotelem quintum Paracelsi elementum, vel somniauisse somniat. Quid a- [p. 166] liud continet tota Aristotelis doctrina, quàm quae hic oriuntur & intereunt corpora, ex quatuor elementis duntaxat, vt ex materia, coagmentata esse vniuersa? An non quatuor esse solùm, neque plura, neque pauciora saepissimè affirmauit, & aliquando etiam demonstrauit? Certè non reperitur in omnibus operibus ipsius unica syllaba, quae diuersi aliquid indicet. Quare prorsus certum est, alium esse huius loci sensum. Quippe cùm tota sua doctrina ex diametro pugnaret, si hoc voluisset, quod Paracelsici nouatores putant. Et si maxime posset ostendi, hoc eum voluisse in praesenti loco, nihil vererer affirmare, ipsum hîc, vt & in alijs quibusdam, hallucinatum fuisse: neque iustè possemus reprehendi, si ab eo recedentes ad veritatem accederemus. Hîc nuda vtitur affirmatione: alibi demonstrationibus vtitur, quae dissolui nequeunt. Non ignoro praestanti doctrina viros putauisse, eum hîc animarum vehicula, quae Plato confinxit, approbare voluisse. Quòd vt de mente admitti posset de alijs tamen animabus, quas ex materiae potentia educi putauit: ac proinde vehiculis illis, in quibus accedant ac recedant, opus non habere, frustra dicitur. Quod si etiam de alijs animab. concederetur, non tamen esset elementum, sed tantùm vehiculum animarum: cum quibus & adueniret misto, & cum ex eodem misto iterum abiret. Alij quidam iudicant, eum glutinium esse putauisse animae & corporis, sine quo anima corpori cohaerere non possit. At vero si rectè alibi decreuit, tam non esse per cunctandum, quid forma corpori vniat, quam non solicitatum quid in cera signum retineat, frustra glutinum hoc introduxit pro animabus, quae materiam informant, ac separabiles à corporib. non sunt. Stoicorum hoc fuit delirium, non Aristotelis. Pro instrumento potius, quàm pro glutino induxisse videtur. Hoc certius nihil est, quàm de nullo elemento mistionis eum loqui, sed de corpore [p. 167] quodam generabili & corruptibili, quale praeter quatuor elementa simplicia, & ex his composita corpora, nullum agnouit in hoc mundo mutabili. Quintum enim elementum ab ipso appellat, hoc est, coelum cum omnib. suis partibus, omnino expers generationis & corruptionis censuit. Caeterùm vt euidentius veritatem videas, age verba eius inspiciamus. Cum ostendisset Aristot. animas omnes in conceptu potentia prius inesse, quàm actu: statim addit, necessarium proinde esse, vt vel prius existentes conceptib. immittantur omnes, vel non existentes prius ingenerentur, vel partim hoc, partim illo modo insint. Confutatis deinde primis duob. membris, amplectitur tertiũ: & aliquas animae partes extrinsecùs ingredi docet, vt mentem, aliquas non sic ingredi, vt reliquas omnes. Non enim per se possunt intrare, inquit, cum sint inseparabiles: neque cum corpore seminis, cùm sit excrementum. Sola igitur mens externè accedit. His positis: quoniam quaeri poterat, quomodo alia ingenerarentur, mox addit: Animae potestates aliae calore habent suorum officiorum socium, per quem vt instrumentum generant. Hic enim calor in spiritu seminis contentus transmittitur materiamque conceptui aptā sic mouens, quomodo ab anima motus ipse fuit, generationis fit autor. Verba sic habent: πάσης μὲν οὖν ψυχῆς δύναμις ἑτέρου σώματος ἔοικε κεκοινωνηκέναι, καὶ θειοτέρου τῶν καλουμένων στοιχείων. ὡς δὲ διαφέρει τιμιότητι αἱ ψυχαὶ καὶ ἀτιμίᾳ ἀλλήλων, οὕτω καὶ ἡ τοιαύτη διαφέρει φύσις, πάντων μὲν γὰρ ἐν τῷ σπέρματι ἐνυπάρχει, ὅπερ ποιεῖ γόνιμα εἶναι τὰ σπέρματα, τὸ καλούμενον θερμόν. τοῦτο δ᾽ οὐ πῦρ, οὐδὲ τοιαύτη δύναμίς ἐστιν, ἀλλὰ τὸ ἐμπεριλαμβανόμενον ἐν τῷ σπέρματι, καὶ ἐν τῷ ἀφρώδει πνεῦμα, καὶ ἡ ἐν τῷ πνεύματι φύσις ἀνάλογον οὖσα τῷ τῶν ἄστρων στοιχείῳ. διὸ πῦρ μὲν οὐδὲν ζῷον ἐμποιεῖ, οὐδὲ φαίνεται συνιστάμενον πυρουμένοις, οὔτ᾽ ἐν ὑγροῖς, οὔτ᾽ ἐν ξηροῖς, οὐδέν. ἡ δὲ τοῦ ἡλίου θερμότης καὶ ἡ τῶν ζῴων, οὐ μόνον διὰ σπέρματος, ἀλλὰ καὶ τὸ περίττωμα τύχῃ τῆς φύσεως ὂν [p. 168] ἕτερον, ὅμως ἔχει καὶ τοῦτο ζωτικὴν ἀρχήν. ὅτι μὲν οὖν ἡ ἐν τοῖς ζῴοις θερμότης οὔτε πῦρ, οὔτ᾽ ἀπὸ πυρὸς ἔχει τὴν ἀρχήν, ἐκ τῶν τοιούτων ἐστὶ φανερόν. Ex postremis verbis, quibus hanc disputationem conclusit, omnes perspiciunt, quid voluerit hoc loco demonstrare Philosophus: hoc scilicet, caliditatem foecunditatis & generationis authorem non esse caliditatem igneam, sed nobiliorem. Quaenam sit, & vnde ortum ducat, non explicat. Nos autem, quibus hæc coelitus patefacta sunt, clariùs aliquantò videmus vnde profecta sit, & à quo vim suam nacta fuerit. In praesentia satis est indicasse, quae fuerit mens Aristotelis in adductis verbis. Sciendum igitur est, Aristotelem non dicere, caliditatem seminum, quam δύναμιν ψυχικήν, θερμότητα ψυχικήν, θεϊκήν, μεγίστην, &c. nominat, coelestem esse. Quippe αὐτὴν tantùm vocat siderum colori. Non esse autem eiusdem natura ac generis, quae κατ’ ἀναλογίαν eadem duntaxat sunt, longè est euidentissimum & certissimum. Ex quo sequitur etiam, ipsum spiritum seminis, in quo calor vitalis inest, non existimauisse coeli vel aetheris partem aliquam esse. Nam si spiritus ille verè esset aethereus, caliditas eius propria non esset ανάλογος caliditati stellarum, sed esset reuera coelestis caliditas: quod Aristoteli tamen non videtur. Videamus igitur qua ratione probet, calorem animalium generationis effectorem, non esse calorem igneum. Omnis animae potestas, inquit, corpus videtur participare diuinis elementis. Vnde hoc probat? Quoniam, inquit, in omni semine calor inest foecunditatis author. Quid autem est hic calor? Non est, inquit, sola qualitas, sed spiritus est in spumoso seminis corpore contentus, caliditati obtinens non igneam, sed Solis & siderum calori proportionem quandam respondentem. Ratiocinatio Aristotelis talis est: Quod spiritum participat, in quo [p. 169] natura coelesti caliditati proportione quadam respondens inest, corpus participat elementis praestantius. Omnis porrò anima participat talem spiritum. Quocirca participat corpus elementis praestantius. Vis & robur argumenti consistit in eo, quòd virtus diuiniior elementis in corpore insit elementis praestabiliore. Nam respondere inter se oportet virtutem & subiectum. Quo fit, vt pro animarum nobilitate & ignobilitate tum virtutem earum generatricem tum corpus subiectum similiter differre sit necesse. Quare si potestas animalium generatrix nobilior est virtute elementorum, subiectum quoque huius nobilius esse oportet elementis. Quòd autem animalium procreatrix facultas praestet elementorum virtutibus, eo probat, quòd elementa nulla generent animalia. Sumit autem tanquam confessum cunctis, potentiam hanc esse quandam caliditatem. Quòd semina foecunda efficit, inquit, calor est ac nominatur, non igneus, sed coelesti calori proportione respondens. Quo posito, sic argumentatur proposititi, propositionem maiorem probans. Calor coelesti respondens calori, diuinior est elementorum calore. At calor seminis talis est. Quare nobilior est. Minorem probat ex efficientia vtriusque caloris. Ille calor similior est coelestis caloris, cuius operatio propius accedit ad efficientiam coelestis caliditatis. At seminis calor proprius in agendo accedit calore elementorum: proinde similior: quoque existit. Minoris probatio in his verbis consistit. Διὸ πῦρ μὲν οὐδὲν ζῶον, ἐν θερμοῖς δὲ καὶ ψυχροῖς, &c. Sensus est. Si elementorum calor posset generare, praestaret hoc in primis calor ignis. At hic nihil generat, cùm animalium calor instar caliditatis coelestis generet, seu vitae principium obtineat. Hactenus igitur respondent animalium calor coelestium calori, quatenus simili modo generat, [p. 170] auget, fouet, nutrit, conseruat: non autem comburit, perdit, dissipat, instar caloris ignei. Liquet hoc ex causa quam adfert. Quoniam ignis calor, inquit, non perinde suauis est & benignus ac coelestis. Etenim nec animal vllum generat, nec apparet consistens aliquid in ignitis rebus (Hoc enim significat πυρούμενοις: alij perperam verterunt, densis.) siue humidum sit siue siccum, quod ignem sic patitur. Quid est in hac Aristotelis disputatione, quod elementum quintum introducat? Caliditatem foecundam in animalibus negat esse igneam aut ab igne ortam esse. Idem nos quoque sensimus semper sumus. Ignis enim calorem animalem adiuuare ac confirmare potest, generare per se solus non potest. Sic ventriculi calorem corroborare valet, vt comentum panem concoquat felicius: sine insiti caloris huius opera cibos in chylum conuertere verum nullos potest. Non enim assentiri possumus Paracelso mendacissimo tene brioni contrariũ affirmanti. Postest igitur duplex adferri responsio. Prima est, quòd non loquatur de igne misto, qui in compositis refractus, ignis amplius non est: qui ubi non perdit & comburit oblata, sed alia temperans, & ab ipsis vicissim temperatus materiam ad vnionem, quam σύνοδον vocat Aristoteles, mouet, sed de nostro igne vult intelligi, qui sit excedens quidam feruor concurrentia omnia destruens. Et quòd sic vsurparit aliquando nomen ignis Aristotles, vnicο ipsius testimonio probauisse contentus hic ero: quod in 3. ca. li. 2. de Ortu & interitu legimus. Nec ignis nec aer, inquit, nec alia elementa hîc sunt simplicia, sed mista sunt. Quae autem syncera sunt, non sunt haec, sed his similia, οἷον τὸ τῷ πυρὶ μᾶλλον, πυρώδης δὲ, ἀτμὸς καὶ τὸ τῷ ἀέρι ἀεροειδές. ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ἄλλων. τὸ δὲ πῦρ ἐστιν ὑπερβολὴ θερμότητος, ὥσπερ ἡ κρύσταλλος ψυχρότητος. ἡ δὲ γῆς ἐν ζώοις ὑπερβολαί τινές εἰσιν, ἡ μὲν ψυχρότης, [p. 171] ἡ δὲ θερμότης, εἰ δὴ ὁ κρύσταλλος εἴη τῆς γῆς ὑπερβολὴ καὶ ψυχρότητος, καὶ τὸ πῦρ ἔσται ζέσις θερμοῦ καὶ ξηροῦ. διὸ καὶ οὐδὲν ὑπὸ γῆς γίγνεται ὅτι ἐκ πυρός. Hic certè eodem modo & eisdem propè verbis loquitur ignem nihil generare dicens. Intelligit autem, non mistum temperatumque ignis calorem, sed excedentem quendam feruorem rebus omnibus inimicum: id quod ex opposita ei glacie vnusquisque potest perspicere. Vt igitur à glacie nihil generatur, quantumuis frigus elementorum in mistis ociosum non sit, ita neque ab igne supra modum feruente aliquid gignitur. Ignis sanè, quoad elementum & pars misti est, non est ζέσις & feruor destruens: sed calor temperatus à contrarijs sub imperio formae materiam congruenter mouens, fingens, formans. Quod si respondeo haec, quae vera est, tibi non satisfacit, dicito, solum ignem non generare: quod Aristoteles eum alibi saepe, tum in his ipsis libris de Animalium generatione clarè affirmauit. In vltimo capite libri post quarti Meteor. haec legimus. ἔστι δὲ ἅπαντα, ὡς μὲν ἐξ ὕλης, ἐκ τῶν εἰρημένων στοιχείων scilicet ὡς δὲ κατ’ οὐσίαν, τῷ λόγῳ. An potest apertius dici, corporum & partium hominis materiam esse quatuor elementa? Non arbitratur λόγον seu τὴν οὐσίαν, formam scilicet, ab elementis non deduci. Nam paulò post, cùm partes similares omnes calore & frigore densari cogit, dixisse, atque ab eisdem causis omnes alias affectiones, πάθη, ἕξεις, θεωρίας, σκληρότητας, μαλακότητας, aliasque tales in eodem libro enumeratas, effici monuisset, organicas partes & substantia, qua hoc est os, illud caro, non ab hisce, sed vel ab arte, vel à natura, vel ab alia causa confici asserit. Eandem sententiam dilucidè in 1. cap. lib. 2. de Generatione animalium proposuit his verbis. τὸ μὲν γὰρ ὑγρὸν ὕδωρ ἂν ἀπέκτεινε, ὥσθ’ ἄλλο ὄργανον φύσει μὲν ποιήσει τὸ πῦρ μόνον, οὕτως ὥστε καὶ ὁ ἥλιος καὶ ἡ χεὶρ· τὸ δὲ αὐτὸν ἢ τὸν ἕτερον οὐδὲ ἄψυχα. [p. 172] ξῶον τι ἐστὶ. σκληρὰ μὲν οὖν καὶ μαλακὰ καὶ γλίσχρα, καὶ κραῦρα, καὶ ὅσα ἄλλα πάθη ὑπάρχει τοῖς ἐμψύχοις μορίοις, θερμότης καὶ ψυχρότης ποιήσει ἂν, τὸν δὲ λόγον, ᾧ ἤδη τὸ μὲν σὰρξ, τὸ δ’ ὀστοῦν, οὐκ ἔτι ἂν. ἡ κίνησις ἡ ἀπὸ τοῦ γεννήσαντος ἡ τοῦ ἐντελεχείᾳ ὄντος, ὃ ἐστι δυνάμει, ἢ ἐξ οὗ γίνεται· ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν γινομένων κατὰ τέχνην. σκληρὰ μὲν δὴ καὶ μαλακὴν τὸν σίδηρον ποιεῖ τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρόν, ἀλλὰ ξίφος ἡ κίνησις ἡ τῶν ὀργάνων, ἔχουσα λόγον τὸν τῆς τέχνης. ἡ γὰρ τέχνη ἀρχὴ καὶ τὸ εἶδος τοῦ γινομένου, ἀλλ’ ἐν ἑτέρῳ· ἡ δὲ τῆς φύσεως ἐν αὐτῷ ἀρχὴ τῆς κινήσεως ὥστε Φύσεως τῆς ἐχούσης τὸ εἶδος ἐνέργεια. In his verbis hoc primum cernimus, omnem partium corporis materiam esse quatuor elementa: neque corporis quinti fieri vllam mentionem. Deinde liquet ex Aristotelis sententia calorem & frigus authores esse omnium affectionum, quae in animalium partibus insunt, excepta conformatione seu figuratione & forma. Quanquam verò non ab his formam deducit, non tamen sine his carnem, ossa, neruos, generat. Non solus ignis, inquit, pedem aut manum, carnem aut os efficit, quemadmodum neque gladiũ, aut securim solus effingit: Calor itaque & frigus corpora faciunt, lenta, friabilia, mollia, dura, flexibilia, ductilia, &c. Formam autem, per quam hoc sit caro, vel os, vel neruus, hac vel illa figura ornatum, non tribuunt. Huius enim principium est aliquid actu prius eandem retinens. Vt enim domum non aedificat faber nisi prius ideam in animo conceptam habeat, sic nihil efficit os aut carnem nisi prius facultatem haec efficiendi ab eo acceperit, quod actu formam talem possidet. Haec causa est, cur lapides & metalla nullis organis distincta instar animalium & plantarum (Nam in his etiam aliqua organorum figuratio cernitur, imperfectior tamen, quàm in animalibus.) nascantur. Anima namque formante carent, sine qua calor & frigus nil aliud possunt, quàm quae in Meteor. docet Ari- [p. 173] stoteles ab eis effici. Tertiò non assignat Aristoteles hanc facultatem quinto corpori cuidam, sed τῷ λόγῳ & formae actu existenti adscribit. Si enim interroges, vnde virtutem adeptus sit generandi calor in animalium semine contentus, respondebit Aristoteles, à forma seu anima consecutum hoc esse. Sicut enim motus instrumentorum, ab artifice manans lignis opera gladium efficit, ita semen ab animali motum caloris beneficio animal generat. Hanc autem vim scimus nos à Deo animalia in creatione tunc accepisse, cùm singula iussit se multiplicare & propagare. Quippe iubendo etiam facultatem perficiendi largitus est. Concedimus igitur, virtutem generatricem seu calorem vitalem non esse caliditatem igneam, nec ab igne solo profectam esse. Hoc sensit Aristoteles, quando calorem animalium, quoad foecundus ac generationis author est, neque ignem esse, neque ab igne potestatem eiusmodi consecutum affirmauit. Quoniam facultas generatrix ab aliqua forma animalis generandi actu obtinente proficiscitur. Nam in generatione vniuoca generans & generatum specie vnum, numero duo esse oportet. Iam affirmare de igne quis ausit, animal ipsum esse? Calor ergo non ab igne accepit, vt sit foecundus: animalque certum effingere producereque possit. Quanquam verò ita habet responsio, tamen ex hoc sequitur, animalium calorem, quoad videlicet calor est, non esse ab igne cum elementis alijs temperato commixtóue genitum. Non eadem sunt, calorem esse, ac virtute generandi praeditum esse. Sic propendum res habet, vt in instrumentis artis. Malleus enim, verbi gratia, poculum facit, non quoad ferreus est, sed quoad potentiam hanc ab artifice accepit. Vt malleus sit, ex ferro habet, vt poculum faciat, ab artifice adipiscitur. Sic animalium calor ab elementis habet, quod calor est: at quod foecundus est, à [p. 174] meliore causa nanciscitur: quod non ratione solùm demonstrari, verùm etiam Aristotelis infinitis fermè testimonijs doceri potest. Qui libros de Anima perlegit, causas vitae, mortis, iuuentutis, ac senectutis ab eo traditas considerauit, aliaque huius generis scripta examinauit, atque an congenitus animalium calor, qui sub imperio formae concoctionis, nutritionis, generationis, & omnino actionum naturalium omnium author est & effector, ex elementis conflatus sit adhuc dubitat, indignus est, qui inter eruditos vel nominetur solùm. De respirationis causis disputans, sic ait: ἔργον πρῶτον, ὅτι τὸ ζῆν καὶ τῆς ψυχῆς ἔμφυτον θερμότητός τινός ἐστιν. οὐδὲ γὰρ ἡ πέψις, δι’ ἧς ἡ τροφὴ γίνεται τοῖς ζώοις, οὔτε ἄλλῳ ψυχῆς, οὔτε ἄνευ θερμότητός ἐστι. πυρεὶ γὰρ ἔργα ἐστὶν ἅπαντα. Manifestè hîc repetit, quod in libris de Anima, alijsque dixerat, solum ignem non efficere concoctionem, sed animam igne velut instrumento cibos conficere, nutritionemque exercere. Calor igitur animalium ab igne habet, quod est calor. At ab hoc non habet, quod ex alimento sanguinem generat, & ex sanguine carnem, verum ab anima id obtinet: qua per calorem, quem ignem Aristoteles nominat, omnia operatur. Paulo pòst haec addit: Alias animae facultates absque vegetatrice, vt in libro de Anima dixi: hanc autem absque igne naturali impossibile est existere. In hoc enim natura ἐγκεκρυμμένη αἰτία. Simili fermè loquendi modo in libro de Iuuent. & senect. capite quarto, de Anima loquens ait, ἅπαν περὶ ἐμφυτοῦ θερμοῦ, &c. Planius eandem hanc rem totam expressit in fine libri de Spiritu: quo in loco in hanc sententiam scribit. Errant, quicunque putant calorem seu ignem vnica facultate secare creditum esse. Quoniam in corporibus tum animatis, expertibus, tum animâ participantib. plurima agit. Et in illis quidem densationis, rarefactionis, fusionis, coactionis, [p. 175] aliorumque talium accidentium author est. In animatis quidem efficit, ex comparatione artium conciectandum est. Vt enim aliud agit ignis aurifabri, aliud fabri aerarij, aliud coci, eodem modo aliud efficit calor huius, aliud alterius animalis. In hoc autem discrimen est praecipuum, quod igne caloréue artes vtuntur vt instrumento tantùm. Natura verò etiam vt materia. (Quippe ignis, quo vtuntur artifices, operis pars nulla sit.) Neque mirari hoc quisquam ita debet atque illud, quo pacto natura sic nouerit eo vti, vt cum proprietatibus figuram & proportionem quibusque rebus tribuat: quomodo solum ignem atque spiritum referre nequaquam licet. Et paucis interpositis, inquit. Quae porrò fuerit caloris cuiusque differentia, siue instrumentum, siue materia, siue vtrunque, ponatur esse. Nam ignis discrimina consistunt in ratione maioris ac minoris, & quae sequuntur. Constat manifestè ex citatis à me testimonijs (alia libenter praetereo, vt quòd vbique calorem animalium à frigore elementorum instar ignis extingui ait, ac similia.) Aristotelem calorem animalium, quoad calor est, ab elementis deriuare: at quoad foecundus est, alius nobilioris causae opus iudicasse. Idem probat ratio. Etenim calorem animalium, qui sub formae rectione, concoctionum ac generationum in singulis est effector, abs calore igneo iuuari, confirmari, augeri, vegetationemque reddi, nullus nescit. Non minus ab elementorum calore corroboratur, quàm à calore coeli ac Solis: quod experientia nobis quotidie demonstrat. Eundem foueri, instaurari, & amplificari ab eo, qui in alimentis inest, atque ab igneo seu elementorum calore ortum habet, ne insanus quidem negauerit. Caeterùm non posse vel elementorum, vel coelestis calor infitum in animalibus calorem augere & conseruare, si non vna esset omnium natura. Quare [p. 176] confitendum nobis est, ingenitum animalium calorem ab elementis promanasse.

FVR. Quis vnquam, praeter te, calorem coelestem iudicauit eundem esse cum calore elementorum?

ER. Omnes eruditi: tametsi non eisdem semper verbis affirmarint. Si calor coelestis, vt est in sideribus, aequiuocè calor est ac dicitur hîc & ibi, & hic eadem facit, quae calor elementorum facit, quis non videat alium eum hîc esse factum? Negant omnes calorem solis vrere & calefacere illic vt hic. Negant ergo eundem vtrobiq; esse. Quinimò calidum esse illic negant: cum calidum hîc esse ne scipites quidem ac saxa negare possint. Comburi, perdi, rarefieri, enecari, non minus igne quod vel causa specula nos docerent, si experimenta nulla alia haberemus. Frigus praeterea elementorum contrarium ei cum sit, non video quomodo alius naturae credi possit. Non obscurum insuper est, rem quamque pro natura suscipientis recipi, non pro ingenio & proprietate conferentis. Recipitur igitur calor coelestis ab elementis, vt suscipere possunt. Ergo cum eaedem sint vtriusque effectiones, idem subiectũ, eodemque modo patiantur à contrario, frigore scilicet, quis inficiatur vnam in vtrisque esse naturam, quoad in hac sublunari materia ambo continentur impressi? Quamobrem perspicuum fecimus, cum calorem animalium à solo igne vim generandi obtinuisse negamus, illud nos propterea nequaquam negare, ab elementorum calore ipsum, quoad videlicet calor est, originem traxisse. Multò minus confiteri cogimur, Aristotelem quintum quoddam elementum corporum, seu quintam essentiam agnouisse. Quippe nullibi negat corpus, in quo vitalis illa potentia inest, ex elementis compositum esse. Sanè excrementum dici etsi calamitas vltimi & vilis. Alimentum autem qui putat Aristotelem ex alio aliquo corpore, quàm quatuor elemento- [p. 177] rum fabricare, non delirus tantùm, verùm etiam prorsus amens est & fatuus. Eodem quoque motu moueri cum ait, quo corpus augetur, quid aliud dicit, quàm ex eadem materia conflatum esse? Sic cum differre scribit pro animarum nobilitate & dignitate, mistum esse corpus indicat. Quid quod de peracto seminis motu in halitum solui asseuerat? Huc pertinet, quòd naturam ei tribuit humidam & aquosam, his verbis: τοῦτο τὸ σπέρμα τῆς γονῆς ἄλλως τε γὰρ ὑγρὸν καὶ θερμὸν. Φύσει ἔχον καὶ ὕδατος καὶ γῆς. Et quid potest dici apertius eo, quod in vltimo capite libri tertij huius operis dicitur. Causam redditurus ibi, cur in mari tam varia generentur, respondet, quia contineat omnia ad generationem necessaria, calorem, humorem, aerem, & terram. Mox similem esse ait vim alimenti & excrementi. Postea in terra & aqua plantas & animalia gigni asserit, quia in terra aqua, in aqua spiritus, in spiritu calor vitalis insit. Tandem de principio materiali & efficiente quaerens vnde veniat, & quid sint, ita fermè respondet. Calor in animalibus ex inesto nutrimento secernit & concoquit excrementum, principium τοῦ κυήματος. Est autem κύημα quod vtrunque habet, foeminae marisque principium, siue materiam & efficiens. Nutrimentum porrò est alijs aqua & terra, alijs ex his compositum. Ex his ergo generantur semen & principium τοῦ κυήματος. Si de ipso tepatis per cuncteris vnde fiant, respondet, terram materiae, caliditatem aeris efficientis rationem habere: quae ex aqua & terra secernat & coquat materiam generationi aptam, atque κύημα efficiat. Summa est, calorem, qui in animalibus inest, (aut in sponte natis, aeris caliditatem) ex aqua & terra materiam constituere seminalem. Ex quibus omnibus manifestissimè videmus, nunquam Aristotelem putauisse vel calorem seminis, vel spiritum, in quo calor genitalis inest, ex alio corpo- [p. 178] re quàm elementorum natum generatumque esse, quantumuis vim generatricem aliunde communicatam praeclarè viderit.

FVRN. Habeo aliquid quod obiiciam. Primum quidem quae de partibus corporis Aristoteles videtur dixisse, de semine tu dicta interpretaris. Deinde non videtur affirmaturus fuisse, animae species diuinius participare corpus elementis, si ex his compositum credidisset.

ERAST. Ad prius respondet Aristoteles in secundo libro, capite tertio, post verba suprà citata, perinde esse siue de partibus siue de semine interroges, an sit animatum. τὸ σπέρμα οὐχ ἕν. Si eadem est quaestio de anima, eadem quoque est de corpore illo animae, quod habere socium affirmat quamlibet animam. Ad alterum non minus expedita & facilis est responsio. Etenim mista perfecta omnia praestabiliora, nobiliora, diuiniora sunt elementis. Sunt enim veluti fines quidam. Elementa egerunt propter mista facta & creata sunt. Dicitur corpus aliquid diuinius alijs propter diuiniorem formam: nec est necessarium, vt ob id materiam habeat à reliquorum materia aliam. Etenim ex discrepante proportione eiusdem generis miscibilium, & causarum efficientium varietate diuersissima, & nobilitate & ignobilitate nobilissimi, differentia coalescere possunt: quemadmodum & oculis quotidie conspicimus, & manibus subinde palpando perspicimus.

FVRN. Videtur autem consequi, vt virtus elementis nobilior, quaeque ex elementis non sit nata, corpus etiam possidere debeat, quòd ab elementis originem non traxerit.

ER. Erras toto coelo. Vt enim iam omittam, quod praeclarissimus Philosophis visum est de formarum origine, vnum illud tuam sententiam egregiè confutat, quòd anima rationalis, cuius origo plane diuina est, quate- [p. 179] nus non instar aliarum ex materiae potentia educitur, corpus informat ex terra puluere seu luto conformatum, id est, ex elementis concinnatum: Adde quod Philosophi eruditiores, quicunque formas substantiarum effectrices aliud esse cognouerunt à temperamento, tametsi in cunctanter affirmarunt, plantarum & brutorum animas, quas ex materiae potentia educi nequaquam dubitarunt, diuiniores esse temperamentis, qualitatibus, viribus, & proprietatibus omnibus Elementorum, corpora tamen ex elementis mista constanter & verè defenderunt. Non igitur sequitur, corpus illud non esse ex elementis compositum, quod in se naturam habet Elementorum proprietatibus diuiniorem. Hinc est, quòd Aristoteles non dicit spiritum seminis coelestem esse, quem in corporibus animalium, ex nutrimento procreari certè credidit ac docuit, sed naturam in eo inhaerentem, nempe calorem in eo insitum ἀνάλογον statuit calori coelesti.

FVRNIVS. Verba Aristotelis non videntur minus de corpore, quàm de calore clara esse. Vocat enim corpus ἕτερον καὶ θειότερον Elementis.

ERAST. Iam dixi eum corpus ita nominare propter qualitatem in eo inhaerentem. Manifestè id perspicitur, & ex medio, quo propositionem suam probat, & ex conclusione. Etenim solam caliditatem, quatenus foecunditatis est causa, ab igne prouenire negat. Medium autem hoc est. Quodlibet semen habet in se calorem foecunditatis authorem, nempe spiritum, & in eo naturam coelesti caliditati ἀνάλογον. Hac enim duo comprehendit vocula Calor. Sensum igitur argumenti hunc esse oportet. Quod semen in se habet caliditate tali praeditum, qualis siderum calor est, corpus participat elementis nobilius. Animae tale semen generant. [p. 180] Nobilius igitur corpus participant elementis. Elementorum namque calor, vt ignis, non generat, sed perdit & corrumpit. Puto neminem esse, qui non videat corporis huius nobilitatem ex caliditate foecunda potius quam materia, quàm ex materia. Illud enim corpus nobilissimum putatur, quod nobilissimam formam habet. Perfectior autem est forma quaelibet, quo plures & perfectiores obtinuit facultates. Semen ergo corpus est longè nobilius corpore elementorum. Horum enim forma facultatibus praedita est nec multis nec admirabilibus. At seminis forma vires habet varias multiplices & plane admirandas.

FVR. Quia haec res vel per se obscura est, vel mihi tantùm videtur intricata & difficilis esse, oro te, vt alium praeterea nodum mihi soluas. Ignem dicis nihil generare, sed perdere & corrumpere: idque ex Aristotele affirmas. Mox ex eodem probare conaris, eandem esse caloris elementorum & animalium naturam, adeoque hunc illius esse sobolem quandam, quoad scilicet calor est (quod certè veritati rebusque valdè videtur consentaneum. Etenim negari non potest, quin calor insitus animalium ab elementorum calore confirmetur, instauretur, augeatur. Fit ergo vnus ex vtroque. Quare originem quoque habent eandem. Si enim genere differrent, nunquam possent vnum fieri.) At hoc posito, falsum dixit Aristoteles, cùm ignem nihil generare asseruit. Quomodo igitur ostendes Aristotelem non contradicere sibi? Quòd si ex ipsis apparentibus pronunciandum sit, ignem non minus generare fatendum est, quàm calorem coelestem. Ideo namque hic magis videtur generare, quia latius patet, atque virib. aequis terrena attingit, dum supernè deorsum defluit, vis autem ignis, tam procul in omnes partes aquabiliter spargi extendique non potest. Certè in vaporarijs siue hypocaustis nostris non tantum conseruantur hyeme quan- [p. 181] tum uis friga omnis generis plantae, vt & germinent, & folia, flores, fructusque procreent (illustre huius rei exemplum & documentum habes in Illustriss. Principis Electoris horto: vt alia interim taceam.) verùm etiam animalia generantur complura, quae extra ipsa in aere frigido ac libero tunc vel generari vel conseruari impossibile sit. Quid quòd in ipso igne nostro Pyraustas gigni in Cyprijs fornacibus refert Aristoteles lib. 5. de Histor. animal. cap. 19. Quare non rectè ab eo dictum est, nullum ab igne animal generari. Nec effugies, si alibi respondeas, eum dubitare, an animalia in igne gignantur: quod in libro 3. capite 11. de Animal. generat. facit. Quoniam de Elemento ignis, quod sub Luna est, loquitur: non de hoc igne nostrate agit, in quo Pyraustas viuere scribit. Quòd si de eodem loqui contendas, contradictoria cùm scribere confiteri simul cogeris.

ER. Non hoc mihi propositum est ostendere, Aristotelem nullibi aberrauisse. Hoc solùm declarare volui, eum quintum Elementum Paracelsicorum ignorauisse. Quod quia factum est, non multum laboro, quid obiicias. Attamen facile Aristotelem hoc loco defendemus. Quippe cum ignem animalia generare negat, de igne loquitur feruido, simplici, puro, & solo. Sic enim ipse interpretatur se ipsum. Calor, inquit, solus non efficit pedem vel manum, quemadmodum solus ignis non efficit securim aut ferrum. Et quid potest dici clarius, quàm quod scribit sic vti animam calore, quomodo artes vtuntur igne? Hoc solum discrimen ponit, quod artificium ignis instrumentum duntaxat est operis, pars autem nulla sit: cùm naturae instrumentum pariter & materia sit calor seu ignis natiuus. Ergo non generat ignis absque virtute formatrice siue anima vllum animal. At huius instrumentum factus generat ac fingit quodlibet.

FVR. Vbi virtus illa forma- [p. 182] trix est, cum ex putredine animalia confinguntur.

ER. In materia putrescenti est illa pars, quae pro animalis generatione collecta est. In hac, inquam, iussus ille Dei inest, atque id agit, quod agere debet. Instrumento autem vtitur, tum infito in ea calore, tum solis aut ignis eundem illum roborante.

FVRN. Satisfactum mihi est in hac parte.

ERAST. Vehementer velim ad extremum ex te intelligere, quidnam commodi & vtilitatis accessurum putes Paracelsicis, si quammaximè credidisse probaretur Aristotelem, corpus seminis siue ψυχικὸν πνεῦμα in eo contentum non esse corpus ex elementis concretum?

FVR. Mumiam & Balsamum seu medicamentum suum omnibus morbis exitium adferens facilius probarent, causaeque suae authoritatem fidemque maiorem compararent.

ERAS. Plurimum falleris. Nam Aristoteles corpus hoc non in alijs quàm animalium seminibus & excrementis quibusdam inueniri putauit, Deinde nec in viuente, & perfecto, nec in mortuo animali reperiri censuit. Quoniam nihil magis vrget, quàm partem animalis nullam esse: & animal iam perfecto in Spiritum solui & expirare. In viuentibus igitur nullum est Balsamum, nulla essentia quinta. Quod si etiam in viuentibus inesse daremus, frustra tamen inesset pro isto generali remedio. Non enim posset in corpore animae vitaeque experto, singe sede necessario cui vita seu anima exhalaret. Paracelsus autem Balsamum & quintam essentiam suam in omnibus inesse ait, etiam vino, lapidibus, succis, plantarum corporibus mortuis ac arefactis: imo ex viuentibus vita sensuque nullam elici posse contendit.

FVRN. Sic omnino res habet, vt dicis. At nescio adhuc tamen, quid essentiam quintam vocent Paracelsici.

ERAST. Somnium est hominum ociosorum & fallere alios cu- [p. 183] pientium, quomodo se deceptos senserunt ac doluerunt. Quamobrem solicitùs esse non debes, si quidnam ita appellent, nescias. Paracelsus elementum vocat praedestinatum, hoc est, Elementum in quolibet misto dominans, & praecipuam misti virtutem retinens. In Nymphaea est aqua, non simpliciter, sed tali quadam virtute ac forma delibuta. Ratio eadem est aliorum. Hanc quintam essentiam, qui compositam esse negat, is aut verè simplex est in his rebus, aut improbè simplicitatem simulat. Nihil enim est aliud, quàm vel totum compositum, vel pars eius aliqua à calore diligenter elaborata & extenuata cum partium quarundam secretione. In hac separatione & extenuatione, si non seruetur modus, corrumpitur mistum, & generatur ex eius materia aliud: quale videlicet ab agente tali generari potuit. Hinc ausus est quidam scribere, vinum quoque circulatione effici posse venenum nocentissimum. Similis est rerum aliarum alias saluberrimarum ratio: quod de melle affirmauisse Paracelsus fertur, tertia aut quarta distillatione admodum exitiosum reddi.

FVR. Intelligo ex ista declaratione, non simpliciter verum esse, quod quidam scribit, quintam essentiam illud in re qualibet nominari, quod facilè ardeat. Quanquam probabile sit facile incendi quod à calore summè est extenuatum, & quodammodo aereum seu etiam igneum redditum.

ERA. Non sic definit Paracelsus. Etenim in tertio Archid. ait esse materiam corpoream summè attenuatam, & ab Elementis ac partibus impuris corruptionique obnoxijs secretam, in qua totius compositi potestates comprehensae sint. Appellat autem nominibus alijs pluribus, Naturam, Virtutem, Potestatem, Arcanum, Medicinam, Tincturam, Colorem, Vitam, Propriam potentiam, spiritum vitae Spiritui similem. Negat interim apertè quintam Naturam esse à quatuor Elemen- [p. 184] tis distinctam, vel corpus temperarum. Quippe omnes quintam essentiam certi alicuius elementi naturam referre. Auri igneam, argenti aqueam, plumbi terream, hydrargyri aeream esse. Nec eadem est, inquit, natura & facultas vel ignearum, vel aeriarum, vel aliarum, sed habent suas quaeque vires proprias, prout ad hanc vel illam actionem destinatae sunt singulae. Ex his patet, quid vocet Elementum praedestinatum, nempe rei cuiusque propriam compositionem sua insignitam virtute ac forma, in qua certum elementum praeponderet alijs. Patet illud etiam, non esse corpus simplex, sed compositum vehementer attenuatum & purificatum. Si essent simplicia corpora, non haberent tam differentes vires. Quocirca nugae sunt ac fabulae, quae de quinto elemento quodam, quod aequè insit terra, igne, aere, aqua, garriunt noui Sophistae. Constat insuper quintam Rhabarbari, exempli causa, essentiam tantisper retinere propriam Rhabarbari compositionem ac mixtionem, quantisper proprias eiusdem possidet facultates. Impossibile namque est, vt alicuius rei propria virtus extra illius rei naturam & compositionem inueniatur, cuius est propria. Si Magnetis proprium est ferrum ad se trahere, non poterit haec vis in re alia, quàm in Magnete cogitari. Non enim propria esset Magnetis, si etiam in Succino aut re alia reperiretur. Itaque si per nimiam attenuationem ac separationem partium vires compositi amitti possunt, non erit, quod ita praeparatum est, quinta essentia: sed aliud quiddam ex corrupto composito natum. Sic potest vinum, vt dictum est, adeo per circulationem subtiliari, vt iam non virtutem salubrem vini retineat, sed veneni exitiosi naturam adipiscatur.

FVR. Praeclarè nunc video, Quintam illam essentiam nihil esse aliud, quàm compositum attenuatum compositi vires retinens. Quoniam si [p. 185] has perdiderit, non rectè vocabitur Quinta illius rei essentia, ex qua corrupta natum est: sed eiusdem cadauer rectius nominabitur. Consonant cum hac sententia, quae in Astronomia magna scribit, his verbis: Quod ex quatuor extractum est, quintum est: in quo nihilominus quatuor insunt. Caeterùm quia haec ad alium locum spectare propius perspicio, nihil amplius nunc peto. Sed nec superest iam aliquid praeterea intelligor, quod de elementis quaeri debeat. Aristotelem Quintae Paracelsicorum essentiae, Arcano, Balsamo (quod illi ab eo eminus conspectum fuisse autumant) nullo pacto patrocinari clarè percepi. Ad Hippocratem verò quid respondeas? Multa ex ipso pro se adducunt testimonia: quorum aliqua probabilitatis speciem habent, aliqua nimis detorta videntur.

ER. In tertia collatione Hippocratica examinabimus: quo tempore ostendam, improbissimum vix aliud esse in hoc genere tentatum, quàm quod portentosae imaginationum conantur facere patronum Hippocratem summum virum. Quid is de elementis senserit, partim ex scriptis eius, partim ex Platone, partim ex Galeno constat. Vnum à nobis retrò testimonium citatum arrogantem impudentiam Paracelsicorum satis retundit.

FVR. Quae ex lib. de Veteri seu prisca Medicina citant, non nescio ad sequentem disceptationem pertinere. At quae ex primo lib. de dieta proferunt, non incommodè, puto, in praesentia excutiantur. Videtur namque Hippocrates eo in loco generationem vniuersamque de rerum omnium constitutione loqui.

ER. Vno verbo respondere possum, Hippocratem in hoc libro nec sibi nec veritati consentanea dicere. Addo deinde hoc etiam, quamuis perperam de rerum ortu & interitu ibi disserat, nihil tamen eum dicere, quo Paracelsi phantasia subleuetur ac iuuetur.

FVR. Vtrunque mihi velim ostendi.

ER. Pu- [p. 186] gnare sententiam eius cum Platonis & Aristotelis, atque aliorum omnium Philosophorum, qui hos secuti sunt, opinionibus, non opus habet ostensione. Etenim nullus extitit adeo iners & rudis, qui res omnes ex igne & aqua solis componerent: qui nihil generari & corrumpi assereret, seu qui generationem à mistione, corruptionem à secretione discrepare negaret: qui animam nihil aliud esse quàm ignem & aquam putaret: qui eandem extrinsecùs ingredi in corpora animalium, & tum à corporibus animas, tum ab animabus corpora nutriri opinarentur: qui animas misceri crederet. Quid porrò secum pugnet, aequè clarum est. Quippe alibi constanter res omnes ex elementis quatuor conficit, generationemque à separatione, distinctionem. De animae substantia quid senserit aliàs, non est necesse hic explicare verbosius. Sufficit monuisse, ipsum alibi quoque statuere, animam nihil esse aliud, quàm calidum. in 6. Epidem. αἰθήρ ψυχῆς ὄχημα μέχρι δυνάμεως. Tale est, quod hîc scribit: εἰ σπείροιη δὲ ἄνθρωπον ψυχὴ μείξασα μερέων, οὐκ ὅλον, ἔχοντα σύγκρησιν πυρὸς καὶ ὕδατος. Et mox. σπέρμα δὲ ἐς ἄνθρωπον ψυχὴ πυρὸς καὶ ὕδατος σύγκρησιν ἔχουσα, μείξει αἵματος ἐνηδύνται. Haec, inquam, nefanda deliramenta de anima tú hîc etibi alibi affirmata non admittimus vllo pacto. Primum quidem quia falsa sunt & absurda, vt gentiles homines plerique perspexerunt. Deinde quia non modo cum clarissimorum Philosophorum doctrina, sed etiam cum sensibus nostris pugnant. Postremò quia pietati & sacrosanctis literis ex diametro opposita sunt. Similis est ratio generationis & corruptionis: in quarum explicatione ab omni tum sensu tum ratione discedit. Quanquam non nescio, interpretatione commoda excusari in hac parte posse. Illud ad rem magis facit, quod in hoc ipso libro foedè sibi ipsi contradicit. Etenim his verbis, Διὰ τὸ τὸ ἀνθρώπου ψυχὴν ἐν αὐθρῶπῳ αὐξάνεσθαι· ἐν ἄλλῳ δὲ [p. 187] ὄδειν· καὶ τῶν ἄλλων ζώων τῶν μερῶν ἅμα αὐξάνεσθαι, contrarium deinde asserit his fcribens. ὅτι ἡ μὲν ψυχὴ, τὸ αὐτὸ πᾶσα γέγονε· ἡ ψυχότης, τὸ δὲ σῶμα διάφορον ἕκαστον. Ψυχὴ μὲν οὖν αἰεὶ ὁμοίη καὶ ἐν μείζονι καὶ ἐλάσσονι· τὸ δὲ ἄλλοιστάται ὥστε διὰ φύσιν ἕτερον αὐξάνεσθαι. Si in solo homine maioribusque animalibus anima augetur, falsum est animam vnum idemque aliquid esse in omnibus viuentibus seu anima praeditis. Si idem est in omnibus animantibus anima, quomodo in homine augebitur, & non etiam in mure, rana, pisce? Deinde si nihil est aliud, quàm σύγκρησις ex igne & aqua commissis, quomodo non aequè fit subiecta incremento & decremento in pusillis & grandibus animalibus? An corpus est in grandioribus, in minutioribus naturam suam exuit? Non arbitror. Quòd si etiam confliturae sint res cunctae ex igne & aqua, & haec continuè alterantur κατὰ φύσιν καὶ κατ’ αὔξησιν, qua ratione similis sui semper manebit anima, nec instar corporum alterabitur, cum & ipsa corpus sit ex eisdem elementis coagmentata, ex quibus illa coaluerunt? Absurditatem omnem superat, quòd hominis anima affirmat in omnia animalia irreperē, quandoque reciprocante quod in sensibus in auctionem corporis, at in iunioribus eiusde deminutionem absumi asseuerat. Verba eius, ne putes me aliquid fingere, sunt haec: ἡ δὲ ψυχὴ τοῦ ἀνθρώπου ἀναρτατὶ ἐς αὐτὸν ζῶον, ὅτιπερ ἂν ἀνέχη, καὶ ὅτι καὶ τῶν ἐς αὐθρῶπιν αὐτῶν ἐνεστεφθαι τε ἀπεσθωριον. αὔξεται δὲ οὐκ ἐν πᾶσιν ὁμοίως· ἀλλ’ μὲν χρῆσις νέουσι τῶν σωμάτων, τῶν, ἀπὸ ἀρχῆς εἴδους τῆς αὐξήσεως τὸ δὲ σῶμα ὄντος αὐξήνει· συνεξερχομένα καὶ ἀπελλυομένα καταναλίσκεται εἰς τὴν αὔξησιν τοῦ σώματος, ἐν δὲ τοῖς πρεσβυτέροισιν, ἀπὸ βραδινῆς ἕξιος τῆς κινήσεως, καὶ ἡ ψυχὴ τοῦ σώματος, καταναλίσκεται εἰς τὴν μείωσιν τοῦ σώματος. Ex recitatis abundè liquet, ab omni veritate alienissima esse, quae in hoc libro tradidit Hippocrates. Patet illud etiam, cum tur- [p. 188] pissimè sibi ipsi non vno tantùm modo contradicere: Manifestum non minus est, cum impiam & nefandam de generatione tum aliarum rerum omnium tum animae nostrae opinionem tradere: qualem scilicet nulli vnquam eruditi philosophi post Platonem & Aristotelem defensarunt. Videtur ad Anaxagorae figmenta inclinare, imò prolabi: quantumuis aliter paulò sese explicet. Iam refutati, vt Paracelsi fabulis non fauisse declarem. Perspicui hoc primùm ex eo poterit, quòd non ex seminibus & arcanis quibusdam incorporeis viribus res constituit, sed ex igne & aqua inter se mixtis & alteratis architectatur corpora pariter & animas. Deinde quòd actiones omnes nulli aliî potentiae quàm ignis virtuti adscribit, seu caliditati, frigiditati, humiditati, siccitati. Bardus est, atque aligno, qui hoc non videt. Hippocratem in praesente libro vel solum vel praecipuè docere, vrgere, inculcare. Victus ratione praescribere, inquit, homini potest nemo, εἰ μὴ πᾶσιν ἡ φύσις ἀνθρώπου γνώμηι. Hanc deinde exponens, ait esse compositionem ex igne & aqua. Et igni quidem adesse caliditatem & siccitatem, aquae autem frigiditatem & humiditatem: quibus inter se variata proportione agentib. & patientib. omnigenas rerum species nasci docet. Si balsamum quoddam prae aliis foueri, conseruari, augeri oportere censuisset, valdè mutilà tradidisset eam rem, cuius plenam declarationem promittit. Mox docet situs regionum, anni tempora, ventos, constitutiones praesentes, si quidem modum excedant in caliditate, frigiditate, &c. morbos gignere & proinde in offerendo cibo animaduertendum, vt superanti qualitati contraria opponamus, nulla vllius balsami facta mentione. Praeterea cùm igne & aqua inter se sic mista, vt ambo vincant & vincantur, neutrum verò prorsus pereat, sufficere omnibus rebus tum generandis tum nutriendis asserit, nullo semine latente opus esse praeter haec si- [p. 189] mul etiam affirmat. ταῦτα δὲ ξύμφωνα ἕτερα, inquit, αὐτὰ παρακεῖται, τοῖσί τε ἄλλοισι πᾶσιν, καὶ ἀλλήλοισιν. Mox vires vtriusque recensens ait. τὸ μὲν γὰρ τοῦ πυρὸς δύναται πάντα διὰ παντὸς κινῆσαι. τὸ δὲ ὕδωρ πάντα διὰ παντὸς θρέψαι. Si sufficiunt haec sibi & aliis, quod paulo post repetit, quomodo putauit alia insuper latente vi opus esse? Ignem effectorem facit, aquam materiam: sic tamen vt ambo tum agant tum patiantur. Si alterum, inquit, alterum prorsus vinceret, nec mutua temperatione conspirarent, nihil harum rerum existeret, quas nunc extare cernimus: at sic habentibus erunt & eadem, & neutra, &c. nec simul deficient. Dum enim mutuo sibi vires suas communicant, atque variè inter se agendo & patiendo temperantur, πολλὰς καὶ ποικίλας ἁπάσας ἰδέας ἀποκρίνονται ἀπ’ ἀλλήλων καὶ ἀπεργάζονται τῷ ζῴων. Vides ne eum ex mistione horum generare tum animalia tum semina rerum? Non ergo putauit in abyllis nescio quibus seu in cortice vincta & sepulta iacere semina: quae digestis temporibus soluta & sub Elementorum corticibus vel siliquis occultata cum certo corpore, balsamum quoddam solis Paracelsicis notum & parabile creent. Necessarium est studio nouitatis excaecatum esse, quisquis hic iudicat aliam rerum generationem ab Hippocrate introduci, quàm per Elementorum mistionem à Peripateticis traditam. Differt in eo maximè & ferè solo, quod mistionem non facit ex omnibus quatuor Elementis, sed duobus tantùm. Veruntamen excusari potest, si dicamus eum nominatim mentionem ignis tantùm & aquae fecisse, quia in mistione principes partes obtinent ex omnium sententia: non tamen ob id alia excludere noluisse. Sanè ignis est praecipuè figurare, formare, fingere: aqua autem figurari, formari, fingi. Vt autem effigiem figurámue retineat, terrae admixtione opus fuit. Notandum porrò est, quod dicit ignem πάντα [p. 190] γιὰ πάντὸς posse. Hoc enim differunt aliae qualitates à caliditate & frigiditate, & caetera, quod non totas res per totas alterant ac mouent: cuius rei causa solas has mistionem veram efficere posse mox ostendemus. Caeterùm quando rem nullam perire dicit aut fieri, sed omnia esse prius, ex sententia priscorum loquitur, materiae omnem essentiam adscribentium: contra quos tam saepe disputat Aristoteles, & quidem consentaneè Sacris literis.

FVRN. Memini apud Ecclesiasten me similem legere sententiam, nihil videlicet nouum esse aut fieri sub Sole. Generatio vna, inquit, abitur, succedit altera, terra autem in seculum stat. Oritur Sol & occidit, & ad locum suum regreditur. Ventus quoque circumducendo pergit, & ad circuitus suos recurritur. Flumina pergunt ad mare, & reuertuntur illò vnde venerant, vt rursum redeant. Item omnia pergunt ad locum vnum: omnia sunt ex puluere & reuertuntur in eundem. Sic ferè Hippocrates. ἔκαστον πρὸς ἑαυτό.

ERAS. Dispars sunt Solomonis & Hippocratis sententiae. Ille namque vel non loquitur de rerum corporatarum generationibus, sed de hominum actionibus & affectionibus: vel eadem dicit specie esse, fuisse, futura esse, non numero. Ideo generationem aliam praeterijsse, aliam successuram esse ait. Non ergo hanc & illam putauit eandem esse. Terram autem, hoc est, materiam eandem permanere affirmat itidem: quomodo etiam ex puluere omnia facta, & in eandem omnia iterum resoluenda dicit. Ergo eadem sunt ac fiunt, & non sunt. Eadem specie, non eadem numero. Sanè conuersionem Solis hesternam cum hodierna vnam esse numero nequaquam putauit Salomon. Hippocrates autem non ad speciem respexisse, verùm ad materiam oculos animumque cum Antiquis conuertisse videtur. [p. 191] Haec quia omnium vna est, ex omnium sententia, non malè dixit huius ratione omnia vnum: & vnum omnia esse. Idem enim Solomon quoque asserit: ex puluere facta esse omnia, & in eundem reuerti omnia. Ergo vnum sunt omnia, si materiam spectes, de qua Hippocrates locutus est. Omnia namque ex aqua & igne mistis generantur: & in eadem demum resoluuntur. Fit etiam noui nihil, si species rerum consideres, atque de naturali generatione loquar, vt Solomon dixit. Quicquid enim factum olim fuit, nunc etiam fit: & quod nunc fit, olim quoque factum est.

FVRN. At constat species quasdam interijsse, ac proinde non esse nunc, quae fuerunt olim omnia. Quippe cinnamomum, quale nobis author ad Pisonem describit, vt alios mittam, nullus hodie vidit, tametsi regiones, in quibus nasci solebat, notiores hodie sint Lusitanis atque alijs, quàm Augusti aetate Romanis fuerit Germania. Balsamum verò vbi nunc reperitur? Laserpitiũ quoque interiisse constanter affirmant, qui harum rerum cognoscendarum studiosi noscuntur. Quomodo ergo scribit Hippocrates, καὶ ὅτε ζῷον διώλλυται οὐ τὲ μὴ μετά τι εἶναι? Aut si de solis animalibus loqui dicas Hippocratem, qua ratione discipuli Paracelsi rectè affirmarint speciem nullam interire, nisi vniuersa simul pereant?

ER. Hippocrates suae hypothesi consentanea dixit. Non enim videtur animal perire aliquod posse, manente materia & qualitatibus eiusdem. Sicut enim generata prius sunt, ita eisdem manentibus causis porrò quoque generabuntur. Non ergo potest animalis materia perire, nisi pariter aliarum rerum omnium materia pereat: cum sit eadem omnium. Quibus se argumentis alteri defendat, ipsi viderint. Nos enim secretas illas species in elementis latentes, abysso siue in orco sine corpore latentes non agnoscimus. Eandem neque Hippocratem in praesente libro agnoscere. [p. 192] probauimus. (Quamuis nec sibi nec alijs consonantia in eo tradere videatur.) Primum quidem, quia ex igne & aqua non corpora tantùm, sed etiam animas nostras effingat & componat. Deinde quòd vim & facultatem agendi omnem qualitatibus primis assignet. Praeterea quòd praedicta duo elementa sufficere sibi & alijs rebus cunctis assereret: hac inductus ratione, quod nimirum in se habeant omnes vires quae generandis alendisque rebus sufficiant. Item quòd omnes species ex horum mistione nasci seu ab eisdem mistis secerni autumet: ac manifestè rerum generationem dicat esse mistionem, corruptionem autem misti dissolutionem. His iam illud addamus, quod ideo dissimilia ab his generari opinatur, quia nunquam quiescunt, sed continuè alterantur. Non ob id varias res gigni censet, quia semina ex orco procedant in lucem, sed quia nunquam desinant elementa mutari. Denique quòd opinionem illorum reprehendit, qui ex Orco generata prodire in lucem arbitrabantur. Perorcum nihil aliud potuit intelligere, quàm abyssum seu inanitatem & vacuum Paracelsicorum. Etenim cum animal nullum mori posse ait, in nihilum seu in incorporeum verti non posse significat. Qui putat Hippocratem dubitauisse, vtrum animalia mortem patiantur hanc, quae est animae à corpore seclusio, mente mortuus est, vt ut aliàs viuat. Quid enim arte sua tenauit aliud, quàm à morbis & morte praeser uare ac liberare mortales? De alia ergo morte loquitur, nempe de reductione corporis ad non corpus. Docent apertè, quae mox addit, verba, οὔτε τὸ μὴ ὂν γενέσθαι πάντε μὴ ὄντος, ὅθεν παραγίνεται. Haec, inquam, ratio eius insulsa est & fatua, nisi per has voces, μὴ ὂντος, ὅθεν παραγίνεται intelligatur nihil, siue nullam materiam. Quoniam quod ex semine generatur habet materiam vnde generetur. Haec ubi [p. 193] vbi desit, reuera nihil est vnde generetur res corporea. In summa, quae sequuntur, omnia absolutè probant, cum de materia loqui ex qua res naturales fiunt, & in quam postremò iterum soluuntur. Ex orco igitur prodire, est ex non materia fieri: quod impossibile rectè iudicat. Quoniam ex non materia corpus materialem facere praeter creatorem vis nulla potest. Tantum igitur abest, vt ex orco res protrat, vt ex eo nasci aliquid posse impossibile ducat.

FVRN. Cum fatetur nihil noui in generatione fieri, vtique intelligit semina antea latuisse in Elementis.

ERAST. Si per semina habilitatem materiae intelligerent, tolerari possent. At cum substantiam incorpoream, ab elementorum natura longè diuersam, intraque ea latentem sic nominant, explodendi sunt. Iam enim ostensum est, Hippocratem res omnes ex elementis generare per variam alterationem & mistionem, non per latentia ipsis semina qualia ipsi somniant. Elementa, inquit, sufficiunt generandis rebus omnibus suis proprijs viribus, & propter mutuam actionem & passionem diuersas rerum species producunt. Latent igitur semina rerum in elementis: quatenus habilia sunt, vt certis mensuris & proportionibus mista alterataque res quasuis gignant. Noui autem idcirco nihil dicit fieri, quia corpus non fit nouum, sed ex vna materia, quae nec oritur neque interit, omnia fiunt, & in eandem rursus resoluuntur. Noua fierent, si ex non corporibus corpora fierent, quod Paracelsici insipientissimè asserunt. Sic accipiendum est quod dicit: Generari & corrumpi idem sunt: Commisceri & secerni idem sunt. Generari & commisceri idem sunt. Interire, diminui, separari idem sunt. Quomodo eadem haec sunt, si contraria sunt? Contraria esse neque ignorat, neque non dixit. Mox enim addit, ὁ νόμος τῇ φύσει οὐκ ἐωυτὸν ἐναντίον. Idem igitur [p. 194] sunt, quatenus circa vnum idemque versantur: quod est materia rerum omnium mutabilium. Hoc ipse hisce verbis indicauit. ἕκαστον πρὸς ταὐτὸ, καὶ ταὐτὰ πρὸς ἕκαστον τὸ αὐτὸ. Quomodo singula ad omnia, & omnia ad singula idem possunt aliter esse, quàm quod ex vno sunt vniuersa? Quippe differre res, vt neque visu neque facultate simile aliquid inter se habeant, paulo ante dixerat.

FVRN. Quid sibi vult Hippocrates, cum generari dicit res per secretionem, ac γένεσιν & ἀπόκρισιν eadem facit? Sanè videtur separari nihil posse, nisi quod actu iam existit. Si ergo ex Elementis res secernuntur, prius vtique insunt, tametsi fortasse id nos lateat.

ER. Non esse vnicum huius nominis significatum, nec eodem semper modo vsurpari nullus nescit. Hippocrates hîc ponit pro generatione, propterea quòd, quae per mistionem Elementorum generantur, à totis Elementis separantur: & velut partes quaedam abscinduntur à reliquo corpore. Arbitror, clarissimè nunc te videre, quanta impudentia sit illorum, qui ex hoc libro conantur imperitis persuadere, Hippocratem à Paracelso stare, & nescio quae fictitia semina rerum omnium in Elementis abscondita agnoscere. Nunc tractationi de elementis finem tandem imponemus.

6 De mistione

FVR. Non refragor. Iamdiu enim cupiebam de mistione audire, quid sentiendum mihi censeas.

ER. Hîc quoque primùm exponam, sed breuiter & concisè, quae de mistione rectè tradiderunt veteres: deinde nouam nouorum Philosophiae verae contemptorum mistionem excutiemus. Sic enim magis apparebit, quam foedè aberrent à veritate. Non est necesse, opinor, vt mistionem esse probem in rebus naturalibus. Sensus enim nostri locupletissimi sunt testes. Et ne Paracelsicos quidem hactenus insanire arbitror, vt hac de re ambigant: licet aliàs ignem calidum esse negaturi potius videantur, quàm [p. 195] veris & vsitatis acquiescere velint. At mistionem esse, vel ob id negare non possunt, quia ipsi quoque alia tamen ratione, introducunt. Nomen porrò mistionis non eodem modo semper & vbique ab authoribus vsurpatur, cum alicuiando congeriem & aceruum rerum commissarum, vt milii, tritici, aliorumque talium superficies suas seruantium, significat. Interdum compositionem duorum, vel trium, vel plurium corporum ita inter se confusorum, vt, quamuis singula naturam seruent, ac aliquando separari iterum possint, vnum tamen ex omnibus confectum corpus denotat. Talis est crama ex vino & aqua compositum corpus: quod non est vnum forma, sed continuatione tantùm. Etsi enim neque vinum neque aqua terminis suis separata sunt, sub forma tamen sua naturali vtrunque sic continetur, quomodo in argento saepe aurum inest: ac per aquam nominatam fortè ab eo secernit. Tale quoque corpus est Melicratum; itemque hydromel, aliaque infinita per artem composita. Tertio sumitur pro corpore ex pluribus rebus composito; vt ex omnibus vnum quiddam sit factum à componentium omnium natura diuersum: formamque possideat à formis componentium prorsus differentem. Quae sic miscentur, ea demum vere vocantur mista. Quoniam quaecunque miscibilium formas, vt Elementorum, retinent, imperfectè mista putantur. Horum alia ex vno fermè Elemento constant, quod aliorum propemodum qualitatibus solis affectum sit, vt sunt aqua marina, aqua pluuia, cinis, ros. & huius farina alia plura. Quaedam ex pluribus quidem sunt in vnum corpus coactis conflata, sed à frigore sunt condensata & compacta: quod diuersas simul materias cogit, vt hyemali tempore experimur. Huius generis in aere quoque multa nascuntur, veluti nix, pruina, grando: & in subterraneis lapides metallici: aliaque talia plura. Perfectè [p. 196] autem mista, quae sic propriè vocantur, illa sunt, quae per mutuam actionem & passionem ad substantiam rediguntur mediam, formamque acquirunt à componentium formis omnino aliam: vt vnum omnia sint per se, non autem per accidens, vt crama. Horum alia ex Elementis statim conflantur, alia ex prius mixtis coagmenantur. Mistio igitur propriè dicta est ἕνωσις, id est, vnitio miscibilium alteratorum. Alterari autem oportet ad mistionem coeuntia per totas substantias. Quippe impossibile est, vt ex pluribus inter se confusis vnum aliquid per se fiat ab omnibus distinctum, si non tota alterentur, quae sic coeunt. Caeterùm qualitates in tota vniversitate hac rerum mutabilium nullae reperiuntur, quae admota sibi corpora tota alterare possint, extra caliditatem, frigiditatem, humiditatem, siccitatem. Quamobrem necessario cogimur has qualitates tanquam principia mistionum statuere. Nullus adeo est imperitus & rusticus, qui non videat has qualitates praeter modum auctas dissolutionis mistorum causas esse. Quare generationis quoque authores necesse est vt fateamur, quoties modo conueniente coquunt ad certimisti generationem.

FVR. Non nescio sic plerosque sentire, nec possum damnare rationes, quibus opinionem suam astruunt, tamen scrupum mihi non leuem parit haec opinio. Quoniam in Philosophia didici, qualitates seu accidentia non esse actionum causas principales. Et enim cum natura & essentia earum omnis pendeat à forma, omnino consequens est, vt non has, sed formas Elementorum dicamus mistionis causas esse. An non absurdum sit putare, qualitates generare substantiam? Sanè promptius fuerit hoc à Physicis omnibus receptum est, res nullas supra naturam suam agere, maioremue aliis perfectionem donare, quàm ipsae obtinuerint. [p. 197] Substantiam porrò quis neget nobiliorem esse accidente? Quare non principia fuerint mistionis, sed instrumenta solummodo. Sed nec vt instrumenta necessario videntur requiri, cum sine eis formae tam possint efficere mistionem, quàm possint alia multa facere.

ER. Ad priora facilis est responsio. Non enim sic dicimus esse principia, vt principes causas statuamus, sed vt instrumenta esse dicamus, sine quibus forma nulla miscere possit. Si recordaris eorum, quae ex Aristotelis sententia suprà disputauimus, non est cur hîc aliquid amplius dicamus. Negat Aristoteles calorem & frigus per se sola carnem aut os generare: eadem aut magnum figurare: sed densare, cogere, indurare, rarefacere, fundere, mollire, solum posse. At idem qualitates easdem, in primis autem calorem, sub imperio & rectione formae omnes actiones naturales peragere incunctanter & verè affirmat.

FVR. Quae igitur est forma illa mistionum opifex?

ER. In genere dico tibi esse mandatum Diuinum, quo in creatione praecepit elementis, vt inter se pro singularum rerum generatione concinnè conuenirent. Ad quam rem colorum conuersiones non parùm faciunt, vt à Philosophis rectè fuit expositum: nisi quod his plura tribuerunt, quàm par sit.

FVR. An non possunt igitur formae mistionem efficere absque qualitatibus?

ER. Non possunt. Etenim si formae primò nullis interuenientibus qualitatibus agerent eo modo, quo in praesentia loquimur de actione & passione, primò quoque paterentur. At quaecunque per se primò patiuntur, ea corrumpi, & per se quoque primò corrumpuntur. Iam verò certum est ex omnium rectè philosophantium sententia, formas per se primò nec generari nec corrumpi, sed composita solummodo tum nasci, tum interire. Res propemodum in formis ita habet, vt in habitibus & dispositionibus: quas Aristoteles primò [p. 198] & per se neque generari neque corrumpi demonstrauit in 7. Physic. cap. 3. Non enim mouentur res secundum habitus, sed secundum qualitates sensibiles.

FVR. Non admittent Aristotelis sententiam Paracelsici: vt quem ex alto despicere soleant, Praeceptorem imitati, qui post se multis parasangis Aristotelem collocat.

ER. Neque nos Aristoteli hanc authoritatem deferimus, vt quae via ipsi sunt, mox acceptemus & credamus: sed audacter ab eo dissentimus, quoties cum rationibus firmis non vti perspicimus. In loco autem citato sic probat, quod diximus, vt minimè verecundum nobis sit, ne Paracelsici falsitatis cum coarguant. Ergo sicut figura & habitum non est alteratio, sed quibusdam mutatis siue alteratis existunt, ita fermè formarum quoque non est generatio, sed quibusdam mutatis subitò & in non tempore existunt. Compositum igitur id est, quod propriè tum generatur, tum corrumpitur, non autem forma, aut materia. Nullus, arbitror, sic desipit, quin corpora nostra pati fateatur à calidore. Caliditas autem per se agit in frigiditatem. Proinde si primò pateretur forma, frigidam esse oporteret: quod ne Paracelsicos quidem affirmaturos mihi persuasi. Quamobrem concedendum est, formas per se primò neque pati neque corrumpi, sed alio quopiam mutato non existere. Quòd si per se non patiuntur, nec per se quoque agunt, nulla intercurrente qualitate. A qualitatibus igitur formarum instrumentis fiunt actiones, de quibus nunc agimus: sed à formis velut principalibus causis. Sic anima cibos coquit, nutritione exercet, aliaque opera naturalia peragit velut princeps causa: attamen omnia haec intercedente calore suis officijs conueniente perficit. Proinde non inficiamur naturam praecipuè mistionem efficere tanquam qualitatibus tota alterare potentibus eam vti constanter intrepidè affirmimus, quicquid hac de re sentiant Paracelsici. Plus e- [p. 199] nim credimus sensibus nostris, euidentibus rationibus, doctorumque hominum omnium seculorum & locorum consensui, quàm rudissimo, incertissimo, & execrabili Mago diuersum asserenti, vlla ratione adserenti. Si vera mistio nec diximus, mistum aliud fieri ab illis, ex quibus mistum est. Non potest autem hoc euenire, nisi tota alterentur. Equidem nec prorsus interire, quae miscentur, oportet (esset enim generatio, non mistio.) nec nihil mutata permanere. Sic enim non fieret mistio, sed vel confusio, vel compositio, vel coaceruatio, vel tale quippiam aliud. Hactenus igitur mutari oportet, vt ex eis aliquid fiat, atque ipsa potentia insint: & quidem sic insint, vt separabilia sint. Alteratio porrò talis à solis primis qualitatibus, quas effectrices vocant, expectari potest. Miscere ergo hoc pacto illa solum possunt, quae praedita sunt his qualitatibus. At primò ac propriè eas obtinuerunt elementa. Primò igitur haec sunt mistionis materia: mista secundo loco, quatenus videlicet participant iam dictas qualitates. At calida sunt, frigida, humida, sicca, quatenus ex elementis qualitates hasce primo obtinentibus composita sunt. Quoniam igitur aliquoties quoque materia sunt, quatenus ex elementis conflata sunt. Caeterùm quia difficile est, corpora crassiuscula se tota inter se agendo ac patiendo alterare, facilè diuisibilia esse conuenit, quae misceri citò debent. Promptius igitur parua magnis, & humida siccis, ac non lenta lentis misceri poterunt. Quae diximus, apertè probant, mistionem esse. Docent eadem quid mistio sit, quae misceatur, quomodo, & à quibus fiat. Qui plura cupit, Aristotelem legat luculente hac de re scribentem in cap. vit. lib. I. de Ortu & interitu. Summa est, propriè illa misceri, quae & alterare & alterari tota possunt, vt ex ipsis iunctis aliud quiddam fiat.

FVRN. Ergo & Cramae compositio propriè vocabitur mistio. Nam aliud est [p. 200] Crama, quàm aqua & vinum. Et pro diuersa horum proportione differunt etiam inter se huiuscemodi mistiones.

ER. Tam non est aliud crama à vino & aqua, quam non est aliud aceruus frumenti & milii, quàm frumentum & milium: nisi quod haec a se inuicem facilius, illa verò difficilius separantur. Cuius rei causa est, quod haec superficies suas integras seruant, nec diuiduntur in partes, illae superficies suas perdunt, & in minutas partes distrahuntur. Equidem in aceruo nunquam quodque granum totum quoddam remanet proprijsibi seruata superficie: cum in cramate vinum & aqua inter se continuentur, amissis proprijs superficiebus, ad vnum corpus efficiendum. Quanquam verò mutantur in talibus eorum, quae miscentur, proportio, nunquam tamen mutatur species & natura. Differt igitur crama vnum ab alio ratione maioris ac minoris: natura & substantia non discriminantur. Quomodo os à carne, nervo, cartilagine discrepat. Iam cum alterare atque alterari illa solum tota possint corpora, quaecunque caliditate, frigiditate, humiditate, siccitate, sunt praedita, necesse omnarium est, vt illa corpora prima sint mistorum materia, in quibus qualitates nominatae, quarum beneficio fit mistio, primò insunt. Et si namque inter alias etiam qualitates contrarietas, vt inter grauitatem & leuitatem, non tamen altera harum corrumpit alteram. Non enim corpus graue iuxta leue positum grauius efficit, cum calidum corpus frigidum tangens, ipsum omnino calefaciat. Caeterùm quatuor praedictae qualitates maximè sincerè ac primò reperiuntur in elementis quatuor, igne, aere, aqua, terra. Haec igitur prima sunt mistorum materia. Si alia corpora misceri contingat, id eo misceri contingit, quia & quatenus elementis ac praedictis qualitatibus dotata sunt. Alia insuper habet mistio proprietates, vt sit compositio ex ta- [p. 201] libus, quae, priusquam miscerentur, seorsum subsisterent, aut saltem subsistere possent: & postquam mista fuerint, separari iterum valeant: quod Aristoteles his verbis exposuit, Φαίνεται δὲ μεμιγμένα πρότερον ἀμικτα κεχωρισμένα εἶναι, καὶ δύνασθαι χωρίζεσθαι πάλιν. Quo fit, vt non rectè dicatur sanguis mistus ex pane, carnibus, vino, caseo: cum haec e sanguine secerni nunquam possint. Quoniam in sanguine talia actu non insunt. Non enim esset sanguis diuersum ab his aliquid. Nec potentia quoque talia continet sanguis, vt hoc in loco de Potentia loquimur. Non enim potest sanguis in eadem illa corpora vi naturali distingui. Non ergo ex his mistus est sanguis, sed generatus. Ex elementis autem mista omnia conflata sunt: quoniam ex omnibus separari possunt: & actu tamen non sic insunt, quin mistum tota natura ab omnibus diuersum existat. Stanni igitur cum aere aut argenti cum auro compositio, non est vera mistio, neque vini & aquae confusio. Etsi enim ex his vnum corpus continuatione factum est: non tamen vnum natura est, nec diuersum à componentibus est. Actu namque componentia insunt, quantumuis oculi non videant. Impossibile autem est, vt compositum natura differat à componentibus, cum in compositione naturas suas singula seruant. Addo quòd non poterit quaelibet pars misti illiusmodi mista censeri. Est enim in cramate aliquid, quod non est aqua: & in auri massa, cui vel argentum, vel aliud metallum permistum fuerit, quod non est aurum. Si haec noui Reformatores considerarent, ac rectè perciperent studuissent, non tantùm Philosophos quosdam ociosos certaminibus se oblectantes, & inutilibus disputationibus veritatem saepe obscurantes accusarent, sed multò magis se ipsos condemnarent, quod non magis ipsam veritatem inuenire studuerint, quàm altercationes ina- [p. 202] nes cognoscere. Non enim saxa Sisyphi ab illis ablata recipere ipsi: sed inutilibus relictis vtilia consectari debuissent. Qua etiam ratione nullo negotio ex qualitatio ne illa sese extricauissent, vtrum substantiae elementorum, an qualitates solùm misceantur totae totis. Etenim nec Stoicos mutuam corporum penetrationem concedentes probamus: nec Empedoclem, atque alios pro mistione compositionem supposentes laudamus: nec in misto, quae miscentur, actu comprehendi asserimus: sed potentia inesse tantùm dicimus: & quidem hoc modo, vt separabilia sint ex parte misti qualibet. Hac sola via possumus rectè veréque defendere, nec actu inesse miscibilia, sed ex ijs aliud genitum esse, nec interijsse tamen prorsus, sed sic vniri iterum posse, & nec se penetrare corpora, cùm sit impossibile: nec solas tamen qualitates misceri. Non enim aliud fit ex miscibilibus, cùm eorum qualitates solae confunduntur, non alteratis eorum substantijs. Haec de mistione referre duntaxat volui, vt quae putem sufficere instituto nostro. Qui plura desiderat cognoscere, ex Aristotele poterit discreto tam hanc materiam dilucidè explanare. Iam quid Paracelsi spiritui visum de hac re sit videamus.

FVR. Negatis omnem mistionem ex elementis. Quippe res omnes non ex omnibus, aut pluribus elementis, sed ex vno factas, enutritasque contendit. Quo posito, non est cur de mistione elementorum solliciti simus. Res quaelibet, inquit, in Meteor. suis, vnicum in se habet elementum, vt herba quaelibet terram, lapis aquam, nec plura in se habere potest. In lib. 2. ad Athen. Elementa simul esse nequeunt: nec res vlla est composita, vel ex quatuor, vel tribus, vel duobus elementis, sed constant ex vnico singulae. Huc pertinet quod suprà citauisti, singula elementa suos peculiares producere fructus, qui nihil habeant cum aliorum prolis com- [p. 203] mune.

ER. Facit hîc, quod facere vbiq solitus fuit. Etenim non solùm scribit ex quatuor elementis constare corpora haec visibilia, verùm etiam inuisibilia. In libro de Podagra spec. ait: Homo ex quatuor elementis factus est: ideo in his viuit ac moritur. Quonia ex quo constat, ex eodem viuit, sanus est, aegrotat, moritur. Supra haec citauimus: In herba qualibet insunt elementa quatuor duplicata. In 2. Archid. sic quatuor elementa dicit in re qualibet inesse, quomodo acetum atque vinum insunt in oxycrato: vel acetum & aqua in mulsa. Sanè substantialiter & essentialiter inesse dicit, vt suprà monui. In Parag. haec habet: Cur expetit cibum homo? quoniam ex terra est. Cur bibere optat? quia ex aqua constat. Cur respirare cupit? propterea quòd ex aere compositus est. Cur denique calefieri vult? quia ex igne conflatus etiam est. Multae sunt aliae sententiae similes, quarum aliquas iam antè recensui. Suffecerit autem vna haec ratio, ad probandum, quòd ex quatuor elementis corpora nostra componat omnia, quòd nimirum singula dicit, in eadem resolui posse arte Chemica.

FVR. Ad hanc responderi variè potest: sed cupio prius, audire, quomodo inuisibilia corpora ex elementis architectetur.

ER. De his ita scribit: Corpora inuisibilia in se habent omnia elementa: & in omnibus operantur. Emittunt ex se ignem & virtutem sui elementi. Etsi iam aerem instar hominum respirantium. Aquam item more meientium. Terrea quoque sunt, & de terra sustentur: quod sic intelligere debes: Terrae liquor continuè ebullit, vaporésque subtilissimos tollit in altum. Ab his nutriuntur inuisibilia vnà cum firmamento, vt quo sine durare nequeant. Nam corporata & incorporata esse ac viuere necessum est. Quae causa est, vt ex terra oriantur lapides, sed ex congruente spiritu naturae suae. Et paulò post: Omnia inuisibilia per visibilia [p. 204] foueri, ali, conseruari oportet, cum quibus etiam dissoluentur, finemque consequentur.

FVR. Si verum est pronunciatum Physicum, ex eisdem res quaslibet ali, quibus constant: atque si immo aluntur caeli & spiritus incorporei, ex fumo etiam compositi sunt.

ER. Res eisdem constare ac nutriri concedit in plurimis locis Paracelsus: quoniam negare non posse aduertit. Non vereor interim contrarium quoque pro more suo asserere. Considera hîc obiter, quaeso te, quomodo sententias istas his conciliaturus. Res ijs aluntur, quibus constant. Res naturales singulae ex vno elemento compositae sunt. Vnius elementi fructus nihil egent alijs elementis eorumque fructibus. Coelum ex igne conflatum est. Res quaelibet constat quatuor elementis: in quae ea dissolui etiam singula possunt. Coelum vaporibus de terra elatis nutritur. Incorporea nutriuntur fumo ex terra exhalante. Elementa sunt matrices & receptacula rerum: conserunt eis nihil aliud, praeterquam quod hospitium praebent. Dum tu quomodo haec componas cogitabis, pergam ego.

FVR. Clarè iam pridem video, in nulla hominis sententia constantem eum permansisse: sed in dies, imò in horas opiniones infinitas mutauisse: quod infallibile vel imperitiae vel insaniae argumentum est. Memini iam eum primam rerum vniuersarum materiam, ex qua primùm secreta sint, & in quam ad extremum dissolui eas oporteat, fumum statuere insensibilem & intactilem: in quem haud aliter sint abiturae, ac nix & glacies à calore in aquam vaporémque soluantur. Hinc adeo fit, ait, quòd totus mundus instar niuis dissoluatur, & in illa spiritus fumi materiam vertertur: seseque absque omni sensibili essentia vincet. Post haec iterum generari, quod primò fuit, poterit. Et paucis interpositis, sic res quaelibet ex inuisibili oritur, eoque modo corporea efficitur: & amisso rursus cor- [p. 205] pore iterum inuisibilis redditur. Postmodum denuò vniuntur, & in primam materiam resoluuntur. Quanquam verò sic vnita sint, nihilominus diuisae sunt hactenus, vt vnae hospitij alterae hospitum, & inhabitatorum vices gerant. Horum ob id nunc mentionem feci: quia absurda, & pietati non vsquequaque consentanea semper iudicaui. Quamobrem eis relictis ad illud redeo, quod suprà respondere volui, non absurdè à Paracelsicis vtrumque affirmari, & ex vno elemento conflatas esse plantas, exempli causa, & in harum dissolutione quatuor elementa nihilominus demonstrari oculis. Ponunt enim in singulis elementis tria alia comprehendi, vt in vnoquoque quatuor insint. Quare facile in planta, quae ex sola terra constata dicatur, dissolutione, praeter terram, aqua, ignis, aer commonstrari poterunt. Illud absurdius est, quòd salem, sulphur, & liquorem illum, materiam facit primam rerum omnium, ex qua elementa & coelum per secretionem facta sint: eum in libro de Matrice materiam horum trium dicat inuisibilem, & in loco proximè citato, affirmat fumum quendam insensibilem & incorporeum, imò qui nec substantia quidem sit, materiam esse illam, ex qua primò prodierint omnia, & in quam vltimò rursus abeant: in Meteoris tribus illis nihil prius esse contendat. Nam ex his omnia facta esse, vt ex materia prima: ipsa autem ex nullis facta alijs asserit. Nisi ergo fumum, ex quo constitisse omnia ait, in tria illa dissolui probetur, non poterunt prima rerum materia censeri. Quomodo autem probetur, corpus ex inuisibilibus tribus corporibus compositum in spiritu quoda insensibili latere? Si ex corporibus sensibilibus est compositus, sensibilem confiteri oportet. Si sentiri nequit, nec ex sensibilibus quidem concreuit.

ER. Si elementa nostra impura, cumque alijs mista dicerent, facilius [p. 206] excusarent. Equidem nos quoque dicimus in terra aerem, ignem & aquam contineri, sinceram terram nullam occurrere: at negamus aerem in terra contentum natura & specie alium esse ab aere vbiuis reperto. Idem de caeteris duobus est iudicium. Caeterùm vel differt aer ille terreus à terra, vel non differt. Si nullum est discrimen, inania verba sunt. Si discrepat, necesse est, vt in terra cogitemus quatuor elementa viribus & naturis, non modò ab alijs elementis distincta, verùm etiam inter se discriminata. Quaeri proinde poterit, vtrum vtrius inter se misceantur elementa terrae in rerum ex terra nascentium productione, sic inquam, vt à componentibus aliud sit compositum, an solùm ita componantur, quomodo vinum & aqua confunduntur? Qui hoc affirmat, confiteri etiam cogitur, res concretas ex terra natas non magis differre, quam vinum & aqua diuersa proportione confusa differunt. At crama quacunque proportione sit mistum, nil est aliud, quàm aqua & vinum. Omnium ergo vires eaedem sunt, tantumque differunt secundum magis & minus: quemadmodum crama cramate magis minusque dilutum sincerúmue existit. Quod quia absurdius est, meo quidem iudicio, quàm vt affirmare audeant Paracelsici, misceri dicent, arbitror, elementa singulorum elementorum. Hoc videntur sensisse multis in locis Paracelsus, praesertim cùm metallorum varietatem è varia mistione elementorum nasci, atque ob eam species eorum dissimiles esse scribit. Item cùm ex vno elemento calidas res omnino disparatas, noxias & salutares, calidas & frigidas generari asserit. Idem discipulos credidisse suspicor, cùm beneficio balsami contendunt repugnantia elementa concordi lege ligari.

FVR. Non in elementis aut corporibus ex eisdem concretis insunt rerum vires, sed in Balsamo siue semine radicali cuiusque rei. Corpora namque [p. 207] semper & vbique sunt mortua & ocíosa: nec sunt aliud quàm tegumenta, & veluti siliquae balsami: quod in quaque re inest, actionúmque omnium causa, & author existit.

ER. Facilis es in affirmando, at segnis & tardus in probando. Ego tibi dico, rerum naturalium vires neque existere, neque imaginabiles esse absque suis subiectis. Sunt enim res inseparabiles: per se instar animae nostrae, vel substantiarum separatarum subsistere nulla ratione possunt. Quamobrem neque definiri neque cogitari sine suis subiectis queunt. Hoc dicunt Philosophi, cùm actum proprium in materia propria necessarium esse aiunt: alibi nusquam, vel inueniri, vel cogitari posse censent. Nec haerent in superficie tantùm potentiae naturales, vt in prima collatione dilucidè exposui nobis meminisse: sed per totum subiectum suum diffusae porrectaeque sunt, vt pars nulla quantumuis minima eis careat. Quòd sic ergo potentiae naturalium rerum neque esse possunt, neque agere sine subiecto, quomodo non pudet Paracelsicos corpora omnia ponere ocíosa? Profectò id, sine quo actio naturalis nec esse, nec cogitari potest, ocíosum dici non debet. Ociosum namque est, quod, cùm praesens est, actioni nihil commodat: & sine quo aequè promptè illa exercetur. Sanè si corpora, cùm debent & possunt actionem adiuuare, nihil conférant, ocíosa meritò putentur. At constat sine ipsis actiones à rebus naturalibus edi nullas. Quoniam actiones compositorum sunt, non vel solius virtutis seu formae, vel materiae, siue subiecti tantùm. An tu sine pedibus ambulare, sine ore comedere, sine ventriculo cibos coquere aliquem vidisti? Non puto. Sed nec Magnetis virtutem absque proprio subiecto reperisti: nec caliditatem sine materia, in qua inhaereret, aliquando inuenisti. Vnde igitur in haec nasci potuit in quorundam animis opinio, vt corpori alium [p. 208] vsum nullum censerent esse, quàm munimenti seu tegumenti? Paracelsus negat linguam loqui, sed hominem, hoc est, animam, vel, sicut ipse ait, spiritum in ipsa existentem putat loqui. Quòd si nihil aliud animae praestat lingua, quàm vt regat facultatem loquendi, cur non absque lingua loquuntur homines? Constat enim de animae suae substantia viribúsque nihil decessisse illis, quibus excisae causa aliquo fuerunt linguae. Est ergo lingua instrumentum animae, quo loquitur homo, & quo sine loqui non potest. Ceterùm non est instrumentum tale, quatenus corpus est, sic enim aliarum partium opera loqui posset, sed quatenus tale corpus est, temperamento, figura, naturáque tali praeditum. Vt his differt ab alijs partibus, ita differt actio eius ab actione aliarum corporis partium. Hac causa est, cur oculus videat, non auris: haec autem sonos percipiat, non ille. Ratio eadem est aliarum omnium. Falsius igitur falso est, quòd corpora inutilia & ocíosa, nullísque omnino viribus asseruntur. Sed esto, sint corpora thecae & siliquae solùm, in quibus rerum potestates asseruentur: quid hoc tibi proderit? Equidem sine his thecis neque esse neque agere aliquid, nec, in scenam mundanam procedere possunt rerum potentiae. Non negabunt hoc Paracelsici, qunicunque Radices illas & semina rerum in elementorum abyssis latere, ac digestis temporum periodis in theatrum, quoties à Deo Paracelsi iubentur, prodire dictitant. Dum in profundo inanium elementorum sepulta iacent, nihil agunt: cùm autem in scenam producuntur, tunc demùm, quod agere nata sunt, agunt. Nisi hoc esset, ratio eadem esset in scenam productorum, & ad suas latebras reductorum, inque eis abtrusorum. Quo posito, nulla esset generationis, corruptio, sed essent figmenta omnia. Iam quòd illa semina actu existentia, & corpore spoliata, in elementis ocíose latere [p. 209] latêre non possint, ex eo constat, quod ipsa aiunt corpora habere in eum maturata, quibus specierum perpetuitatem ab interitu vindicent. Sed hac de re supra satis diximus. Illud monuisse in praesenti loco sufficit, scenica illa semina Paracelsi non posse absque his thecis & siliquis in Comoedia mundana comparere, ac personam aliquam repraesentare. Sed nec possunt in histrionum quaslibet seu personas, seu vestes induere: sed coguntur suis naturis conuenientes assumere. Nunquam dicent Paracelsici semen aut radicem asini, exempli causa, corpus pulicis, aut canis inducere. Multò minus faba aut lentis cortice protegumentoque cepecrit, nisi plus insanire Pythagora velint. Ipsi certè scribunt: semen quodlibet elementa & principia corporum assumere suae naturae congruentia, non quomodolibet occurrentia. Quae causa est, vt balsamorum & quintarum ab ipsis vocatarum essentiarum non sit eadem natura & efficientia, sed planè diuersissimis sunt viribus dotata. Hoc autem impossibile esset, si eo duntaxat pacto iungerentur elementa, quomodo aqua cum melle in hydromelite, vel vinum & aqua in cramate confunduntur. Ergo cum histrionalia illa semina neque in mundanum hunc ludum absque habitu scenico prodire, neque progressa in Theatrum quippiam agere persona posita queant, siue thecas & vaginas tantùm, siue aliquid quippiam esse corpora, in quibus vires naturales, dicas, hoc semper consequetur necessario, non esse ipsa, vel mortua vel inania, vel supra caneça. Quòd si qui reperiuntur, qui virtutem seu facultatem seu formam naturalem, extra animam ratione praeditam, separabilem esse, aut separatim vel existere vel existere posse credunt, & defendere nituntur: hos ego indignos esse censeo, contra quos vel vna syllaba disputemus. Sunt enim omnium, qui à creato [p. 210] mundo vixerunt, hominum rudissimi & ineptissimi: quod vel ex nuper dictis perspiciatur.

FVR. Cùm libros discipulorum Paracelsi lego, saepenumero mihi occurrunt, quae suspicari me cogunt, eos tale quippiam somniare: cuius tamen ignorantiae, quia nimis crassa est, insimulare nondum volo.

ER. Non minor est insania, ex incorporeis naturaliter fieri corpora putare & asserere: de quo antea diximus. In praesentiarum clarè satis, vt arbitror, ostendi, fructus elementorum corpora habere natura & viribus plurimum dissidentia: & proinde non illo modo solùm inter se differre, quo melicratum à melicrato differt maiore minoréque mellis admixtione. Quare huc redit res, vt, quamuis Paracelsici ex solo vno elemento res multas gigni dicant, sine mistione tamen non gigni eas confiteri omnino cogantur. At constat, non posse res diuersas aut plures inter se confusas amittere proprias naturas, ac aliud à se fieri, si non totis alterentur substantijs. Constat secundò, non posse in re aliqua virtutem nouam creari, quae à componentium facultatibus alia sit, nisi mutuo agere patíque sic possint, vt naturas suas mutent. Constat non minus, nullas esse qualitates alias vicina corpora tota alterantia praeter caliditatem, frigiditatem, humiditatem, siccitatem. His igitur qualitatibus distingui oportet Paracelsicorum quoque elementa: cùm harum causa misceri tantùm possint.

FVRN. Mistionem non negant Paracelsici. Nam mistionis subiecta ponunt elementa corporumque principia: & vtraque seorsim atque inter se simul omnia viuere affirmant. Quanquam non communia & pervulgata illa elementa, sed propria & vnicuique radici consentanea commisceri putent. Neque negant interim diuersa esse ac repugnantia, quae ad mistionem conueniunt: etsi neque mutua corporum appo- [p. 211] positione fieri dicant, neque qualitatum discordia & inimica contrarietate. Quoniam spiritualia & dimensionum legibus non subiecta opinantur, cùm ad mistionem à sensibus postulentur. Tum autem primùm ex incorporeis corpora, sed planè adhuc spiritualia confici, cùm mistio fieri coepit: ac proinde veram mistionem à penetrationis dimensionum periculis expeditam constituere asserunt. Accusant hoc etiam nomine vestram doctrinam, quòd motorem nullum adiungitis. Neque iniuria effectorem quaerunt: vt ego quidem iudico. Vix enim indicere audebitis, elementa se ipsa mouere ad mistionem, hoc est, iustis & consentaneis cuiusque rei ponderibus per se ipsa confluere. Aliquid ergo esse oportet, quod certa mensura proportioneque cogat, coactáque temperet, quò neque redundet neque deficiat aliquid. Platonici nobis animam quandam Mundi proponunt. Peripatetici rursus alij nescio quem intelligentiam cuncta moderantem excogitarunt: alij coelestium orbium rotatores substituerunt. Arabes quidam nescio quam causam aliam confinxerunt. Astrologi stellis hoc munus demandant. Vos autem cui delegabitis? Paracelsici assignant omne hoc officium seminibus seu vitalibus principijs ex Orco seu abysso in luce prodeuntibus, omni scientia seu potestate infallibili instructissimis. Haec processus sibi ipsis conuenientia elementa assumere, naturísque suis congruentia corporum principia constituere, ponderibus illa permiscere. Fieri hoc, vitalibus tincturis per omnia penetrantibus, omniumque virtutes secum ducentibus, & validis vinculis sic componentibus, vt in minima materiae portione quaeuis, sensuúmque testimonio planè similari, omnia illa quantituis diuersa comprehendantur.

ER. Monstra nobis refers suis authoribus digna. Ostensum est suprà, veram mistionem non fieri, nisi ex [p. 212] miscibilibus vnum quiddam fiat diuersa prorsus natura à naturis miscibilium. Hoc autem impossibile est, si non alterentur mutuò, quae ad mistionem conueniunt. Etenim compositio est, non mistio, cùm conseruant suas proprias naturas, ac vires retinent, quantumuis sensuum testimonio iudicentur mista. Sic argentum cum auro vel aere confusum nequaquam efficit naturam distinctam ab vtrisque iam nominatis metallis: tametsi alterius vires minus sint manifestae. Idem hoc exemplis cramatis, hydromelitis, poscae, & aliorum, perspicuè declarari potest: quemadmodum suprà exposuimus. Declarabo alio nihilominus exemplo, vt ab omnibus omnino possit intelligi mediocriter doctis. Vinum album sumito, eíque rubri vini tantùm admisceto, vt totum rubrum videatur oculorum iudicio. An ex his vinis duobus corpus vnum verè ac propriè mistum putabis conflatum esse, sic inquam, vt corpus iam sit tertium quoddam, aliud à duobus illis confusis?

FVR. Non arbitror. Etenim gustus nos docet vtrumque saporem adhuc superesse. Apertissimè cognoscet, qui vinum scire volet, saporibus manifestè discernendis praedita.

ER. Oculi ergo iudicant nihil relictum esse albi vini, sed permutatum esse in rubrum, dum solus hic color illis apparet. At gustus rectiùs iudicat album vinum con amisisse suam naturam: quatenus color eius à colore alterius sit tectus, vt specie sui oculum distinctè, sicut prius, mouere nequeat. Consentit huic ratio: Quippe fieri non potest, vt rubedo, quae ex certa elementorum, qualitatum, luminis & opacitatis mistione oritur: atque in illo subiecto solo inest, quod ita mistum est, aliud subiectum, quàm suum proprium, occupet. Quare in rubri vini partibus solis remanens, in albi partibus non insidet. Hic igitur & in talibus omnibus non est mistio verè & propriè dicta: sed ad sen- [p. 213] sum tantùm. Ambas Galenus in tertio de Simp. pharm. facultat. capite decimoseptimo his verbis complexus est: ὁ δὴ ἁπάντων τὸ μέσον ἐκ τῶν ἐναντίων μιχθὲν ἐστιν· ἤτοι δὴ ὅλων ἀλλήλοις κεκραμένων αὐτῶν, ἢ κατὰ σμικρὰ μόρια καὶ τῶν ἄλλων ἐν ἄλλοις. Mox quaerens vtro modo rosaceum dici debeat mistum, respondet non referre sua ad id, quod propositum sibi habeat, vtrum affirmetur: quia scilicet ad vtrunque consequatur propositum. Si autem propriè loquendum sit, ad sensum solum mista videri ait: αἱ δὲ, inquit, ὅτι πᾶσι μὲν τούτων λογισμοῖς ἄπαξαν, αἷς ὁρῶμεν τὰ ἐρυθρὰ καὶ φαιὰ, ἐκ φαιῶν καὶ ἐρυθρῶν μεμιγμένα λέγομεν. Si quaeras, cur non verè misceantur colores isti: respondeo tibi, ideo fieri: quia non sunt qualitates corpora contigua per tota alterantes. Deinde quia non possint in subiecto seu materia qualibet inesse, sed in certa solummodo: nempe in certo modo mista. Sed caliditas, frigiditas, humiditas, siccitas, & aptae sunt in quauis materia, simplici inquam, & quomodolibet mista recipi. Non enim ex mistione oriuntur, vt praedictae, sed in simplicibus elementis inhaerent, mistionisque principia & elementa existunt, & contigua seu propinqua corpora alterare tota possunt, siue simplicia sint siue composita. Totam namque creati sublunaris mundi materiam vnaquaeque harum, depulsa contraria, occupare nata est.

FVR. Quid si quis respondeat, in tali confusione substantiarum fieri penetrationem: & proinde album vinum rubrum fieri?

ER. Explodentur talia affirmans ab omnibus eruditis. Sed quid hîc est opus argumentis, vbi sensus nos veritatem docent? Si substantiarum penetratio fieret, non plus occuparet spacii vina ambo mista, quàm alterum solum. At sensus nobis contrarium demonstrant. Suum ergo vtrunque locum occupat.

FVR. Qui fit ergo, quod non [p. 214] aequè cernitur vtriusque color?

ER. Quilibet sensus vna aliqua sensibilium specie magis percellitur occupaturque, quàm alia. Hinc fit, vt hac praesente alias minus percipiat. Cum primùm autem species aliqua sensus instrumentum occupauit, alias deinde non percipit, praesertim minus mouentes. Sic amara pauca magnam dulcium quantitatem eo vsque alterant, vt amara omnia videantur: cùm è diuerso dulcia non hebetent tàm facile amara.

FVR. Velim huius causam cognoscere.

ER. Nimis longum foret eam hîc explanare: vbi hoc solùm fuit propositum ostendere, quae sic confunduntur proprias naturas seruent, quamuis iudicio sensus mista videantur, confusa tamen solùm ac non verè propriéque mista esse. Perstat igitur hoc, quod secundo loco diximus, in vera mistione requiri, vt miscibilia se inuicem alterent. Tertio diximus opus esse, vt non quomodolibet se alterent mutuò, quae ad mistionem conueniunt, sed vt alteratio sit totam rei substantiam peruadens ac mutans: qualis à Galeno δι᾽ ὅλου vocatur. Nam quorum superficies tantum alterantur, proprias naturas non mutant: nec vires nouas adipiscuntur. Veruntamen sic alterari ea oportet, vt non omnino intereant, sed vt separari rursus possint. Quippe si prorsus interirent, generatio est, non mistio. Pulchrè hoc intellexit Hippocrates in loco, de quo suprà egimus, cum sic scribit: εἰ μὲν οὖν ἕκαστον κεχωρισμένον καὶ αὐτὸ ἐφ᾽ ἑωυτοῦ τῷ μίγιστον καὶ ἐλάχιστον, ὡς αὐτῶν· ὅταν δὲ μιχθέντα πάλιν διαλυθῇ καὶ ἀποκριθέντα καὶ ἀποχῃ, ὅδ᾽ ἂν αὐτὸ γνῶναι ὅτι ἐν τῷ οἷον τῷ ζῴῳ ἔνι τούτων αἷς τὰ αὐτά, ὃ οὐδὲ τὸ ἓν, καὶ οὐδὲ ἅμα θηλέειν. Tam clarè naturam mistionis exposuit his verbis Hippocrates, vt ex eis sua mutuatus videri possit Aristoteles. Ideo autem adduxi, vt antiquissimos eodem modo de mistione semper locutos perspiciatur. Quòd autem si- [p. 215] ne opera primarum qualitatum alteratio haec, de qua nunc loquimur, induci nequeat, longè est manifestissimum: & cùm ab alijs omnibus Philosophis ac Medicis, tum à Galeno luculentè demonstratum fuit. Sed nec indiget ostensione, si modò animaduertere velis. Percurre animo per omnes qualitates, & vide num praeter dictas aliqua reperiatur, quae admota sibi corpora sic alteret. Grauitas & leuitas ex primis sunt qualitatibus, fateor. Imò natura fortassè priores sunt, tametsi ortu sint posteriores. Sed harum causa cum res agere ac pati non dicantur, pro principijs mistorum seu elementorum mistioni destinatorum, numerari non possunt. Graue iuxta leue positum, leue non efficit grauius. Nam si plumbum plumbi permisceas, nihilo erunt ablato plumbo grauiores quàm prius fuerunt: siquidem substantiae plumbi nihil eis adhaeserit. Si autem gladium aut ferrum pani admoucas, totum fortè dissecuueris, & per omnes partes traduxeris, at naturam eius non immutaueris. Tam enim panis manet, quod erat, cùm est in micas dissectus, quàm cum partes eius cohaerent. Ratio eadem est aliarum qualitatum. Tenuitas & crassities ad penetrationem facilem aut difficilem plurimum faciunt: alterationis causae per se non sunt. Sic rubrum corpus, nunquam mutat album in rubrum, nisi substantia rubra cum alba confundatur: velut si vinum rubrum cum albo misceatur. At ignis corpora vicina tota alterat, atque alia efficit, etiamsi nulla substantiae ignis pars ad illa transeat. Toto igne ablato, qui calefaciebat, nihilominus calida remanent, quae admota fuerant, non in superficie tantùm, verùm etiam in partibus intimis omnibus. Amara, acria, falsa, acida, acerba, alijsque talibus qualitatibus praedita, nunquam contigua corpora suis [p. 216] istis qualitatibus sic afficiunt, vt suum eis saporem communicent. Si ea alterant, quatenus calida sunt vel frigida id faciunt: non quatenus falsa sunt vel amara. Quoniam hae qualitates, cum ex certa elementorum mistione proueniant, in subiecto quolibet inesse nulla possunt ratione. Etenim τὰ πάθη ἐν ὑποκειμένῳ habent suum & peculiare. Quapropter impossibile est, vt falsus sapor in corpus introducatur, temperatum sortitum à salsitate alienam. Sal ergo propinqua & contigua corpora non donat salsedine, nisi aliquid eis substantiae suae impertiant. Ratio est primariam effectricium qualitatum, quarum subiectum non est aliquod corpus peculiariter temperatum, sed vniuersus huius mundi sublunaris materia. Primò namque in elementis insunt: & quia ex his caetera coaluerunt, in rebus alijs cunctis reperiuntur. Patet ex his omnibus, res quaslibet catenus misceri, quatenus antedictas qualitates primas participant. Quas quia primò possederunt elementa, primò & propriè sunt mistionis subiecta. Salsa igitur, acida & acria, verè non miscentur, quod sunt salsa, acida, acria, &c. Non enim quatenus talia sunt, se mutuò tota per tota sic alterant, vt naturas mutent, ac aliud fiant. Confunduntur solùm, integris seruatis naturis, sicut de cramate dictum est. Cum verè & propriè miscentur, quatenus calida, frigida, &c. sunt, miscentur, non quatenus salsa & amara vel acerba. Quamobrem falsum, absurdum, insanum est, quòd Paracelsici noui de mistione inanium elementorum & principiorum corporum nugantur. Nam si qualitatibus patibilibus, de quibus nunc disserimus, carent, impossibile est propriè misceri. Si harum opera miscentur, improbè dicunt ocíosas, externas, steriles, inutiles esse. Planè intolerabile est, quòd nihilò plus conferre ad mistionem dicunt, quàm sapo- [p. 217] res & colores. Hi namque cum sint certi temperament effectus, eo non possunt eiusdem illius causa esse. At illae cum sint causa craseos, vt expositum est, non possunt absque flagitioso errore cum antè dictis comparari. Falsum & illud, qualitatibus carere quae miscentur. Quòd si elementa miscentur, non per uulgata nostra, sed Paracelsica, incorporea, & inania, miscentur sine alteratione specifica. Ergo non fit aliud ex ipsis, sed confunduntur solùm, easdemque rerum omnium corpora virtutes obtinent sola maioris minorísque ratione discrepantes. Quomodo etiam incorporeae substantiae cum corporibus miscebuntur? Quis vnquam sub hoc sole tàm vecors & amens fuit, qui animam cum corpore, aut formam cum materia, vel denique substantia corporis expertem cum corpore misceri putaret? Vincere ac vinci omnia oportet, quae miscentur, vt omnes omnia statuant & regionum homines scientes rectè censuerunt: quemadmodum vel ex vno Hippocrate possit intelligi. Vincere autem & vinci mutuò non possunt, si qualitatibus primis careant. Hae namque solae res totas per totas sic alterant, quomodo alterari oportet, ex quibus verè vnum aliquid fieri debet. Caeterùm quis credat, res incorporeas hactenus esse calidas vel frigidas, vt corpora alterare, & ab eis vicissim alterari valeant? Anima certè nostra nullius cibi naturam mutat sine calore. Hoc debilitato, & fracto, laeduntur omnes actiones: eo extincto, in corpore perdurare nequit. Vt nec miscet nec generat anima sine qualitatibus effectricibus, ita ne aliae quidem substantiae aliquod horum possunt praestare his instrumentis prius dictis. Ex quibus intelligere potes, non argumentis, sed flagris refutandos Paracelsicos, cùm semina sua fingunt ex Orco in τὸν μικρόκοσμον huius mundi velut ad triumphum procedere: & in itinere Elementa incorporea, ac nescio quae phantastica, vel potius tartarea [p. 218] corporum principia circumamicire: Deinde enim iussida in conspectum venire hominum, & comites stipatoresque corporis qualitates primas, odores, sapores, qualitates acciscere, omniaque inter se miscere. Sic erunt ista semina, quae in solo Paracel. cerebro vel potius Tartaro habitant, non tamen vel corpora, vel corporum fumosa Paracelsi principia miscere possent absque auxilio & instrumento qualitatum primarum. Quaenamque substantia absque his generat vel miscet vera mistione, creatoris munus exequitur, non creaturae: quae primarum qualitatum beneficio miscent ac generant: sicut animè exemplo declarui. Proinde multos imò infinitos nobis creatores fabricarint: plures videlicet, quàm fabrorum fabros in coelis nobis commentus fuit Paracelsus: vt in prima collatione audiuimus. Inscium sanè ac rudem, imò simpliciter stolidum fuisse oportet fabrum illum, iuxta Paracelsi placita loquor, qui cerebrum Paracelso finxit, tot monstrorum receptaculum. Sed ad nostra. Res naturales corporatas esse concedunt omnes homines sani. Et corporum alia esse simplicia, alia mista, similiter confitentur. Nos de mistis agimus. Mista porrò corpora sensibilia esse, sensus docent. At mista sensibilia, ex sensibilibus confecta demonstrant tum sensus tum ratio. Probant idem Paracelsici, dum se intelligenta visibilia resoluere quoquo corpora promittunt. Caeterùm mista luculenter & clarè ostendi discordia seu mutua actione ac passione primarum qualitatum confici: substantiasque incorporeas seu formas hasce definitas nec miscere nec generare aliquid posse. Quare falsissimè & inscitissimè affirmant, mistionem non fieri qualitatum discordia: & nihilominus repugnantia misceri. Quomodo namque inimicae qualitates vnientur, si non miscebuntur, & in vnam rem ac terminum conspirabunt? Absurdius est, quòd sensibilia corpo- [p. 219] ra ex insensibilibus & incorporeis nasci aiunt. Quoniam nec imaginabile est, quomodo corpora gignantur ex incorporeis. Semper enim compositum retinet naturam componentium. At corporeum esse & incorporeum esse, contradictoria sunt: atque ideo simpliciter absolutéque incompatibilia existunt. Quinimò totis differunt generibus Physicis, vt alterum naturaliter nulla vi possit fieri alterum. Quamobrem impossibile est omnino, vt corpus, quod corpus est, aliquid in se contineat incorporei: siue corpus simul sit & non corpus. Sed scire velim, quò tandem abeant corpora, quae producentia definitis temporibus semina ex incorporeis condunt creántue? Nam permanere hucusque non potuerunt. Vix enim, imò ne vix quidem, caperet mundus tot corpora, quot semina post conditum mundum ad generationem progressa sunt. Equidem infinities fermè prodijsse singula, atque ob id infinita propè generauisse corpora. Si resolui iterum putes in non corpora, perinde erres, ac si ex nihilo illa extitisse: quod suprà fieri non posse demonstraui. Certè si potest creata virtus ex corpore non-corpus efficere, potest etiam ad nihilum deducere. Dicam vno verbo, impiè mentitur, & quidem sic, vt supplicium quoduis promereri videatur, quisquis pertinaciter contendit creatam potestatem vel ex non corpore corpus, vel ex corpore non corpus efficere posse. Tanto quòd omnium rectè philosophantium sententiae contradicit. Quippe vno omnes ore constantèr asserunt, corpora generationi & corruptioni obnoxia vel Elementa esse, vel ex peruulgatis Elementis nostris conflari, & in eadem rursus resolui. Elementa in materiam primam ratione duntaxat resoluuntur: re ipsa in eam non similiter corrumpuntur, vt scilicet seorsim subsistat. Hoc enim fieri non posse [p. 220] retrò demonstrauimus. Dissoluuntur igitur in se inuicem sicut ex se mutuò etiam generantur.

FVR. Non videntur hoc sentire, cùm dicunt ex incorporeis fieri corpora, ex omnino non corpore fieri corpus, vt mutatio sit contradictoria, sed per incorporea intelligunt spiritus exiles & tenues adeò, vt sensus nostros effugiant. Ex his coactis & densatis corpora fieri sensibilia. Hoc sensisse videtur Paracelsus, cùm ad Athen. corpora omnia ex fumo enata concretáque asserit. Idem existimasse discipuli videntur, cùm scribunt, animalia ex subtilissimis spiritibus, non corporibus, ali: ex quibus tamen coagulatione corpora constituantur.

ER. Velim ita me posse excusare. Accidit tibi, quod vsuuenire omnibus solet, quicunque falsae opinionis defensionem suscipiunt: vt, dum se ex vna difficultate explicare tentant, alia se imprudentes implicent. Non enim verum est animalium corpora subtilissimis duntaxat nutriri spiritibus. Quoniam humoribus nondum hactenus attenuatis, vt spiritus inuisibiles atque incorporei appellari vllo modo possint, aluntur. Tàm est hic error crassus, vt ipsa oculi eum redarguant, argumentis alijs nullis ressollo opus habeat. Quin etiam Paracelsus in Philosophia Sagaci scribit hoc modo: Quomodo potest spiritus gignere carnem & sanguinem? aut qua ratione haec gignere possunt spiritum? Sic principium intelligent substantiam incorpoream, vera sunt quae dicit: at discipulos crassi & pudendi erroris coarguunt. Si substantiam sic nominant corpoream, tam delirant quàm deliranti vllus post hominum memoriam alius. Annon quotidie videmus corpora in halitus solui? Quid magis confutat horum opinionem, imò potius somnium, qui subtilissimis spiritibus nos solis ali audacter & temerariè affirmant? Haec te falsitate inuoluis, dum ex altera euoluere niteris. Vehementer interim vereor, ne frustra excusatio- [p. 221] nem hanc adferas. Etenim Spiritus mechanicos inter naturam corpoream & incorpoream ambientes palàm asserunt ex incorporeis corpora producere. Ergo si spiritus isti, qui vix sunt corpora, adeoque vicini sunt incorporeis naturis, vt inter has & illas ambigant, ex incorporeis rebus corpora producunt, ex re alia fabricant. Ipsi namque effectores sunt, & proinde pars materialis effectus nulla sunt. Sic mistionem asserunt ipsidem tum primùm fieri, cum ex incorporeis corpora, sed planè spiritualia, conficiuntur. Si corpora planè spiritualia conficiuntur ex incorporeis, necessarium est, vt incorporea illa minus sint corporea planè spiritualibus corporibus. At planè spiritualia corpora nulla sub se habent corpora subtiliora & spiritualiora. Confici ergo censent ex quibusdam rebus corporeae naturae planè expertibus. Alibi dicunt, principia vitalia seu radices ac Rationes rerum paulatim ex incorporeis corporea constituere, ex inuisibilibus visibilia producere, magnitudines & distantias in progressu addere. Quid quod vbique contendunt corpora ex eiusmodi incorporeis fieri, quae à dimensionum legibus prorsus absoluta sint? Huius rei causa veram mistionem à corporum penetrationum periculis expeditam iudicant: quia elementa & corporum principia dimensionum legibus non sint subiecta. Ex spiritibus corporeis si corpora conficerent, minimè ex rebus dimensione carentibus constitui assererent. Sunt enim Spiritus corporei dimensionum legibus perinde subiecti, atque alia quaeuis corpora. An vnquam isti considerarunt qua vi ex tormentis bellicis globi ferrei eiiciantur? Quae huius impetus causa est, si Spiritus dimensionum legibus non sunt subiecti? An non ideo vel disrumpi aes, vel globum propelli intelligunt, quia puluis subitò congestus atque accensus & in Spiritum versús spacium expetit amplius? Sed o- [p. 222] ro te, quibus alijs definitur corpus, quàm latitudine, longitudine, & profunditate?

FVR. Spiritus mechanicos confitentur corpora esse spiritualia, media, sicut dixi, inter corpora crassa & substantias incorporeas: eosdem tamen Spiritus à dimensionibus absolutos putant. Quare non admodum firma est ratiocinatio tua: Dimensione caret, ergo corporea natura expers est. Verba haec in 8. cap. habentur. Spiritus mechanici & principia generationum à dimensionibus & corporum angustijs excipiuntur.

ER. Non verbis, sed scutica reprimendi sunt huiuscemodi errores. Certè si inscientes talia affirmant, misericordia sunt digni: si scientes committunt, aliter quàm verbis & rationibus corrigenda caligandâque intemperies eorum fuerit. Non enim argumentis conuinci possunt, qui principia negant omnibus hominibus concessa. Haud scio an post conditum mundum aliquis extiterit, nisi fortè mentis inops, & asino Cumano rudior, qui corpus dimensionibus carere aliquod existimarit. Quinimò in vacuo, qui vacuum posuerunt dari, dimensiones finxerunt. Quare ista insania, atque illud eos per cunctemum, vtrùm corpora faeculenta, rudia, crassa haec, sic vocant ipsi, quae se resoluere in quatuor vulgaria elementa dictitant, mista concedant. Negare vix audebunt, cum tanta eorum sit diuersitas & virium infinita dissimilitudo. At haec opera caliditatis frigiditatisque permutari ac misceri, generari ac corrumpi, oculi nostri vident, ac manus nostrae palpant. Quin ipsi quoque experiuntur, dum absque opera caloris vel ignei vel Solaris, vel alius cuiuspiam nec miscere nec segregare quicquam possunt. Idem consentiunt, cùm alimentorum copiosiore attracto continenter mistiones progredi affirmant. Si enim generatio nutritione continuatur, & rectè Hippocrates dixit, ex eisdem nos ali, ex quibus constamus, vt iidem affirmant: [p. 223] affirmant: generatio autem continuata siue nutritio non sit absque caloris operatione, prorsus est necessarium, vt etiam prima generatio & mistio caloris ope sit perfecta. Non enim aliam habet exortû sui causam, & aliam continuationis. Sed huius causa est calor. Ergo & illius. Quòd si igitur semen illud in continendo sibi veste vtitur his instrumentis, ac sine eis nudum & inutile somnium remanet, quomodo ociosae & steriles fuerint? aut cur hic potius opus eis habet, quàm in constitutione aliorum corporum? Adde quod ostendere non poterunt, vnde agrestia haec corpora ex quatuor elementis materiam sumpserint: cum ex vnoquoque singula quaedam procreata nugentur. Frustra repetetur, quod iam solidè confutatum nouisti, in singulis tria inesse, quae non videantur. Si enim cerni nequeunt, quomodo in ea retexent, vt seorsim oculis subiiciantur? Quod si inaequalibus mensuris insunt, ac miscentur, qualitates easdem adscribere illis cogentur, quas nos eis assignamus. Erunt itaque eadem illa, quae nos proponimus. Nam non inficiamur nos, in terra & aqua etiam aerem & ignem contineri, ac sincerum elementum hic nullum esse: sic exantem examine. Corporum principia, quae delirans ex crapula vanissimus Paracelsus confinxit, quaeque discipuli eius ab elementis vbiquè distinguunt, merum somnium, futileque deliramentum esse luculenter suprà demonstraui. Principia corporum nulla sunt in rerum natura praeter materiam & formam: sicut simplicia corpora nulla sunt, exceptis coelis & quatuor elementis. Quod quia non tantùm sensuum testimonio & rationis iudicio certum est, verùm etiam à sacris literis comprobatum reperitur, sine impia temeritate reuocari in dubium non potest. Ineptissimum quoque est, quòd diuersis seminib. diuersa tum elementa tum corporum principia debere [p. 224] aiunt, nisi per diuersam intelligant variatam proportionem ad mistionem consequentium elementorum. Quoniam nulla est in vno elemento diuersitas alia, quàm quae à mistione aliorum prouenit. Quare si alijs & alijs hanc diuersitatem definiunt, tot erunt elementa & totidem rursus corporum distincta principia, quot sunt semina vel vitalia principia. Atqui ex ipsorum sententia in vnoquoque elemento longè plurima & diuersissima latent semina, quae ad generationem processura tum elementis tum corporum principijs discrepantissimis se in ipsa progressione vestiunt. Infinita igitur fermè tum elementa tum corporum principia ponere cogentur. Si autem inaequalitate virium & ponderum diuersitatem circumscribunt, quaeri potest, qua ratione diuersam in elementis suis proportionem constituant? Nam aut tria illa occulta cum sensibili quarto, etenim in sensibili quolibet elemento tria alia latere scribunt, vt suprà audiuimus, aequaliter vbiquè sunt permista, vel inaequaliter. Si illud affirmetur, ratio reddi non poterit, cur alia alibi foelicius aut infoelicius proueniant, cum vbiquè omnia aequè reperiantur: ideoque nec generationi nec nutritioni materia deesse possit. Si posterius asseratur, probari ratione vel leuiter probabili nulla vnquam poterit. Etenim si haec est elementi cuiusque substantia, vt tria alia in se comprehendant inuisibilia, omnino est necessarium, vt in qualibet eius particula, etiam minima, omnia insint. Si enim in aliqua non insint, ea non erit elementum, neque pars dici poterit totius.

FVR. Facile ex hac difficultate se extricarent, semina dicentes admirabili donorum varietate multiplici potestate, infallibili quiduis agendi scientia donata esse, quibus instructa vbiquè elementa, corporum principia, qualitates & quantitates suis vsibus accommodatas assumant.

ER. Imò intricauerint se potius. [p. 225] Si namque elementa vbiquè sunt quadrupla, quouis in loco quodlibet sunt parata. Nec errabit semen infallibili notitia ornatum. Quare nec monstra, nec inutilia, nec debilitata generabuntur, nec degenerabunt, seu transplantabuntur, vt ipsi loquuntur, res vllae. Adde, quòd in omni loco quiduis generari, nutriri, & conseruari poterit. Sed nec discrimen vllum erit corporum, dum & scientia infallibili eadem semper eligunt, & suis officijs aequè aptam materiam vbiquè possident. Errarunt itaque omnes homines, ac decipiuntur sensus nostri, qui nos docent alia alijs in locis magis minúsque nasci ac vigere. Adest enim causa effectrix validissimis viribus praedita, & infallibili scientia instructa: adest materia congrua: nec deest locus seu matrix. Quibus praesentibus, non poterit dispariles siderum motus atque externa alia impedire seminum conatum progressúmque. Ergo quae de transplantationibus suis nugantur, cum doctrina & hypothesi eorum pugnat: & nil aliud sunt, quàm ociosorum & petulantium ingeniorum παιδία, quibus tartareum Deum obleiant. Et Nobis, quibus calore, frigore, humiditate, siccitate, velut instrumentis opera naturae peraguntur, magnum ex his impedimentum affertur. Illis, quibus qualitates istae sunt ociosae & steriles, ignaui rerum comites, thesaurique latentes tantùm obscurae quaedam signaturae, negotij facessere nequeunt. Etenim hactenus solùm generationes, nutritiones, conseruationes, accretiones, decretiones rerum promouent, retardant, impediunt, quatenus calorem, frigus, humorem, siccitatem augent vel minuunt. Occultas enim Astrologis & Magis excogitatas influentias non tantùm Philosophia, verùm etiam Sacrae literae prorsus repudiat. De sacris literis controúersia nobis nasci nulla potest: de Philosophia nullus dubitat eruditus. Quippe proprietates mistorum pendent à mistio- [p. 226] nis natura & qualitate, non à causa omnibus communi, quale est coelum. Tam rudis nullus est, qui coelum infinitè putet esse virtutis, vt instar Dei aequè possit in omnia agere. Agit igitur in cuncta haec, vt pati apta sunt. Quocirca quodlibet aspectu, vt vocant, & generat & corrumpit, auget ac minuit, denique quiduis agit, prout res patientes hoc vel illo modo pati idoneae sunt. Poterit exemplo motus, quod dico, perspicuè intelligi. Philosophi omnes putarunt motum coeli causam esse motuum naturalium omnium, praesertim localium. De alijs enim motibus in praesentia non est opus vt disputemus. Et ita quidem, vt si coeli motus poneretur cessare, omnia eodem puncto temporis necesse foret quiescere. Hunc tamen coeli motum primo quo vis non tantum efficere putant vt grauia deorsum, verùm etiam vt leuia sursum moueantur. Si ergo quodlibet temporis puncto, grauia deorsum, & leuia sursum mouentur, & vtriusque motus semper causa est coeli motus, mirari nullus debet, quod dicimus coelos causas esse vniuersales & communes: atque res omnes etiam contrarias ita mouere, vt singulae moueri aptè sunt. Non igitur impediunt coeli ac sidera seminum officia & operationes, sed adiuuant potius, vt pro insitis viribus singula munere suo perfungantur. Quippe non caleficiendo aut frigefaciendo, sed occultiores duntaxat virtute, quae propter sensibiles siue tactiles aeris qualitates nec hebetantur nec acuuntur, mouent semina, si Paracelsicis fidem habeamus.

FVR. Interim opus est motore aliquo, qui certis mensuris ac iustis legibus elementa ad mistionem deducat, terminum ac modum praescribat, vt omnia ritè fiant. Non enim suapte sponte, puto, ad comitia certis numeris & viribus confluere apta sunt, cum scientia omni careant, corporumque omnium vt simplicissima, ita quoque inertissi- [p. 227] ma sint.

ER. Generatio Philosophis duplex est cognita, vniuoca & aequiuoca. Vtraque authorem habet iustissima diuinum, quo materiae partibus omnibus imperauit, vt non solùm sic misceantur, quomodo miscentur, sed etiam vt certo modo mista certos gignerent effectus. Hoc autem est inter vtramque discrimen, quòd in vniuoca generatione semper est efficiens actu tale, quale id est, quod generatur: in aequiuoca vero, vt in illis, ex putredine gignuntur, efficiens seu gignens tale extra rem genitam nullum apparet. Quo factum est, vt alij coelo, alij animae mundi, aliae intelligentiae cuidam attribuerent hoc munus. Quamcunque causam ponerent, semper generans potentia solum tale esse, siue potentiam in se habere tale generandi, quale id est, quod generatur, dixerunt. Nos potestatem diuinam, vt iam dicebamus, toti materiae in creatione rerum à Deo insitam, cum sacris literis ponimus authorem & effectorem: in vtraque est instrumentum calor rei generandae conueniens: quâ in vniuoca, forma generans sub rectione potentiae diuinae: in aequiuoca sola potestas diuina materiae insita gubernat ac regit instar artificis igne rem certam fabricantis. Praecepit Deus materiae non solùm vt certo modo misceretur, verùm etiam mandauit, quid quomodolibet mista generaret. Nec iussit solùm vt ita tum misceretur, tum mista operaretur, sed simul etiam potestatem largitus est hoc ipsum perficiendi, quod perfici voluit. Animalibus, vt homini, exempli gratia, iussit, vt hominem generet, non aliud quicquam: & iubendo simul quoque facultatem donauit hoc ipsum exequendi. Sic & plantis praecepit vt semen gignant, quo seipsas propagent: ac praecipiendo etiam potentiam impertiuit, qua semina talia nunc pariunt, & ad mundi finem vsque parient. Quocirca non solùm verae philoso- [p. 228] phiae sunt iniurij Paracelsici, qui semina ex manibus & vacuis thalamis proscrpere fingunt, sed etiam ordinem diuinum sceleratè conspurcant: poenas sceleris sui à Deo passuri, cum tempestiuum esse iudicauerit. Etenim vbi Deus apertè iussit creatis rebus, scilicet per semen à se generatum propagare, noui reformatores Dei ac hominum prodeunt dicentes, semina quaeuis ab initio creata, si tamen creata semper vel dicunt vel credunt, in abyssis elementorum inanium latere ac dormire, dum digesta tempora hortentur in publicum. Irruit seu persona prius assumpra prodire. Student nihil aliud impij Tenechiones, quàm vt Deum atque homines rideant, sanè constituta omnia concutiant, suaeque ambitioni seruire cuncta cogant. At frustrabuntur spe sua plurimum. Deus enim non semper conniuabit ad impios & profanos eorum conatus. Manifestè hoc agunt, vt Naturae ordinem, quem in hoc mundo Deus esse voluit ac instituit, infament, conspurcent, euertant. Quis est tam imperitus nostrae Religionis, qui nescias Deum in creatione singulis plantis & animalibus, quae omnipotente suo verbo terram & aquam proferre iussit, imperauisse, vt per semina à se generata, & ex alimento formata, seipsa multiplicent atque propagent? vbi hic seminum in abyssis delitescentium mentio? vbi processionis eorum in scenam vestigium in Natura inuenitur? Sensus nostri nos docent, semina non ex inuisibilibus elementis, sed ex animalibus & plantis proficisci. Quae ex putredine nunc etiam generantur, non aliter nunc generantur, quàm iussa tunc sunt generari, cum subito existerent: nisi quod nunc per destinatos motus & praecedentes alterationes materia paulatim praeparatur, quae tum in non tempore virtute Creatoris apta facta fuit.

FVR. Quid si idem hoc per semina [p. 229] intelligere nos velint, quod per iussum Dei seu virtutem diuinam me vis intelligere? Sanè sic aliquando loquuntur, ac si aliquid tale in mentem ipsis venisset.

ER. Nemo tam cupit interpretationem inuenire tollerabilem & probabilem, quàm ego. Circumspicio nunc etiam in omnes partes, vt alicubi inueniam, quo tetros, monstrosos, & pestilentes eorum errores excusem. At frustra passim ferè me excrucio. Etenim hîc quoque confitere nequeo. Nam ponunt semina substantias quasdam esse seorsum subsistentes, & in elementorum inanitatibus latentes, certis temporum periodis progredi, nauis semper vestibus indutas. Ponunt deinde in quolibet elemento eiusdemmodi seminum infinitam propè multitudinem totis naturis à se inuicem discrepantium contineri. Adde quod seminum principia dicunt rerum esse species: quas seorsum subsistere nullus vnquam sanus dixit. Omnia haec non modo sensibus matris repugnant, verùm etiam cum mandato illo diuino conciliari nulla ratione possunt. Etenim vis illa, qua Deus toti materiae singulisque partibus legem imposuit, certos effectus ex se pro diuersitate agentium proferendi, non est à seipsa distincta in tot species, quot sunt rerum formae, sed vnica existens in singulis partibus id agit, quod materia patitur. Quocirca tantùm ferè est inter hanc virtutem diuinam, quam aliqui Naturam appellarunt, & species rerum, quae Naturae illius quaedam soboles existunt, differentiae quantum est inter Deum, & res creatas discriminis. Semen à semine distingui confitentur genere, specie, proprietatibus, officijs, actionibus: adeoque tot esse, quot sunt rerum species. Diuinam autem vim aequè multiplicem pariterque determinatam esse, is solus cogitabit, qui amente quouis est amentior.

8 De generatione

FVR. De mistione & [p. 230] ad mistionem spectantibus satis iam disceptauimus. Itaque tempus iam est, vt de mistis aliquid dicamus. Vehementer enim cupio de generatione pluuiarum, ventorum, metallorum, lapidum, ac similium tuam audire sententiam: de quibus tam scripsit Paracelsus variè, fabulosè, absurdè, ridiculè, vt meo quidem iudicio Luciani verae narrationes verissimae & existissimae historiae censeri possint, si cum hisce comparentur. Sanè quidem multa Paracelsi, Medica praesertim, magni feci: at quae de praedictorum similiumque ortu & causis refert, indigna semper iudicaui, quae vel ipse scriberet, vel nos alij legeremus. Nimis enim absurda & ab omni veritate aliena remotaque videntur esse.

ERAST. Imò verò dignissima sunt quae ille scriberet: tametsi indigna sint, quae à bono viro, cui scilicet temporis iactura dolet, perlegantur. Sed ferri potuisset fortasse, siquidem contra solos Philosophos disputasset: non etiam contra Deum os impium aperuisset. Veruntamen vnum superest ad mistionem pertinens, consideratione dignum: quod scilicet corporum principia dicunt misceri. Corporum principia ponunt salem, sulfur, hydrargyrum, de quibus suprà abundè egimus. In praesentiarum illud solum quaerimus, vtrum putent qualitatibus tactilibus carere, cum ad mistionem accesserint, an eisdem existiment esse praedita. Si negent habere, corpora quoque esse negabunt. Nam omne corpus naturale sub Luna existens qualitatibus est praeditum tactilibus. Adde quod mutabile naturaliter corpus nullum est, si qualitatibus tactus destituatur. Principia igitur sua cum dicunt mutabilia esse, etenim sulfur, exempli causa, dicunt esse inflammabile, coguntur eis qualitates primas tribuere. Quod si ergo natura ipsis negent inesse, sciscitabimur vnde [p. 231] eas acquitant. Etenim in corporibus mistis insunt non obscurè.

FVR. Quasi verò non multa insint in mistis, quibus simplicia careant.

ER. Verum est: sed ideo insunt, quia ex mutua actione passioneque gignuntur. Quod si agere patiue nesciant, quae miscentur, nihil inuenietur in composito, quod non prius fuerit in componentibus. Sed neque verè miscebuntur, quae absque actione & passione congregantur. Si autem & agunt & patiuntur, qualitatibus ornata sunt agentibus & patientibus. Formas namque sine qualitatibus alterare non posse praeclarè ostendimus. Quòd si ergo qualitates obtinent tactiles, & inter has nullae sunt aliae, quae substantias alterare totas valeant, praeter caliditatem, frigiditatem, siccitatem, humiditatem, hisce ornata esse consentaneum est. Paracelsus certè in Meteoris omnia videtur reuocare ad primas effectrices qualitates. Etenim tria illa prima scribit esse calida, frigida, humida, sicca, pinguia, lenta: & pro natura harum qualitatum materias fieri pluuiarum, niuium, grandinum, fulminum, ventorum, &c. Alia namque ex his frigida, alia calida esse contendit: quia ex materia trium primorum his qualitatibus affecta pronata sint. Sic Boream frigidum siccum: Austrum calidum humidum: Eurum calidum siccum: Zephyrum frigidum humidum effectum esse asserit: quia materia eorum talis fuerit. Quamobrem has in ventis qualitates natura inesse, ab externa re nulla contractas acquisitasque concludit. Hoc ergo posito, tria scilicet prima illa qualitatib. effectricib. primis instructa esse, non poterunt tria solùm facere principia, vt suprà declaraui. Etenim vna ex quatuor qualitatibus sine subiecto relinquitur, siquidem singulis principijs singulas duntaxat adscribere cogitet: quod Magister eorum alicubi faciun- [p. 232] dum maximoperè contendit: vt suprà audiuimus. Sin aliter decernant, vel vni duas, caeteris duobus singulas: vel duobus binas, & tertio vnicam assignare: vel coniugationem quartam in medio relinquere cogentur. (Nisi fortè, vt sunt audaces & impudentes, contrarias vni attribuere velint.) Si enim sulphur ponunt calidum & siccum, salem frigidum & siccum, hydrargyrum frigidum & humidum: nullum erit corpus simplex calidum & humidum. Ergo vel fatebuntur qualitatem dari primam absque proprio subiecto, vel inaequalibus omnino viribus ornabunt sua principia: quae omnia sunt longè absurdissima. Sed istis missis, ad Meteora accedamus.

FVR. Idem cupio ego quoque. De generatione pluuiae primùm videamus, quàm praeclarè Paracelsus philosophatur. Seruabo hîc etiam morem nostrum, vt primùm veram sententiam exponam, & cum ea Paracelsicam deinde conferamus. Omnium philosophorum & eruditorum sententia est, pluuiam generari ex vapore eleuato ab aqua & humiditate partim in terra contenta, partim supra terram haerente vi caloris, tum in aere tum in terra existente. Hic vapor, cùm à calore extollitur, vnà cum parte aliqua exhalationis calidae ad mediam vsque regionem aeris, paulatim calore quo sustollebatur, & quem calida exhalatio permixta conferebat, dum altius illa ascendit, spoliatur, inque nubem à frigiditate loci cogitur. Quae cum densata amplius à frigore, coit rursus in aquam, atque huc ad terram grauitate sua delabitur. Quòd enim ex nube in aquam soluta generetur pluuia, satis argumenti hoc est, quòd naturaliter pluuia nulla generata fuit, non praecedente nube. Nec est necesse, vt, quo in loco in aquam resoluitur, in eodem vapores collecti fuerint. Etenim venti saepius ex remotis locis, vbi scilicet aquae multae sunt [p. 233] vaporesque plurimi loca sublimiora petunt, nubes adducunt, quae apud nos in aquam condensata decidunt. Iam quod nubes ex vaporibus de terra & aquae superficie ascendentibus conglobentur, ne rustici quidem nesciunt, quicunque aduerterc animum voluerunt. Vidi ego non semel, idque cum voluptate, ex fluminibus vapores crassos & multos instar densae nubis tolli in aerem & cum nubibus ibidem prius existentibus sic coniungi, vt ex vtrisque vna fieret, simulque à vento propulsae in eandem regionem ferrentur. Poterit, qui de hac re dubitat, eiusque cognoscendi desiderio tenetur, in fluminibus mane obseruare, qui inter altos montes per profundas valles decurrunt. In his namque saepius & clarius, quam in aliis, quod dicimus, videbit. Vt non parem agricolae authores mihi fuerunt. Commemoro haec non ob aliud, quàm vt incredibilem Paracelsi stupiditatem patefaciam, qui ne illa quidem nouit, quae rudes agricolae exploratè cognouerunt. Si Philosophos solos allegarem, superbo supercilio testimonium eorum reiiceret, seipsum omnibus anteponens. Hos resutare non potest, qui ex alio libro nullo quàm mundi, scientiam suam hauserunt. Sic ergo doctrina Philosophorum hac de re cum experientia consentit, vt certiora nos oculi nostri docere nequeant. Vt autem minimùm in dubium vocari queat, sacrosanctae scripturae testimonijs idem manifestissimè comprobabo. Regius Propheta Dauid in Psalmo centesimo trigesimo quinto sic scribit: Quicquid ei libet facit Iehoua in coelis & in terris, in aquis & vndis omnibus. Nebulas siue nubes excitat ab extremis terris: fulgura cum pluuia facit: ex suis ventos cellis excitat. Eandem hanc sententiam iisdem propemodum verbis repetit Spiritus sanctus bis per Ieremiam Prophetam, capite videlicet decimo, & quinquagesimoprimo: Qui voce, inquit, dat multi- [p. 234] tudinem aquarum in coelo (id est, in aere) attollitque ab vltimis terris nebulas, fulgura pluuiae facit, & ex suis ventum cellis educit. Haec, inquam, verba repetit eisdem fermè syllabis Propheta capite quinquagesimo primo. Sic in secundo capite libri de Creatione descripturus Moses pluuiae generationem, inquit, Cùm Dominus nondum pluuisset in terram, neque quisquam eam coleret, exhalauit è terra vapor, irrigauitque vniuersam eius superficiem. An potest aliquis inueniri ingenij adeo distorti & pertinacis, qui neget idem à Deo in verbo suo doceri de pluuiarum generatione & causa materiali, quae Philosophi docuerunt? Fieri non potest, vt sanae mentis quisquam dubitet. Quae potest autem in re tali maior & illustrior probatio requiri, quàm si cum sacrosancto Dei verbo consentiant, quae sensibus nostris percipimus, & ratione euidente cognoscimus? Recita nunc Paracelsi portenta: vt quantum furit Philosophus innotescat omnibus.

FVRN. Principio ponit tot esse stellarum genera diuersa, quot hic sunt rerum distinctae species: atque analogia quadam sibi mutuo respondere. Itaque inter stellas esse quae naturaliter seu insita virtute pluuiam faciant: quae ventos excitent: quae fulmina cudant: quae niues pariant: quae grandinem demittant: quae rorem & pruinam fabricent: quae hyemem, aestatem, imò quae diem noctemque efficiant. Noctem enim & tenebras in eclypsibus Solis negat propter occidentem Solem, aut luminis ipsius priuatione euenire: sed stellas quasdam ait esse, quae congenitis viribus tenebras & noctem inducant. Aestatem quoque non propter accessum & moram Solis contingere, sed propter stellas aliquas: quae tamen incrementa virium suarum mutuentur à Sole. Nam augeri eas ac minui, & velut extabescere hyemis tempore. Sic & stellas existere asserit, quae Ma- [p. 235] gnetis potestate praeditae ferrum ad se attrahant, tradant, liquefaciant, ferruginem huc decidere sinant. Quinetiam à stellis & Sole putat ligna putria & res consimiles contersi primùm, mox ad firmamentum, instar aquae à Sole sursum tractae, attolli: nec ad terram relabi, sed in sublimi prorsus consumi & ad nihilum redigi. Nec stellarum modo tot ponit discrimina, verùm etiam in firmamento contineri ac viuere animalia tum bruta tum ratione praedita. Sic in secundo ad Athen. scribit, In vnoquoque Elemento nata esse ac viuere animalia tum bruta tum rationalia. Mox confidenter haec addit: Iam verò fieri aliter non potest, quin in omnibus quatuor viuant homines, sicut in vno, nempe in terra, siue supra terram, viuunt. Et rationales creaturas coeli in Meteoris vocat Superos Pennates, excellentéque sapientia & multiplici rerum omnium scientia instructas pingit. Officium eis assignat fingendi animalia: portenta in aere apparentia, vt cruces & similia: comportandi materiam pro fulminibus: subministrandi ea Christo: dirigendi eadem quò iubeat ac velit: ac huius generis alia exequendi. Quod ad animalia spectat bruta, multa putat in coelo seu firmamento nasci ac viuere. Abs ranis ibidem agentibus pronatas opinatur illas, quae nonnunquam cum pluuia decidunt. Non decidere semper, quia locus versus terram ipsis sit sursum. Proinde non descendere, nisi cum à tempestate vi abripiantur. Semen etiam, ex quo ranae virides, paruulae, arboribus & foliis insidentes, quas aliqui Rubetas nominant, nascuntur, de coelestibus illis ranis defluere existimat. Sed nimis procul à proposito abeo. Pluuia, inquit, nil est aliud, quàm sal resolutus, sulphur & Mercurius in naturam pluialem sub primam separationem discreti. Per separationem primam intelligit creationem, [p. 236] quam in hoc libro & ad Athen. secretionem esse scribit. Non concedit pluuiam generari per eleuationem aquae aut vaporum rursus ad terram defluentium: sed à certis stellis ita gigni contendit, quomodo fructus à suis quique arboribus produci cernimus. Harum stellarum infinitam existere multitudinem: ac per omnes regiones distributas esse ait. Generationis modus talis est. Stellae pluuiae velut ollae quaedam sunt, continentes in se materiam pluialem, scilicet salem, sulfur, & hydrargyrum, in creatione mundi, quam separationem ab eo vocari saepè nobis est dictum, ad hoc destinatum: crudam adhuc, & certis temporum interuallis concoquendam: quomodo materia in plantis pro fructuum generatione definito temporis interuallo praeparatur & concoquitur. Cùm paroxysmus aethereus, inquit, appropinquat, & autumnus adest, atque matura debet esse pluuia, incipiunt Vulcanus, Iliaster, & Archeus in stella, sicut in olla materiam pluuiam praeparare ac dispensare. Tempore concoctionis peracto, prodeunt primum nubes, sicut in arboribus flores, quae pro natura stellae atque materiae copia augentur citò, tardè, multum, parum. Ante omnia enim prodit fumus aethereus, qui, vt à nostro fumo discernatur, nubes appellatur. Hic fumus aqua existens nondum perfecta cum excessit ex stella, subsidet in aerem: terram versus, ibique suspensus haeret, dum instar tartari in humore vel cella subterranea aliquid fiat ab aere frigidiore. Durant autem pluuiae hora vna, duabus, pluribus, imò diebus, septimanis, mensibus, pro varietate stellarum, in quibus coquuntur. Saepè cum pluuiae venti erumpunt, cum Vulcanus à sale & hydrargyro per coctionem impetum non abstulit. Vbi materiam omnem effudit, nouae collectionem expectat. Quod mane aut vesperi coelum rubet ex eo nascitur, quod stellae salem, sulphur, Mercurium, crassiores euo- [p. 237] munt instar nubis: tametsi non sit nubes, sed spuma & vapor variè coloratus. Ruber color à sulfure & Mercurio: caeruleus, violaceus, flauus, à sale prouenit. Haec & his similia de pluuia ortu, causis, & natura à Paracelso in suis Meteor. referuntur.

ER. Quis ad portentosa ista deliria respondeat? Stellarum diuersitatem, quod ad facultates attinet, multi Philosophi concesserunt, rationibus moti neque optimis neque probabilissimis. At nulli desipuerunt hactenus, vt respondere eas putarent oportere naturalium rerum varietati, quam hîc esse cernimus propter materiae mutabilitatem. Haud scio an quisquam existimarit in coelo stellam inueniri, quae propria quadam virtute ferrum instar Magnetis ad se contraheret: attractum communeret seu abradaret: rasum liquefaceret: aeruginemque ab coelesti ambi nos redderet. Quòd animalia dicit in firmamento viuere cum ratione carentia, tum ratione praedita, Pennates ab eo superi vocata, quibus munus fabricandi pluuia, ventos, fulmina, fulgura, demandat, non eget refutatione aliqua. Solum dicam, profanum nebulonem eadem se de pagina dubitare, num Christus fulminum varietatem efficiat, an superi illi Pennates, an diabolus. Huc tamen propendere se ait, Christum eiaculari fulmina: sed ea praeparari & dirigi ad certa loca à pennatibus. Ratione mouetur ista, quòd Christus ad iudicium venturus sit instar fulminis. Idem enim putat impius Asinus fulgur & fulmen significare. Negat sidera de terra & aqua attrahere, atque interim asserit, non tantùm vapores & aquam, verùm etiam ferrum & lapides ab eis sursum tolli.

FVR. Verum hoc est: sed descendere iterum negat. Etenim sublimatos in coelum vapores consumi & dissipari putat.

ERAST. Negat virtute tractrice praedita sidera: deinde habere ipsa potestatem hanc concedit: sed ex attractis aquis & vapori- [p. 238] bus pluuiam fieri negat. Errat autem grauius, dum absumi & prorsus consumi, seu ad nihilum reduci affirmat. In lib. quodam de morbo Comitiali, de caecis tempestatibus loquens ita scribit. Harum materia non suscitatur in superiore coelo: vnde est, quod in se sumus quidam de terra tollitur, ex quo tempestas postmodum nascitur. Coelum superius incendit materiam, hanc suppeditat coelum inferius, siue terra. Commono haec ob id, vt, quam verè toties dixerim ipsum sibi nunquam constare, clarius perspicias. Quam verò est ab omnium sensu tum ratione alienum, quod sic ait, stellas gignere pluuia, quomodo arbores & plantae proferunt flores & fructus? Si subtraxeris plantis nutrimentum ex quo transmutato generant semina fructusque, suos mox videbis, opinor, quamdiu sint pariturae. Qua igitur ex materia generant stellae pluuas, niues, grandines, fulgura, fulmina, ventos, si non nutriuntur? Quomodo non iam olim in has res absumptae sunt, si de substantia sua promunt, nec in abeuntium locum aliud reponunt?

FVRN. Erras cum sidera non nutriri putas. Etenim Paracelsus in eodem hoc libro nutriri & excrementa generare constanter affirmat. Sic enim capite 10. scribit: Aduertite hoc insuper, stellas se purgare tum aestiuas tum hyemales, non per fulgura, sed per corpora, quae excrementa stellae cadentes vocant. Causa est, quod aluntur in firmamento: quod suum est elementum, à quo sustentantur. Nihil enim est creatum, quod non eget quotidiano cibo, instar hominis. Ex quo consequitur, ea ex elemento suo edere cibumue capere. Iam quod cibo & potu seruantur, excrementa quoque gignit. Aluntur autem igne solo, sicut homo terra, ex qua natus est. Ex igne igitur essentiam suam extrahunt: sicut homo carnem & sanguinem ex terra sumit. Quod [p. 239] transmutari in essentiam nequit, excrementum fit. Haec ille. Fortasse stellae quaedam ob id ferrum ad se pertrahunt, vt ex eo repurgato & colliquato nutriantur. Quo dato, non poterimus non dare alterum quoque, ali scilicet aliquas putridis lignis & similibus aliis, quae ab eis allici asserit. Quid si ob eam causam lucere aliquas putarit, quia ex putridis & splendenti rebus rebus pasta sunt? Notandum porro est, quod res omnes creatas nutriri scribit. Si de propriè vocata nutritione accipias dictum, non est cur refutare coner. Sic enim sola viuentia nutriri constat. Si aliter intelligas, ne sic quidem aliud pro refellenda sententia dixero, quàm eum & flagitiosè nominibus abuti, & quod vult non obtinere. Non enim est necesse, vt quomodocunque nutrita excrementa pariant: quae ab illis tantùm gignuntur necessariò, quae alimenti substantiam mutant. Sidera non ali propriè, per se notum est. Iam si nutriuntur Sidera, id est, nutrimento refarciunt quod effluxit, quomodo extabescere possunt alia hyeme, alia aestate? Nam instar plantarum exarescere rursusque vegetiora reddi scribit. Nisi ex eo accidat, quod alio tempore largius alio parcius alimentum terra suppeditat: nil habeo quod respondeam. Sed taedet me ineptias has mouere. Sui simillimus est, cum hîc asserit stellas igne ali. Nam alibi fumo quodam, & alio rursus loco vaporibus de terra sublatis nutriri scribit. Ad illud porrò quid dicemus, quod adeò confidenter asserit pluuas ex eleuatis de terra vaporibus non generari? Sufficiunt, arbitror, quae suprà diximus. Vbi sensus, ratio, eruditorum consensus, Deus ipse in verbo suo, simul consignant & consonant, iusta & facilis est aduersariae sententiae despectio. Argumento est incredibilis ista auda- [p. 240] cia, humana pariter & diuina hominem hunc impijs fore Cacodaemone ridere conuellereque voluisse. Si neque horrendae blasphemiae, neque inaudita omnibus seculis intemperies, neque incredibiles Chimaerae, neque spurcissima vita, neque incondita & barbara oratio absterrere Discipulos ab assensu immanium horum mendaciorum potuit, saltem reuocare illud eos debuit, quod nunquam sibi constare, vbique autem veritati & pietati aduersari viderunt.

FVR. Confutationem non quaero, vbi sacrarum literarum consensum video. Si libet audire, quae de ventorum generatione ac fulminis attulit, referam breuiter, vt ad subterranea ex coelo iterum descendamus.

ER. Iam audiuimus quas faciat omnium talium causas. At tamen veniet aequitate qua obseruauisti.

FVR. Matrices, ventres, & velut cucurbitas seu ollas, in quibus coquuntur, facit certas stellas. Materiam ponit mistionem salis, sulfuris, & hydrargyri ad horum generationem ex tota materia mundi separatam, vt ante fuit expositum. Modum generationis explicat his verbis. Scitote igneum Vulcanum in stellis tria prima suis naturis praedita coquere. Ex his generatur ventus cum suis proprietatibus. Et igneus Vulcanus est ipsemet ventus. Nam in tribus primis consistit. Quod autem ventus hoc modo generetur, probat exemplo bullientium. Si aqua, inquit, bulliat, ventum ex se reddit. Quia ab omnibus, quae ebulliunt, siue arida sint siue humida ventus expirare cernitis. Aqua ventum exhalat calidum & humidum: ebullitio sicca spiritum siccum parit, vt in Chemia exercitati norunt. Ex his concludit, nullam esse aliam Ventorum originem & causam, quàm Vulcanum tria prima ad agendum excitantem. Ventos porrò à locis, per quae spirant, aliquid acquirere pertinaciter negat: sed calidos esse, frigios, humidos, siccos [p. 241] ex propria natura & ex materia, ex qua nati sunt, conditione. Si auster, inquit, siccus esset instar Boreae, nulla ei vel ex mari vel ex rebus aliis acquireretur humiditas. Duo sunt quae mihi admirationem aliquam pariunt. Vnum est, quod probaturus ventum esse corpus, hoc vtitur argumento: quod videlicet, omnia à Deo creata, visibilia & inuisibilia, corporata sint. Alterum quod terraemotum fatetur fieri à vento in terrae meatibus concluso. Etenim in lib. de morbo Comitiali prorsus contrarium serio affirmat, cumque tota Philosophia pugnare ait. Eandem huius ac fulminis generationem putat, ex pugna sulfuris & nitri deducens.

ER. Ego non miror hoc, eum sibi foedè vbiquè contradicere, sed miror plurimum, quoties non in omnibus paginis seipsum mendacij accusat & conuincit. Vtrum Deus tantùm res corporeas condiderit, aut incorporeas etiam creauerit, disputatione indiget nulla. Quippe ne Cacodaemon quidem temerè ausit negare incorporea & inuisibilia nobis à Deo multa creata fuisse. Ipse namque, cum sit incorporeus & natura sua nobis inuisibilis creatum se nunquam dubitauit, arbitror. Sed his missis illud notandum est, Discipulos non hanc opinionem eius de ventorum generatione probare. Et licet minus absurdum defendant, aequè tamen falsam asserunt. Laudandi in eo nihilominus videntur, quòd à praeceptoris sui placitis recedere ausi sunt. Chemici, inquit vnus ex discipulis, naturalis venti ortum ex eo repererunt, quòd in aeneum globum exiguum spiraculum habentem aquam infuderunt, ignem subiecerunt, & aqua in aerem conuersa violenter per angustium meatum expirare viderunt. Simile quidam putant hinc in terra fieri. Nam aquas subterraneas ab igne in vapores conuersas certis in cauitatibus, quae orificia angusta obtinuerint, recipi ar- [p. 242] bitrantur, ex quibus deinde cum violentia & impetu in ventum erumpant. Quinimò terraemotum quoque ab eisdem concitari censent, si ex iis vaporibus vel nullus vel non satis amplus pateat: id quod exemplis Chemicis rectè iudicant demonstrari posse. Sed vt in hac re sentiunt non malè, ita in ventorum generatione maxima ex parte decipiuntur. Vt enim ventus aliquis in certo loco sic generetur, non tamen poterit is ad regiones plures & distantes exporrigi: nec omnibus ventis haec accommodari potest ratio. Quippe multi ex mari proficisci videntur: plurimi in aeris parte sublimiore videntur ferri, qui terram non admodum radiunt. Summa est, quicquid garriant Paracelsici, ventorum generatio vel non est ab hominibus cognita, vel ita generantur, quomodo à Philosophis declaratum fuit. Horum enim sententiae consentiunt omnia, quae in hoc mundo accidere videmus repugnat nihil. Quòd si aliis etiam modis potest flatus aut Spiritus in loco aliquo excitari, non tamen longius extendi potest. Nos autem de ventis nunc loquimur, non vni alicui loco vernaculis, sed longè latéque spirantibus & loca plurima peruadentibus. Omnibus his adde, quod in libro de Praesagiis capite quinto scribit, Ventum ex aere calefacto sic generari, quomodo ex aqua in olla, cui subiectus sit ignis, halitus excitari solitus sit. Quae non ob aliud adduxi, quàm vt videas, quambellè sibi homo vanissimus constet: simulque verum esse perspicias, quod aliquoties iam dixi, nullam ab eo sententiam prolatam esse, quam constanter tenuerit, cuiusque contrariam non aliquando affirmauerit. Quae praeterea de hac re scripsit, non habent opus vel declaratione vel confutatione: cum & à seipsis confundantur, & nec à discipulis omnibus, nec ab aliis vllis recipiantur: imò ab Agri- [p. 243] colis peritioribus redarguantur. Quoniam si sensibus nostris fidem habemus, vanitatem Paracelsi facile deprehendemus. Principium quo vniuersa eius doctrina de Meteoris nititur, praeterquam quod impium est, & cum sacris literis palàm pugnat, tam est insulsum, ineptum, stultum, fatuum, absurdum, ridiculum, falsum, vt sine metu alicuius infamiae vix aliquis ausit recitare: nedum de eiusdem refutatione coram doctis agere. Iam enim est dictum valde dubitatum esse à sapientibus, vtrum non sit pro stulto habendus, qui absurda dogmata sollicitè confutare conatur. Quocirca relictis Meteoris ad subterraneorum generationem descendemus.

FVR Patere me, quaeso te, vel animi causa recitare, quae de fulminis ortu caussisque attulit. Sunt enim quaedam, quae vel maximè seu eris & tristibus risum mouere possint. Nec mirari debes me sensim alium fieri. Tot enim monstra sententiarum nunc videre incipio, quot animo comprehendere nunquam potui antea. Quamobrem ridere Magistrum meum vnà tecum cogor.

ER Ideo te audiam patientius fabulas illas narrantem, quia earum in sequente collatione facienda erit mentio. Deinde, vt, qui Paracelsica phantasmata cognoscere cupient, planius perspiciant, quomodo rorem, pruinam, niuem, grandinem, pluuiam, & caetera meteora dixerit fructus esse elementi ignis siue coeli.

FVR Primum dicit fulmina clarè demonstrare, Deum in firmamento posuisse sale, sulfur, & Mercurio: ex quibus omnia fiant. Deinde stellarum aethyiarum 32. ordines facit: & in postremo, id est, in summo collocat fulminum effectores. Materia facit sulfur subtilissimum & lentissimum, seu maximè cohaerens. Nitru pinguissimum, Mercurium verifigine micissimum. Modus generationis hic est. Superi magistri, quos Penates vocauit, hanc materiam comportant in suam [p. 244] stellam: & in ea deinde sulfur primum liquant: mox nitrum leuiter calefactum permisceant: ad extremum hydrargyrum cum ambobus confundunt. Ex hac materia primum calor exoritur: deinde effundit eam stella in aerem. Sic oritur ante alia nubes: quae propter loci altitudinem & subtilitatem materiae vix cerni potest, priusquam descendit propius. In aere postea densatur & spissitur, quod in stella fieri nequit, hoc modo. Postquam inter se pugnare inceperunt, ebullit nitrum, & in sulfure manere recusat. Iam augetur gradus ignis in aere, pro vt nitrum magis ac magis intumescit. Quoties inflatur, massam concutit, aperitur nubes. Quae nil aliud est, quàm fumus ex illa materia exiens. Sic exit fulgur, radius videlicet ignis ex massa emicans. Aucto calore mercurius tandem & ipse suscitatur. Hoc irritato consestim flamma ex massa per omnem nubem perrumpit: ac sequitur continuo tonitru: cuius generatio haec est. Ex contrarietate & mutuo impulsu trium praedictorum oritur fragor seu strepitus, ac si hydrargyrum infundatur argento, qui est tonitru. Ad extremum vniuntur in massam vnâ, quae obducitur putamine seu cortice instar oui. Hic cortex, quanto ad maturitatem accedit massa propius, clauditur firmius. Interim nubes resoluuntur in aquam: quae cum attingit massam in suo cortice conclusam, simile quid accidit, ac si frigida infundatur aeri liquefacto. Rumpitur enim actutum massa & dissilit in omnes partes. Quo fructa abscedunt, tonitrum tonitrua fiunt: massa autem excusso igne versus terram impetu fertur. Est itaque fulmen corpus, nil aliud existens, quàm ignis in massam paruam coactus.

ER Velim, si possem, quaedam ad sensum reuocare tolerabilem. Quod de testa dicit, ferri posset, si densam vellet eos intelligere nubem. Et si, quod inclusa refert massa, hos pateretur accipe de spiritu calido, tenui, & sulfureo. Accenditur hic Spiritus [p. 245] à motu & fuga contraria, tantoque fertur impetu deorsum. Hanc rem si exprimere voluit aquae contactu, non pessimè sensisse, at pessimè locutum esse dicemus. Placet hoc etiam, quod fulmen dicit ignem esse, vel spiritum accensum ex nube eiaculatum asserit. Quamquàm hîc, vt in aliis locis, non sibi satis constat. Etenim fulmen scribit inueniri frigidum: cuius massa in lapidem concrescat ex sale: principiumque siue semen habeat frigidum. Quomodo ignem esse defendet? Aut quomodo huius testa ab infusa frigida dissumpetur? Coagulari lapidem hunc salis dicit modo à seipso, modo à spiritu salis coelestis. Nam in lib. de Tartareo lapides ait ex vapore in aerem sublato, & à spiritibus coeli condensato generari. Et hos aliquando in aere dicit concrescere, vt in loco iam citato, aliquando in ipsis stellis contingere ac perfici, vt in Meteoris. Similia scribit in lib. de Podagr. non de terra sublata in altum fuisse lapides & ferrum, quae nonnunquam decidisse legimus. Quanquàm verò idem in Meteoris affirmauit, non tamen pro more suo, non etiam contrarium in eodem asseuerantissime scripsit: scilicet tam non posse fieri vt in coelo generentur lapides, quàm impossibile sit in terra cudi fulmina. Scio enim fatale ei fuisse, vt in vera sententia nunquam persisteret. Sic non pudet eum in vno versu contraria scribere. Grando, inquit, non est nix, sed aqua congelata: & nunquam tamen fuit aqua. Quomodo potuit aqua, quae nunquam fuit, congelari? Displicet maximè, quod nec sensus nec rationis, nec Sacrarum literarum testimonia tanti facit, quanti suos aestimat impetus, vel potius Cacodaemonis afflatus. Non obscurè ex citatis ex verbo Dei sententiis colligimus, Deum omnipotente virtute sua in creatione sic disposuisse, vt ex halitibus de terrae superficie in altum sublatis variae & admirandae illae tot meteororum species orirentur. Docent [p. 246] idem nos ratio sensusque nostri. Etenim pars maxima eorum sunt in nubibus & ex nubibus, aut non sine nubibus: quas de terrae superficie in altum ascendere scriptura tam explicatè testatur, vt sine impietate dubitare nullus possit. Quod si aliqua fiunt nullis apparentibus in aere nubibus, ex eo euenire intelligimus, quod vapores elati pauciores & rariores seu magis dispersi sunt, quàm vt perspici à nobis sic valeant, quomodo in nubem coactos cernimus. Quae cum sic habeant, quid de discipulis sentiendum sit, vides, qui puerilem errorem esse aiunt talia vaporibus & exhalationibus ascribere. Sanè qui cuiuscemodi ausu nefario scribere non est veritus, dignus est, qui Paracelsi vocetur & existimetur discipulus: κακοῦ κόρακος κακὸν ᾠόν. Tanto sum multo authori obstatbilis ac melius puerum hac in parte nobiscum sapere potius, quàm Paracelsi spiritu agi, quanto praestabilius est verum mendacio. Videat ne pro sensu puerili animum ipse barbarum & impium ostentet. Quid vero? An puerilis error est, cum id asserimus, quod & verum est, & Deus affirmauit, atque omnes omnium seculorum docti homines certissimis rationibus persuasi crediderunt? Nunc reliqua examinandum forent monstrosi hominis monstrosa placita de Meteoris: quae ob id persequi non est animus, quod ex his, quae exempligratia proposuimus, perfacile vniuscuiusque restatibus iudicium facturus sit.

FVR De subterraneis restant quaedam explicatione indigentia. Sunt enim in generatione metallorum & similium quaedam obscura admodum, & non leuiter controuersa, de quibus tuam audire sententiam vehementer aueo.

ER Scribunt de subterraneorum ortu & causis post veteres, cum alii quidem, tum nouissimè Georgius Agricola eruditè & perspicuè. Horum commentarios vt euoluas in hoc: vtque Aurifabricatoribus istis, qui se Philosophos [p. 247] nominant, non temerè fidem habeas moneo. Quod vt rectius possis facere, legam tibi, quae ante aliquot annos de hac re meditatus fui. Etsi autem, quae tum agebam, huc omnia non pertinent, non sint tamen ab instituto nostro prorsus aliena.

FVR Oro te plurimum, vt mihi ea recites: sed vt lectione hac ad finem collationis huius reiecta, nunc pergas ad reliqua.

ER Sic faciam.

FVR Ergo de lapidum generatione quid sentis?

ER Quod docti omnes sentiunt. Cum Paracelso ideo non facio, quod nec veri aliquid de hac re attulit, nec sententiam vllam constanter tenuit. In hoc maximè consuetus fuit, vt daret operam, ne vsquam sibi constaret. Caeterum cum in disputatione de lapidibus nulla sit vel difficultas vel obscuritas, Paracelsi opiniones pugnantes paucis perstringam. In lib. cui titulum fecit, Vexationum, scribit Metalla sub terra delitescentia in naturales & veros lapides permutari. In eodem ait: Lapides terrenos à sideribus originem ducere, quod eorum sint carbones, cineres, excrementa, & purgamenta: imò globum terrae totum nil aliud esse, quàm excretam, fractam, collapsam, tritam, iterumque colliquatam massam lapideam in hoc medium proiectam. Item, Gemmas ab hominibus in rudi terra vel saxo inueniri, vnde vulgus, qui de omnibus falsas habet opiniones, putat ibi natas esse, vbi & quomodo inueniuntur, cum è sideribus deriuata sint. Idem ferè in Meteor. dixit his verbis. Lapidum, qui cum fulmine deiiciuntur, horum generatio est in stellis. Fulmen enim frigidum nihil est aliud, quàm durus fabulum instar lapidum aliorum. Iam si coeli naturam in fulmine frigido lapidem generat, fieri etiam potest, vt sine fulmine tales lapides decidant in terram. Haec sub finem eius libri, cum non multò prius expressè contrarium scripsisset, sicut paulò ante, cum de frigido fulmine ageremus, monui: in quo loco quaedam alia ad lapidum generationem spectantia diximus. [p. 248] In lib. de Podagr. ex Solis lumine concrescere ait. Aqua, inquit, est aqua, nec habet corpus aliud, sicut nec pluuia. At ex Elemento, quod in ea inest, fit corpus: metallum, lapis. Sic etiam in astro ignis. Sol praeter splendorem siccum nihil habet, qui non est corpus: nec in se corpus habet à nobis perceptibile: ex eo corpus mus nasci. Vnde lapides ex coelo cadentes? Non tolluntur sanè de terra, vt in coelo perficiantur. Quicquid hoc est, nihil est. Mare & terra sua scruant genera: nec ex his aliud fit, quàm quod illa ex eis faciunt. Si decidant lapides, ferrum, &c. vel ex Sole, vel ex Planeta decidunt, qui in se generat in quo etiam insunt, vt cui proprie stas declarat. Primum dicit metalla & lapides ex aqua gigni: mox ex Solis lumine nasci ait. Quid ad haec monstra dicemus? Ad Athen. Lapides, inquit, quos nos habemus perinde reperiuntur in aliis Elementis atque hîc: tamen si non sunt lapides nostris forma similes, sed suam obtinuere formam.

FVR Si, quos nos habemus, ij etiam in aliis Elementis inueniuntur, quomodo formis differunt? Nisi per formam intelligat figuram, aut simile aliquid accidens, nunquam iidem fuerint cum lapidibus, quos nos habemus.

ERA Ego contradictionibus sic me assuesci, vt ab eis non multum commouear. Hanc ob causam non semper indico. In primo ad Athen. text. 15. manifestè affirmat ex terra generatos esse lapides, metalla, metallica, ligna, & huius farinae alia. Idem in fine horum librorum affirmat his verbis: Propter hanc causam, quia scilicet res corporeas ante creauimus. Propter hanc causam, quia scilicet res corporeas ante creauimus. Propter hanc causam, quia scilicet res corporeas & incorporeas edere bibereque opus habet lapides ex terra oriuntur: sed ex sua natura familiari habitu. Tale quid in secundo Archid. affirmat, dicens. Elementa corporum multitudinem & paucitatem sumunt ex substantia: sicut lignum plus in se habet ignis, quàm plantae. Sic lapides amplius in se habent siccitatis & terrae, [p. 249] quàm resina. Si ergo plus est in lapidibus terrae, quàm in resinis ex arboribus exsudantibus (quas ex terra nasci confitetur) non minus terrae suam originem acceptam ferent lapides. Hoc apud Paracelsum eiusque discipulos, qui sibi videntur plus aliis in doctrina Magistri profecisse, axiomatis loco habetur: Res quaslibet ex vnico Elemento tum generari tum conseruari. In 3. ad Athen. fabricat lapides ex fumo quodam, qui ipsiè Apollaui enur. Vbiquè aliâs constanter affirmat, Lapides & metalla ex aqua confieri. Et quamquam aliquando scribit, elementum vnum egere aliorum opera ad sui fructuumque suorum sustentationem, frequenter tamen contrarium quoque pro more suo affirmat: Vnumquodque elementum sibi sufficere opemque aliena minimè indigere. Quę hic verborum, sententiarum ac rerum pugna? Pugnant aduersus haec omnia quidam ex discipulis, lapides obscuros ex vapore aquae & terrae impuriore fabricantibus: quorum sententia minus abest à veritate, quam Paracelsi. Sanè audet is scribere, qualibet rem per corruptionem in elementum illud resolui, ex quo compacta fuerit prius. Cogitur ergo confiteri, si tueri constanter hypothesim volet, saxa & lapides in aquam conuerti. At hoc tam est falsum & ab omni veritate remotum, quàm illa sunt, quod videlicet in stellis, vt in ollis, coquantur pluuiae, niues, grandines, aliaque: atque quod lapides atque ferrum ex Solis lumine concrescant. Non vereor inertissimos & imperitissimos appellare, quicunque talibus nugis fidem habet. Quis porrò nescit saxa plurima ab igne nullò liquari, sed in puluerem & cineres tantummodo dissolui? Quod quidam lapides fundi ab igne possint, non nescimus. In quibus si dicat plusculum aquae contineri quam pro partium cohaesione opus fuerat, eius oratione instar metallorum liquari, non repudiabimus eum. Si in aquam dissolui assereret, aut plus in se aquae quam terrae continere con- [p. 250] tendat, meritò ipsum explodemus ore, manibus & pedibus. Si idem de illis etiam, qui fundi ab igne nunquam possunt, sed in puluerem duntaxat ab eo resoluuntur, affirmet, indignum esse iudicabimus, quo cum de his rebus differamus: vt quorum principia nec duritia comprehendat teneat. Quid enim aliud isti sunt lapides, quam corpora terrea, coeque compacta & indurata, vt nec ab humore solui, nec à calore liquari & emolliri queant? Etenim humidi in eis nihil est relictum, nisi quantum ad partium continuationem necessarium fuit. Quod cum sit tenax & lentum, cum terra probè mistum, ab igne consumi potest: hoc facto conuertuntur partes terrae in puluerem. Si quidem effici propter paucitatem, tenacitatem, & mistionem cum terra crassa & sicca non potest. Sed quid à praeter animi sententiam decretumque ad confutationem ineptiarum Paracelsi sermò prouectus fui[?] At non est necesse: cum ipse tot absurdas & vix vlli credibilibus contradictionibus plus nimio semetipsum refutet. Non enim fieri potest, vt is de sententia rei alicuius certus sit, qui quisque de eadem pugnantes opiniones cum in diuersis tum in eisdem locis tradit. Quomodo enim non idem semper affirmet, qui veritatem firmè cognouit? Nullus dicit plumbum esse, quod argentum esse certò nouit. Si non pugnantia tantum, verùm etiam contradictoria, & ab omni hominum sensu atque opinione remota de re vna eademque asserat, ne profano quidem haberi poterit, quisquis ista facit. At sacerci Paracelsum, nullus posthac, spero, dubitabit: dummodo examinare placita eius in animum induxerit. Lapides in aqua generari quosdam non negamus. At ex sola aqua, tanquam ex materia, in quam iterum solui possint, concretos esse, ab id constanter negamus, quod sensus, ratio omniumque eruditorum con- [p. 251] sensus falsum & ementitum demonstrauerint. Demiror non quidem Paracelsum, quem à Cacodaemone dementatum & impulsum talia scripsisse nimis constat: sed discipulos, quod videlicet non animaduerterunt praestantissimas rupes & immania altissimorum montium saxa nulla prorsus verisimilitudine ex aqua fabricari. Et cum igne experiantur aquam, & ex aqua conflata cuncta consumere, ipsi spiritum coiicere, lapides autem ab eodem quotidie videant in cinerem & calcem, hoc est, in terram & puluerem dissolui, in halitum conuertere nunquam posse, quis non miretur eos talia laudare & probare? Scio ex veteribus quosdam putauisse metalla ex aqua maxima sui parte constare, quia ab igne funduntur: at ex sola aqua concreta esse nunquam putauerunt. Multo crediderunt minus lapides, quos ignis fundere nequit, aquae sobolem esse.

FVR Paracelsus quoque terrae in se aliquid retinere non inficiatur, opinor.

ER Si seruare vult hypothesim suam, res quaelibet ex vnico Elemento nata esse, aliorum non egere, velut materia, non poterit se hac ratione extricare. In libro 2. ad Athen. quem discipuli mirificè commendant (& tantum non sacris literis aequant) sic scribit: Non possunt coniunctim manere elementa. Etenim res nulla composita est, vel ex quatuor, vel ex tribus, vel ex duobus elementis, sed ex vnico res creata omnes constat: quae verba suprà quoque recitauimus. Eandem sententiam repetit in eodem lib: textu 4. & 13. atque alibi sexcenties.

FVR At in compluribus locis illud etiam affirmat, quod dixi.

ER Hoc ipsum est, quod toties dico, eum sibi nunquam & nusquam constare. Quare lapides sint, quicunque credunt vera esse, quae de lapidibus Protheo quouis mutabilior, & pluuia qua uis leuior protulit. Veram de lapidum natura, differentiis ac speciebus, singulorum causis, ac generationis modo, sententiam poteris legere apud [p. 252] veteres & recentiores. Scripserunt post Albertum elegantem doctè, copiosè, de hac materia Georgius Agricola, Andreas Mathiolus, & nouissimè Gabriel Fallopius. Horum disputationibus, cum neque addere aliquid neque luce maiore adferre possim, ad ipsos te allegabo. Facilè pro tuo iudicio intelliges, quid in singulis tanquam verum amplectendum, aut velut falsum praetereundum sit.

FVR. Praeclarè nunc video incredibiliter absurda esse Paracelsi & Sectacium ipsius sententia, qua singulis elementis suos peculiares fructus assignant. Etenim res mundanas omnes in quatuor classes distribuunt, atque singulas singulis elementis tribuunt. Singula namque ex se parere contendunt fructus suos, vt ab aliis nihil mutuentur materiae. Sic ignis siue coeli fructus ex solo igne, vt ex materia nasci aiunt: idemque de ceteris affirmant. Non indigent, inquit ad Athen., mutua opera: nisi quatenus vnum continet, alia continentur. Quod si haec est mens & sententia eorum, ambiguò potest, quin ita falsa sit, vt falsius nihil facile possit excogitari. Quoniam firmissimè huc vsque demonstratum perspicio, non modo cum sensibus nostris, cum ratione, cumque eruditorum omnium sententia, sed cum ipsa etiam pietate pugnare quod asserunt. Quomodo namque potuissent nix, grando, pluuia, & res aliae huius generis, ex igne vel coelo, vt ex materia, concrescere: cum vix aliquid ignis sit in illis? Quòd si ex se coelum tales fructus gigneret, nutriri quoque oporteret. Iam enim dudum generandis tot pluuiis aliisque talibus absumptum fuisset: nisi in abuntis materiae loco alia deinde succederet. Miror plurimum, quoties rem expendo diligentius, cur, cum rorem, pruinam, mannam, aeris partus ponant, pluuias, niues, grandines, & similia pronasci velint ex igne potius, quàm ex aere? Sanè quomodo excusem eorum insaniam non reperio, nisi fortè hoc voluerint dicere ab igne & coelo haec [p. 253] haec excitari, vt à causa effectrice: quod Aristoteles quoque probauit.

ER. Non potes hac ratione excusare. Quàm enim clarè scribit Paracelsus haec in ipsis generari stellis, & ex eis tanquam ex olla in aerem effundi terram versus? Nec aliter intellexerunt Discipuli, dum sic scribunt. Et tamen mirabuntur plurimi sidera coelestia grauida esse, pluuias, vetros, sonitrua, grandines, niues, silinc ad nos demittere: puritate & incorruptibilitate firmamenti persuasi. Et mox rationem reddituri cur à corpore puro tam impuri generentur fructus, ideo fieri putant, quia non respondeant suis exordiis: & quia in peregrinis matricibus deponantur. Idem hoc Paracelsus explicatè saepius affirmauit: & obscurius tunc indicauit, cum in stellis perfici posse meteora negauit, Aerem veluti cellam & officinam statuit, in qua talia absoluantur. Quam scitè verò sibi constet, frequenter satis audiuimus. In Meteoris aliquoties affirmat ex fructibus cognosci quid & quale id sit, quod eos prorulit: & hoc argumento, quod corpus aliquod produxit, corpus esse probat. Item, Omnes fructus, inquit, corpore & Spiritu similes sunt elementi, ex quo pronati sunt. Statim ab se initio ait, Quale hoc est, quod ab alio gignitur, tale quoque gignens esse oportet: quemadmodum ex flamma fit flamma, & ex solano generetur solanum. Quo pacto igitur ex igne vel coelo (quod in lib. ad Athen. nil aliud esse dicit, quam exhalationem seu fumum adeo calidum, vt verbis exprimi nullis possit) procreabuntur res adeo inimicae igni? An aqua, nix, grando, in igne inest? Sanè in esse oportet, si ex eo generantur. Quippe in libro de Morb. inuisibili. hoc argumento constanter, imò pertinaciter, contendit ex humoribus neque calculos, neque sabulum, arenamque gigni, quia in humoribus non insint. Nihil autem, inquit, ex aliquo fit, nisi prius in eodem illo insit. Ex elemento ignis, inquit alicubi, calor & [p. 254] frigus, calida & nix prodest. Et ad Athen: Non quia res quaepiam frigida est, à frigido ortum habuit: cum ab igne frigida complura originem traxerint. Quicquid enim crescit ab ignis Elemento nascitur. Rationem si postules, hanc tibi reddet, elementa plurimas in se multiplicesque habere qualitates. Sed ne hîc quidem sui dissimilis est. Nam aliquando ignem vel coelum calidum & siccum duntaxat esse ait. Huc illud etiam pertinet, quod constare vnumquodque ipsis asserunt, in quae dissolui potest. Iam pollicentur nobis rerum quarumlibet in quatuor distincta elementa solutionem. Non igitur ex vnico facta res vlla fuit. Caeterum quia ineptire coepi incredibiles ineptias recitando, locum ex 2. ad Athen. totum adscribam. Haud ita est, idcirco aquam quia frigida est, à frigidis elementis natam, sed à calidis: & ex ignis elemento hîc multa existunt res frigidae. Quicquid enim crescit, ex igne est, in alia tamen forma. Quod fixum seu concretum est, ex elemento terrae est: & quod nutrit ex elemento aeris: quod autem corrumpitur, ex aqua conflatum est. Nam crescere ad solum ignem pertinet, qui cum deficit res crescit nulla. Quod si terra elementum non esset, nullus esset incrementi finis. Quippe figit, hoc est, terminat ignem. Sic etiam nutriri nulla res potest deficiente aere: cum ex aere solo res cunctae alantur. Sed nec rumperetur aut corrumperetur aliquid, si aquae deficeret elementum. Quoniam aquae causa siue per aquam extinguuntur inque nihilum reducuntur vniuersa. Simile quiddam in libro de Insania videtur dicere voluisse, cum rationis nostrae corruptorem facit solum ignem: & quod corrumpitur solam aquam esse ait. Nam intellectum nostrum aquam dicit esse volatilem subtilissimam instar extenuati vaporis. Postmodum text. decimo. Quamquam verum est, inquit, reliqua tria elementa nobis [p. 255] seruire pro alimento. Semper enim tria seruiunt quarto, & habitantibus in eo. Si vera sunt haec, impossibile est alterum illud, nempe, res omnes ex vnico constitutas esse elemento. Etenim viuentia omnia crescunt: & proinde ignem in se habent: nutriuntur, ideoque aerem continent: desinunt augeri ac terminatam habent magnitudinem, atque ob id terram obtinent: corrumpuntur denique, eaque de caussa aquam insuper sortiuntur. Et cum Paracelso viuant & edant omnia etiam elementa, tametsi alibi corpora visibilia mortua & ociosa ponat cum suo grege, vt perpetuò à se ipso dissedeat, omnia cum elementis composita fuerint ex quatuor elementis. Circa fin. lib. ad Athen. ipsum crescere tribuit fumo ex ebullitione terrae elevato. Fumus, inquit, semper ascendit ac incrementum facit fumo praestanti, tamdiu res bullit, tamdiu etiam crescit, cum desiit ebullire, cessat etiam fumare: quo tempore finitur coagulatio & crementum. Hic cessionis incrementi caussam facit ebullitionis cessationem, cum paulò ante terram hoc rebus praestare statuisset. Ad extremum illud etiam hîc referam, quod in Astron. magna res ex nullis elementis creat: quam eius fatuam opinionem Ideae author prae caeteris arripuit, amplificauit, ornauit, inculcauit. Omnia seorsum creata sunt, inquit, qualia esse debent. Id si est, quid materies vel dare vel adimere potest? Nihil. Infans nec ex matre nec ex patre est, sed ex semine creatus: etsi iuxta naturae ordinem concipi ac generari necesse habeat. Hac ratione ex terra plurima nascuntur temperamento & qualitatibus dissimilia: vnumquodque è suo semine, à quo proprietatem suam accepit, non à matre. Hoc tantum à matre habent quod terra sunt, & in terram iterum soluuntur: praeterea de terra nihil obtinent. Sic quae ex aqua eò crescunt, nihil aquae retinent, praeter quam quod tandem [p. 256] aqua rursus fiunt, sicut prius fuerant. In his verbis contendit res neque ex vno neque ex pluribus elementis fieri, sed de principio creatas esse tales, quales existunt. Et vix dixit ex matre nihil eas accipere, cum ex semine constari enascique mox affirmat. Quis semen ex sanguine animalis gigni nescit? Neque multò post è terra accipere ait res de terra natas, vt in terram iterum soluantur. Quae monstra sunt haec plus quam Turcicam spirantia impietatem? Non sunt de principio creata indiuidua, quae nunc nascuntur. Nec minus vertuntur in terram semina, tum animalium tum plantarum, quam animalia & plantae. Terra igitur constant ipsa quoque. Quis post natos homines portentiores sententias & contradictiones monstrosiores vel vidit vel audiuit?

FVR. Satis, imò nimis multa de his strumis dicta sunt. Illud nunc breuiter consideremus, quod elementa, lapides, metalla, paulò post, puto pluuiae, niues atque alia talia coniungent, viuere non minus dicunt quam plantas atque animalia. Riderem hoc, nisi alios etiam talia defendere animaduertissem. De recentioribus loquor, vt Cardano. Democritum namque & sequacium opinio vna cum hypothesibus suis iam olim explosa fuit. Posuit enim hic omnem motum ab anima esse: hancque ignem & calorem putauit siue atomos rotundas. Idem de Empedoclis, Thaletis, Diogenis, Heracliti, quorum in lib. de Anima meminit Aristot. sententia iudicandum est. In eodem censu Hippocrates collocandus, cum aliud nihil esse animam dixit, quàm coeleste calidum, de qua re suprà multis egimus. Horum dico merito ridemus opiniones, quia rationes sententiae suae vel nullas, vel friuolas & putidulas habuere. At Cardanus visus est quorundam partes suas non contemnendis argumentis tueri: quae mihi à te dissolui velim.

ER. Petis à me frustra. Nolo te hîc detinere longius, propterea quod his, quae aduersus stolidi Cardani somnia attu- [p. 257] lêre Iul. Caesar Scaliger, Exercit. 101 & 102. & Gabriel Fallopius in tractatu de Metal. & fossilibus, nihil admodum addere possum.

FVR. Ergo ne ad Paracelsi quidem eiusque discipulorum argumenta, quibus animam & vitam dant lapidibus ac metallis, respondebis?

ERAST. Si respondendum putas, recita.

FVR. Illud omitto volens & sciens, quod ad Athen. ait, Elementum nil aliud esse, quàm animam: quodque anima elementi vita sit omnium creaturarum. Quippe dicit solum, rationem adducit nullam. Adde quod paulò prius dixerat, primam elementorum materiam vitam esse omnium creaturarum: vt vel animam & materiam pudendo errore putarit idem aliquid esse, vel amens fuerit, ac quid scriberet planè nesciuerit. In lib. de Med. coelesti, rectius dixero, Tartarea, haec legi. Nullus ostendere valet metalla vita destitui, cum ipsori oleum, sal, sulfur, Quinta essentia, remedia sint prae aliis ad instaurandas vires praestantissima. Nisi viuerent, quo pacto morbos depellerent? De Caduco matricis videtur corpora omnia mortalia facere: ex quo sequitur omnia viuere. Solis lumen, inquit, est corpus, lux quoque est corpus. At corpora haec non sunt tactilia: & tamen sunt corporata. Nihil enim est corruptioni subiectum vel mortale, quod corpore caret. Quoniam in solo corpore mors inest. Lumen & lux, qua ratione in aliis etiam qualitatibus locum habet, ideo corrumpi existimat, quia corpora sint. Nam quod corpus non sit, ne corruptibile quidem opinatur. Cum ergo corpora omnia videamus corrumpi, quod ipse vocat mori, omnia quoque viuere oportet. In quo enim mors est, in eo vitam fuisse certum est. Quanquam alibi corpora semper vbique & omnia statuit mortua. In lib. de Modo pharmacae, Lapides, inquit, edunt ac viuunt. Excrementum eorum est muscus. Ventriculus suum habent extrase. Adamas aere sicco alitur: excrementumque eius aerium [p. 258] est: quemadmodum aliorum quorundam. Item cibos omnes viuere asserit, hoc argumento, quod non foeteant. Quod ergo non viuit, foetet. Et quicquid grauiter olet ac foetidum est, vita caret. His igitur argumentis subnixus, caetera iam non occurrunt, affirmat lapides aliaque corpora viuere. Quae praebent ex se oleum, salem, sulfur, Quintam essentiam, pro debellandis morbis in instaurandis viribus efficacia, viuunt. Item, quae moriuntur seu intereunt, viuunt. Item, Quae edunt siue aluntur, viuunt. At lapides edunt, & excrementa sua excernunt. Item, Quae foetore carent alimenta viuunt.

ER. Addam ego his, quae discipuli adferunt. Quod à viuente producitur, scribit quidam, viuit. At quicquid fit, à vita mundi producitur. Nihil enim generat, nisi viuens animamque habens, tametsi aliud sit vita, & aliud sit anima. Est autem vita, ignis in humido suo radicali motum naturalem excitans: quem ali oportet, ne dissipetur. Sicut vita sine alimento perdurare nequit, ita nec anima sine aere: cum ex his vtraque naturaliter sustentetur. Qui elementa vitam animamque habere inficiatur, generationem rerum tollere conatur. Nisi enim materia & forma viuerent, incassum laboraret natura, quae non alibi, quam in elementis tum superioribus tum inferioribus reperitur, cum simul cum illis data est à Deo vita, separatam nulli. Hac se positis, lapides & metalla viuere probant. Magnetis actio, est actio vitae. In cote & ferro ignis est: cum absque illis vix ignem haberemus. Ignis autem est vita. Haematites sanguinem sistit. Carbunculus noctu lucet: Gagates attrahit paleas: eiusque oleum, & fumus Daemones fugant: Ergo viuunt. Elementa viuunt, ergo & ex his composita. Ex metallicis aquae parantur metalla & lapides in aquam resoluentia: Ergo viuunt. Coelum viuit: nec praeter vitam aliud reb. infundit. Quod agit, viuit. Breuiter, Quaecunque [p. 259] naturaliter habent, viuunt: quae aut contra naturam affecta sunt, mortua sunt: vt partes de suo toto auulsae. Sed audi quaeso alios illos, qui impudenti animo & planè barbaro supercilio omnes omnium aetatum doctos homines prae se contemnere, & velut ex alto despicere audent. His ego, qui sibi mirificè placere feruntur, qu ante anni aetatis trigesimi talia fuerint ausi, opto, vt cum aetate prudentiores fiant, cum impudentiores effici nequeant. Mineralia viuere hi dicunt, quis corpori compedi implicata, vita les actiones deponere non possint, priusquam in actum redacantur. Vitae interim manifesta indicia foetoris. saepe de monstrant illae aiunt: & quae ea sint explicat his verbis. Crescunt enim, maturitatis tempora habent, nutriuntur, excrementa pariunt: quae potentibus paroxysmis saepe reiiciunt, magno metallicorum pauore: alia paulatim in salis superficie relinquunt. Et quid verbis opus est? Quaecunque saporum & odorum valida facultate praedita sunt, ea quis mortua pronunciabit? Vita sunt discrimina sunt & gradus: nec omnia manifestè viuunt. Quod si Philosophis credimus, quae manifesta vita fruuntur, ex eis componi videbimus, quae occultè quondam vixerunt. Item, fructuum digestiones, maturitates, partus, ortus & occasum testes, vitaeque sunt munera. Quae cum Sidera demonstrent, non sunt mortua corpora, vt vulgus arbitratur. Etenim pluuiis, ventis, nubibus, grandine grauida sunt, easque fruges nobis de coelo demittunt. Eadem verbis totidem fermè repetita inuenies cap. 8. Cum crescentia & ad maturitatem quandam certis temporum interuallis tendentia, orientia, occidentia, fructus suos producentia, alimentum transmutantia, excrementaque reicientia viuere ait. Idem dicit cum illis, quae in 2. & 3. argumento Paracelsus attulit. Sic quando viuere scribit, quae ex occultè viuentibus conflata sunt, cum altero illo ex eodem grege consentit. Quando saporum & odorum valida facul- [p. 260] tate praedita mortua negat: id affirmat quod in primo argumento Paracelsus, & alter ille fermè in omnibus asseruit. Omnia enim hac ratiocinatione nituntur: Omnis actio à vita proficiscitur. Ergo quaecunque manifesta virtute agendi ornata sunt, vita instructa sunt. Ventos, pluuas, niues, grandines, &c. non ex stellis enasci, sed ex halationum de terra & aqua ascendentium partus atque soboles esse abunde suprà demonstratum, diuinoque testimonio comprobatum fuit. Nec absque immani scelere contradicere veritati ac sententiae à nobis expositae quisquam poterit. Et si igitur coelestia sidera, vt efficientes causae ad horum generationem concurrunt, non tamen huiusmodi ex se pariunt. Quamobrem puerile, putidum, falsum, adeoque impium est hoc argumentum: pluuiae, niues, & tempestates certis definitis temporibus in coelo & stellis generantur, coquuntur, maturantur, effunduntur: Ergo sidera viuunt. Planè mentita sunt omnia. Sidera in primis Solem atque Lunam creata scimus à Deo, vt diem, noctem, aestatem, hyemem, aliaque tempora distinguant, aeris mutationes, quas exprimunt, adferant, & hac ratione rerum omnium ortus, incrementa, alterationes, coctiones, maturationes, decrementa, & interitum moderentur: animata ob id esse Spiritus Paracelsi nunquam probabile. Perit simul, instar fumi in aere dispersi, argumentum quo monstrare se putat vitam inesse rebus omnibus, quaecunque ordinatè fiunt & intereunt. Etenim ordinatè fiunt, quae tum ab animatis, tum ab inanimatis rebus proficiscuntur, quae ob id vita praedita non sunt. Quis negat vrinas, stercora, sudores, muccos, saliuam, certis statisque temporibus generari, maturari, corrumpi? Atque animata qui haec putat, anima ipse caret. Non igitur anima praedita esse oportet omnia, quaecunque ab animata re profecta generataue sunt. Sed nec ab inanimatis orta necesse est animata esse, quaecunque ordine certo fiunt, augentur, inte- [p. 261] reunt. An non statis temporibus dies, nox, hyems, aestas, redeunt & abeunt? Animata porrò haec tempora esse soli illi fortasse opinabuntur, qui qualitates & lumina corpora esse stolidè credunt, & improbe scribunt. Vix puto haec tenius eos insanire, vt etiam pluuias, roris, grandinis, ventis, nubibus, vitam largiantur. At haec digestis quibusdam temporibus generantur, augentur, maturantur, perficiuntur, iterumque dissoluuntur. Non ergo ex eo, quod aliquid ordinatè fit, ostendi potest, vitam inesse, vel ei quod fit, vel ei à quo efficitur. Quaenam ista est hominum dementia, vt res animatas solas ordinatè fieri & interire arbitrentur, inanimatas iussum diuino minus obtemperare putent? Non minus imò fortasse magis haec quam illae ordinatae sunt. Si animae ordinis in hoc mundo causae duntaxat essent, atque ab eis omnis ordo manaret, tantum in animatis ordo quaerendus esset. Iam cum rebus omnibus ordinem praefixerit Deus, atque inanimatae eandem ob caussam ordinatè agant, propter quam inanimatadebito sibi tempore oriuntur & occidunt, nempe propter iussum Dei, & vim à Creatore insitam, perperam ex his vita & anima inducitur. Et non leuis est impietas, putare, Deum non voluisse res inanimatas ortus, augmenti, status, declinationis, maturitatis, senij, corruptionis, certa tempora, loca, causas habere. Et quid aliud est Natura, quàm iussus Dei, quo rerum series, effectiones, coniunctiones, separationes, mutationesque omnes, ritè atque ordine perficiuntur? An in solis inanimatis rebus est Natura? Nullus tam fuit amens & vecors, qui non alium putauerit esse à Natura. Qua igitur ratione profani isti ex ordinato rerum ortu, incremento, interitu, animam inesse omnibus concludere audent? Illud autem quis non rideat in tantis Philosophis, quod valida odoris ac saporis facultate praedita mortua negant? Non intelligunt, puto, quàm [p. 262] putidè veritati contradicant: imò quàm ineptè Praeceptorem atque alterum illum condiscipulum suum oppugnent. Sanè in stercoribus, rebus putrefactis plurimis, herbisque aridis quibusdam, radicibus, lignis, seminibus, quae isti viuere nequaquam concedunt, odorum & saporum valida est facultas: imò saepenumero vtraque haec validiora sunt in his, quam in viuentibus & virescentibus adhuc plantis. Quis nescit res multas vstas & assatas, aut aliter vi ignis permutatas sapores atque odores validissimos acquirere, quales illis naturaliter habentibus non insunt? At talia qui mortua vitaeque expertia negat, etiam calcem & cineres viuere concedet. Vitarum ponunt gradus. At vita, vel Paracelso teste, non est absque anima. Quare animarum plures cogimur statuere species, quàm vlli homines tot iam seculis statuerint. Etenim praeter Vegetatricem, Sentientem, Mouentem, & Rationalem nullam agnoscunt eruditi animae gradum seu speciem naturalem. At noui Aristarchi ordinem earum liberaliter amplificarint, speciesque quot libido iusserit, addiderint. Vitam nutritione propriè dicta definiuerunt omnes. Est autem haec suffectio partium deperditarum: siue alimenti transmutatio in vnius naturalis. Quae ergo verè nutriuntur, alimentum ad se attrahunt, intra se concoquunt, concoctum distributumque particulae singulae, etiam minimae, transmutant, ac deinde vniunt, vt idem fiat cum eo, cui additum fuit. Haec est vera nutritionis natura, & nominis huius significatio. Sed noua nunc nobis addiscenda video grammatica. Quippe vna est iuxta Paracelsum in illis etiam, quae verè non nutriuntur.

FVR. Non negant Elementa, Metalla, Succos concretos, Lapides, nutriri.

ER. Scio, sed quàm inscitè nutritionem in his quaerant, notum est. Lapidum partes certò certius est, non verè nutriri: quod ex argumento eorum clarè perspicitur. Quoniam partibus accrescunt partes & [p. 263] superadduntur: non autem quae prius erant, in omnes partes extenduntur propter nutrimenti subingressum & assimilationem. Si nutriretur verè, excrementum generaret necessariò: & quidem crassum rudeque. Quam verò ridiculum est, quod muscum putant excrementum alimenti lapidum? In loco sicco non contrahunt muscum, nec rugosiores tamen sunt: quod propter abitum substantiae vsuuenire oporteret. Quaecunque enim nutriuntur, ideo nutriuntur, vt quod dissoluitur ab interno calido, reparetur. Hic calor cum continuè partes aliquas attenuet ac discutiat, nisi si lapides in sicco positi, vbi nutrimentum nulli praesto est, non aliquando rugosi fiant. Non restituitur autem per nutritionem, quod expirauit, quia muscum, id est, excrementum nullum procreant: sine quo vera nutritio esse nequit. Adde quòd calx quoque musco obducitur. An haec etiam viuit? Non arbitror: cum ab igne ex occiso lapide calcario generata sit. Sic & putria ligna, stercora, excrementa alia, quae viuere negat Paracelsus, muscum contrahunt. Sed non est opus, vt in hoc & aliis argumentis talibus refutandis laboremus. Quoniam citissimè, firmissimè, praeclarissimèque confutata iam prius sunt à viris excellentissima doctrina instructissimis, Scaligero & Fallopio aduersus Cardanum disputantibus. Argumenta Cardani haec sunt. Anima sola miscet ac generat, inquit. Ergo generata & mixta animata sunt omnia. Item calor coelestis vnus idemque omnibus rebus dat vitam. Ergo omnes animatae sunt: tametsi alia propius, aliae longius ab Elementis absint. Idem ferè nostri dicit, cum vel ignem, vel nescio quem spiritum in res omnes diffusum animam esse aiunt. Tertium est: Animata grauiora sunt, cum mortua sunt. Idem metallis contingit. Quartum, Metalla truncos, ramos, venas, flores, instar plantarum habent. Ergo similiter viuunt. Quintum, Acerbitas, coctio, maturitas, senium, morbi, mors, [p. 264] accidit omnibus. Ergo viuunt. Sextum, operatio seu actio omnis est ab anima. Lapides ergo, cum mirifica operentur, viuunt. Septimum. Excisii lapides, nedum in matrice sua haerentes, crescunt & reparantur, vt plantarum partes, chele cancrorum, cauda lacertorum. Ergo similiter animati. Postremum, Nisi viuerent lapides, gemmae possent arte fieri. Haec, inquam, cum erudite, verè, firme, perspicuèque praedictis viris demonstrentur, insulsa, falsa, impossibilia: non debent à me pluribus hîc dilui. Quae ad institutum nostrum propius spectant, breuiter attingam. Quomodo remedia mortua morbos depellant, cum quaerit Paracelsus, clarè demonstrat, se omnis medicinae quovis asino imperitiorem esse. Etenim non sic prospiciant pharmaca morbos, quomodo hostes suum enecat homo: sed instrumenta sunt animae seu Naturae: quae morborum est medicatrix. Quocirca tam non est opus pharmacum viuere, quam non est necessarium malleum aut securim viita praeditam esse, vt eis artifex ritè vtatur, vt hic sufficit artificem rectè habere, ita ibi satis est, Naturam officium facere. Taceo quòd pharmacis rarò vtimur, priusquam sint trita, cocta, vsta, mixta, tusa, exsiccata, in pollinem redacta, abluta, distillata, macerata, & denique variè occisa, vt sic loquar. Ad quod illud etiam pertinet, quod, quae intra corpus sumuntur, rarò agunt, priusquam à calore ventriculi sint alterata, diuisa, soluta, mutata, concocta, & permutata, hoc est, omnino mortua. Cum deinde insanus Tenebrio sola corpora corrumpi ait, vel morbis conficitur corpora, vel à pharmacis debellari negat. Vtrunque absurdè affirmabitur: quamquam alterum facilius sit admissurus. Et si solum hoc corrumpitur, quod vitae particeps fuit, necesse est morbos etiam viuere atque animatos esse. His similia (& absurdiora etiam) plura consequuntur ex monstrosa illa hypothesi. Quid [p. 265] verò facies, cum lapides edere ac ventriculum extra se habere ait? Vbi ergo os habent, si concoctionis locus est extra ipsos? Aut per quos meatus cibus concoctus penetrat ad intimam substantiam ita durae & solidae? Profectò indigna sunt haec responsione, indicanda nihilominus videntur, vt incredibilis horum hominum ruditas notior fiat. Nec minus desipit, cum ideo viuere cibos dicit, quia non foetent. Multa namque viuentia grauissimè olent. Et non pauca putrefacta odorem neque grauem neque iucundum expirant. Quaedam mortua & putrefacta suauius olent, ac sapiunt melius. Etenim edenda non sunt res aliae priusquam coeperint putrefieri. Adde his, quòd plurimi cibi post coctionem ab igne peractam suauitatem odoris acquirunt. Quae cum mortua esse ipse quoque Paracelsus asserat, quo pacto suis principiis consentaneum defendetur sententia, de qua agimus? Quis ignorat cibos propè omnes tum demum cibos effici conuenientes, postquam per concoctionem, elixationem, assationem, triturationem occisi fuerunt, vt sic loquar? At hi mortui cum sint, minimè foetent: falsum igitur est, non foetentes cibos vita praeditos esse. Alterius illius argumenta misericordia quam responsione digniora sunt. Nec meliora sunt turgiduli illius reformatoris. Contendunt omnes cum Magistro, operationes ab anima cunctas prouenire: corpora autem animae expertia, ociosa, sterilia, mortua esse: & nihilominus spiritus seu animae operationes à corporibus tanquam compedibus vinciri & impediri scribunt. An vincire & impedire non est agere? Quàm futile est, quod vitae argumentum in metallis ponit foetidi ac saepe venenati halitus expirationem: quam in aliquibus metallis fossores experti nonnumquam fuerunt? Quasi verò crepitus emittant aut ructus euomant propter cibum nimium ingestum, & non probè con- [p. 266] fectum.

FVR. Legam de his rebus authores à te laudatos nec plura hîc requiram. Quare ad generationem progrediaris licet. Quanquam, si verum fateri me oportet, perpauca hîc sint, quae suspensum teneant. Etenim veluti per nebulam veritatem eminus prospicere, nugasque Paracelsi nefandam tegentes impietate satis diremptio. Generationem tum perfecti discipuli eius putat nihil aliud esse, quam latentis formae in materia quapiam manifestationem: vel corporum renouationem, vel nouorum indiuiduorum suffectationem: vel seminum in elementorum abysis latentium fluxus & refluxus, seu progressus & regressus. Summa est, si te modo haec tractantem rectè percepi, quod omnia putat, quae indies noua fieri nobis videntur, in seminibus antea delituisse. Ex cum in seminibus istis suis vitas, potestates alias, essentiam, scientias, status, dona omnia contineri ac vigere opinetur, absurdum esse censent generationem definire mutationem non entis in ens. Quippe in indiuiduis seu rebus sensibilibus, quas generari & corrumpi putamus, & dicimus, mortes, infirmitates, defectus, distantias, imaginationes, opiniones, motus, turbasque confusiones: denique affectiones omnes non entis deprehendi: contra verò in seminibus entis proprietates omnes inueniri. Quocirca corruptionem à nobis vocatam reditum quendam esse ad ens: generationem autem ab enec, quandam discessionem. Etenim dona naturae omnia, vitam, & scientiam omnem, in latentibus seminibus immortalia esse ac seruari, in progredientibus ad corruptionem accedere. Itaque inverti naturae ordinem, cum generatio dicitur à non ente ad ens processio esse. Formam cuiusque rei non ex materiae potentia educi, sed φυειν in seminibus occultari. Haec et Paracelsi & discipulorum eius de generatione, quantum cognoscere potui, sententia.

ER. Rectè percepisti, quae de hac re somniarunt. Quàm [p. 267] porrò imperitè loquantur de rerum generatione, vel nusquisque in Philosophia vel intra modum versatus intelliget. Generationem rerum sic describit Paracelsi grex, ac si rerum omnium species aut formae actu existerent, certisque temporum interuallis ex obscuro in lucem, ex orco ad superos procederent: atque in itinere corpora sibi velut comites asciscerent. Generatur ergo res nulla, sed ex latente, fit manifesta: ex nuda vestita: ex incorporea corporea: ex non personata personata. Generat ipsis res quaelibet se ipsam. At Philosophis hoc iudicatur impossibile. Quoniam vt videmus omnia simile sibi, non autem semet ipsa generare: semperque in generatione vniuoca generans & generatum duo esse in numero, & vnum in specie cernimus. Inscitissimè carpunt Aristotelem alicubi generationem mutationem à non-ente in ens definientem: quod in 5. Phys. cap. 1. & in 2. de Animal. gen. cap. 4. atque alibi legimus. Si Aristot. viderunt non ens vocare, non id quod simpliciter non est, sed quod non est illud, quod per generationem oritur, iniquissimè ipsum accusant. Si non viderunt, ignis imperitiores censendi sunt. Quis nescit idiota, ouum non esse pullum, atque ideo pullum ex quodam non ente factum esse ens quoddam? Generatio itaque est totius subiecti alicuius transmutatio in totum subiectum aliud: sic inquam, vt prioris subiecti nihil remaneat sensu perceptibile. Materiam enim permanere eandem oportet, vt quae nec generabilis sit nec corruptibilis. At haec non comprehenditur sensibus, sed sola mente concipitur. Etsi ergo in generato aliquo reperitur qualitas, quae in corrupto quoque fuerat, nihilominus generatio vera est, siquidem subiecti seu substantiae prioris facta sit transmutatio. Equidem in substantiali ac vera generatione, quod generatur, nomen & definitionem acquirit nouam. Sic ex cibis frigidis generatus di- [p. 268] citur sanguis, cum substantiae ciborum, vt cucurbitae, pars nulla remanet sensibilis: tametsi sanguis ex hac hac generatus non perinde calidus sit, ac is est, qui ex pipere, allijs, cepis, aliisque acribus genitus est.

FVR. At non mutatur totus cibus in sanguinem. Etenim in transmutationibus substantiarum necessario excrementum gigni censent: cui sententiae experientia atque rerum euidentia astipulatur.

ER. Cum totum transmutari dicimus subiectum in totum, non illud volumus, nullas à subiecto quod mutatur partes separari. Hoc enim in transmutatione naturali impossibile est, vt alibi dicetur, sed in generato dicimus subiecti prioris nihil inesse sensibile. Ideo quodam in loco scribit Aristoteles: οὐδὲν ἐκ παντὸς γίνεται, καθάπερ ἐπὶ τῶν γιγνομένων κατὰ τὴν τέχνην δημιουργουμένοις, οὐδὲν γὰρ ἂν εἴδη ποιεῖν, μὴ ὂ τὸ μὲν ἡ τέχνη τὸ ἀργύριον ἀφαιρεῖ, τὸ δὲ ἡ φύσις.

FVR. Ex his illud etiam perspicies, quomodo generatum fit nobilius eo, ex quo est ortum: & quo pacto recipiendum sit, quod dicitur, generationem nobilioris, corruptionem vero ignobilioris esse productionem. Dubitaui enim aliquando, an non esset caro nobilior vermibus ex ea in corpore humano generatis.

ER. De hac re legi Aristotelem in 1. de Ortu & Interitu cap. 3. Hoc loco & tempore sufficit indicauisse, quam à veritate discedant procul Paracelsici, cum generationem opinantur nil esse aliud, quam seminis cuiuspiam in obscuro latentis progressionem in Comœdiam mundanam: quod semen suae naturae suisque vsibus accommodata corpora, & conuenientes qualitates haud aliter ex diuite cella assumat, ac si histrio in theatrum proditurus ex multiplici vestium numero personae suae, quam acturus est, aptam aliquam seligat.

FVR. Manifestè huc vsque vidi Paracelsum Philosophiae ignarum & inscium fuisse: ac quicquid in mentem ei quouis tempore, sobrio & e- [p. 269] brio, veniret, effutiuisse. Generationem in recta veraque Philosophia solam materiam praesupponere, puer adhuc didici. Nam si forma etiam existit, generatio nulla est: sed sunt res antequam generentur: nec acquirunt esse per generationem. Hoc autem perinde est, ac si esse dicas antequam sint: quod nil est aliud, quàm contradictoria affirmare. Quamobrem detinere te longius nunc nequaquam volo: nisi fortassè hoc mihi explicare velis, quomodo & cur homo vocatus sit ac vocari possit microcosmus. Hoc enim veluti principio, basi, & fundamento vtuntur Paracelsica turba firmissimo ad euertendam artem Medicam veterem, & stabiliendam nouam à Paracelso excogitatam. De hac re, cum nihil adhuc dictum nobis meminerim, vehementer aveo tuam audire sententiam.

ER. Non ad praesentem disputationem huius rei expositio: sed ad sequentem velitationem pertinet. Ad quam vt magis appropinquemus, paucula de hominis compositione hîc ex Paracelsi thesauris proferam: quae videlicet ad hunc locum spectant: & extra fines medicae artis extenduntur.

FVR. Non cupio plura audire, praesertim cum ex appendice primae collationis intellexerim, ex quot partibus constet homine. Satietas, imò fastidium me caepit audiendi portenta eiusmodi, quae non modo cum ratione pugnare, verùm etiam pietati & sacris literis ex diametro aduersari perspexi. Sanè Philosophos inter se dissidentes & digladiantes aequo animo fero, praesertim cum de rebus illiusmodi inter se dimicant, vt absque vilius pernicie aut conscientiae laesione quam velis partem sequi & probare possis. At de rebus, quas sacrae literae approbarunt, aut quae cum pernicie hominum nouantur, dissensiones laudare bonus & pius nullus debet. Tantò igitur auidius expecto te de rebus Medicis disserentem, quanto in his error est, quam in Philosophicis, pestilen- [p. 270] tior. Quinetiam persuasus sum, plerosque medicos, non tam cupiuisse hanc partem audire, quam desiderant tertiam disceptationem cognoscere.

ER. Quae in prima collatione disseruimus, sic communia sunt communium vt omnium intersit ea cognoscere, non piorum duntaxat, verùm etiam pietate negligentium. Quoniam disputauimus ibi de rebus illis, quas omnes tractant, credunt, probant, vel omnino, vel ex parte aliqua. Pertinet quoque ad omnes, qui & corpore & animo salui esse volunt. Pars haec secunda illis solis ferè prodest, qui fundamenta rerum perspicere auent: ac Philosophiae gustum aliquem perceperunt. Medicis sanè cognitio eius est non vtilis solùm, sed etiam propè necessaria. Continet enim fundamenta totius doctrinae Paracelsicae, atque eorundem constantem confutationem. Tertia tam erit medicis necessaria omnibus veritatem perspicere cupientibus, quàm quod maxime. Hac de caussa breuiter, quae verbosius tractare ab initio institu eram, percurram. Quippe mihi quoque nauseam & stomachum mouent nefanda & inaudita illorum deliramenta. Hominem saepe ex duobus duntaxat, aliquando ex tribus, nonnunquam ex quatuor elementis compositum scribit. Interdum ex quinis elementorum quatuor essentiis eundem concinnatum ponit. Quin & duo ei corpora tribuit, elementale, siderale: de qua re iam antea multa egimus. Corpus & sanguis, inquit, ex quatuor elementorum corpore sumpta, & ex horum substantia in hominis substantiam transformata sic sunt, ac si rem albam aliquis nigram, vel rubram, vel viridem efficeret. Corpus alterum siderale scilicet, dicit esse rationem, intellectum, mentem, & sensus. Alibi ex visibili & invisibili constare hominem dicit. Est vbi ex fumo quodam concretum asserat. In hac tamen videtur sententia acquieuisse, quod nimirum concretum quiddam sit homo ex omnibus totius mundi rebus [p. 271] omniumque naturas & proprietates actu in se contineat. Si quaeras qua id ratione sit defensurus, cum Scriptura dicat, hominem à Deo ex puluere, seu luto, seu terra, seu limo, conformatum, respondet, Deum in separatione confusorum, Iam enim ostendi, ipsum creationem nil aliud esse putauisse quam confusorum secretionem, vires, naturas & proprietates in vnam massam coegisse, & ex hac hominem fabricasse. Hanc porrò massam limum terrae in Scriptura nominari: quam ipse variè quidem appellat, saepiuscule tamen Limbum nuncupat. Et quoniam massa haec parte praestantissima elementorum tenuis, necesse est, vt in homine eadem insint. De quatuor elementis exposui sententia eius in superioribus. Quia coelum in horum numero, ignis loco collocat. Quantis semet ipsum hîc quoque difficultatibus implicet: quam ridiculè sibi contradicat, piget me referre. Hoc est visu dignissimum, quod de coelo manare dicit rationem & scientiam: cum profiteatur artem hominis corpus in quatuor distincta elementa soluendi. Tunc igitur coelum & sidera nobis monstrabit, imò rationem, sensus & artes nobis se ipsis subsistentes & corporatas commonstrabit. Quod minus mirabitur, qui in neoterum spectro, quod Euestrum aliquando, saepenumero corpus Siderale appellat, haec prius vidit. Faciem omnem superat, quod frequenter solum hominem microcosmum facit, & nihilominus multas esse plantas scribit, quae omnes omnium totius mundi rerum vires & potestates actu comprehensas in se teneant. Quid enim aliter homo, qui ex omnibus est quidam concretus, conservarent, debilitatas vires insitique calore collapsum instauraret ac erigeret? Sanè vnumquodque seruatur & reparatur eisdem illis ex quibus constitutum fuit. Sed praestat hîc finem facere: & quae consequentia sunt ad tertiam disputationem reiicere.

9 De Cabala

FVR. Vnum superest, cuius mihi hoc loco potesta- [p. 272] tem fecisti ampliorem petendi declarationem. Cabalae dicebas esse duas partes principes. Harum vnam occupatam esse aiebas in explanandis sacris literis per αἰνιγματολογίαν seu allegoricam: alteram mirabilia quaedam conari: & praescientiam futurorum suis possessoribus aut cultoribus promittere. Haec mihi velim fusius aliquanto exponi: cum à nullo plura doctius sim, quam Cabalam esse artem licitam, admirabilem, planè diuinam, & qua nihil à Deo sit homini praestabilius concessum: tametsi eandem Iudaeorum aliqui turpiter & flagitiosè abusi fuerint.

ER. Cabalae nomen aiunt significare receptionem: & proinde doctrinam Cabalae doctrinam esse, quae nec ex propria inuentione & meditatione inueniatur, nec ex libris aut scriptis aliorum hauriatur, sed sola institutione veluti per manus tradita acquiratur. Esse autem dicunt nihil aliud, quàm Theologiam symbolicam, in qua non tantùm literae ac nomina signa sint rerum, vt in aliis artibus, sed etiam res rerum notae & simulachra existant. Quod vt rectius intelligas, scire hoc debes, interpretationum vocari literalem & historicam: aliam vero spiritualem & mysticam seu aenigmaticam. Prior consistit in vocum propria intelligentia. Altera non per voces, sed per res à vocibus designatas significatur. Res porrò tales referuntur ad res alias similitudinem, aut proportionem aliquam inter se habentes: cuius ratione vna ab alia significari queat: vt cùm pupillam vocamus, quae tamen sit maritata, casta tamen & pudica instar virginis sit. Haec expositio Allegorica vocatur. Si res per nomen significatae rem aliam indicet, vel fugiendam vel persequendam, nominatur interpretatio tropologica. Sin autem ad res sperandas & intelligibiles, extra hunc mundum positas, rectè cognoscendas aptentur, explanatio appellatur Anagogica. [p. 273] Etenim anagogica institutio apud Theologos dicitur, quae ab his terrenis cogitationes nostras subuehit ad coelestium contemplationem. Quocirca non est aliud Cabala, quam Theologia quaedam sublimior & diuinior, quae res verbis significatas docet aliud quiddam significare. Exemplum esto, quòd Deus promittens Israelis libertatem in terra Cananaea, simul voluit docere suos ex hac Aegypto liberatos in coelos esse deducendos: vbi in pace & tranquillitate cum Deo semper sint victuri. Et de hac Cabala nulla est controuersia: quatenus cum fidei analogia & Scripturae sensu non pugnat. Veruntamen interpretationes veteris legis & caeremoniarum à Christo & Apostolis nobis ita perfectè exposita est, vt nulla praeterea Cabala alia egeamus. Caeterùm Cabalarii nostri non permanent intra hos limites. Etenim artem dicunt esse, quae non tantùm scripturae sacrae sensum mysticum scrutetur, verùm etiam rationem ac modum tradat, quo characteribus, sigillis, figuris, verbis, carminibus cultores eius, admiranda & impossibilia aliis, visa perficiant: Summa est, artem faciunt à Magia scelesta nihil differentem.

FVR. Qua ratione ab arte interpretandi Scripturas delabuntur ad impias istas nugas?

ER. Nescio, nisi quòd sui obliti ab hypothesi deflectunt ad res alienissimas. Quid enim commune habent mystica Scripturae interpretatio, & miraculorum per figuras, numeros, voces, characteres, effectio, futurorumque praesentio?

FVR. Quem faciunt authorem huius artis?

ER. Deum alii: Angelos alii quidam. Etenim dicunt Deum in monte Sinai, cum Mosi legem tradidisset, eidem secretiorem legis interpretationem concredidisse: atque simul praecepisse, vt legem quidem cunctis proponeret, interpretationem autem abstrusiorem illam soli Iosuae aperiret: hoc addito mandato, vt & ipse paucis quibusdam, eisque sapientibus manifestaret: atque [p. 274] illi aliis intelligentibus communicarent: & hi rursus successoribus suis clam traderent. Factum id vsque ad Esdram scribunt. Hunc enim primum fuisse, qui 70. libris comprehensam doctrinam ad posteros transmiserit: sic tamen vt paucis, & ijs non ante quadragesimum aetatis annum, liceret legere. Fecisse eum hoc, conuocatis ad id senioribus omnibus: ac de singulis excepisse, quod à maioribus suis acceperat. Cabalae porrò finitima est doctrina Talmudica vocata. Discrimen esse aiunt, quòd haec intra sensibilem mundum maneat, illa ex sensibili ad intelligibilem subinde subuolet. Videntur Talmudici actuum, Cabalae contemplationum magis amare. Vtrique tamen maiorum traditionibus fidem habent, licet nullam protulerint rationem: nec in superiorum placita temerè inquirunt. Vtrique etiam, praesertim Cabalaci, mirabilia pollicentur. Versatur studium eorum magna ex parte in eruendo sensu mystico ex literarum numeris, ex earundem figuris: quas ex transpositione, coniunctione, separatione, directione, inflexione seu curuatura, abundantia, defectu, paruitate, magnitudine, ordine, aliisque talibus emergere nascique contingit. Partes alij quinque, plerique tres faciunt, verbis illis Proverbiorum vigesimi secundi capitis innixi. Non scripsi tibi ter, in consiliis & scientia? Quippe vel dictionem pro dictione sumunt, vel literam pro dictione, vel literam pro litera: & his transpositis & variatis, ac numeris supputatis mirabilia in officina sua cudunt somnia. Fabricant ex certis quibusdam characteribus, literis, figuris, sigilla & vanitates alias consimiles: quibus se putant non tantùm naturae cursum sistere mutareque, sed Deum etiam flectere, tantumque non cogere ad id perficiendum, quod insana libido eis dictauit. Sanè Salomonem beneficio huius artis per expositiones oc- [p. 275] cultas & subtilitates grammaticas non verentur declarati Nebulones affirmare sapientiam consecutum fuisse, quam Scriptura ei à Deo donatam infusamque testatur. Semel dicam, merae, putidae, impiae nugae sunt, artem Lullianam redolentes, & Magicam impietatem olentes.

FVR. Audiui te patienter quidem, sed absque assensu. Non enim nulla mouentur ratione, qui duplicem putant Mosi traditam legem: vnam quam proponeret publicè omnibus: alteram occultiorem solis sapientibus communicandam. Nam hoc in 4. Esdrae, capite decimo quarto scriptum est. Idem Origenes fertur credidisse cum Hilario. Ioannes Picus hosce libros se legisse scribit, & in eis dignissima lectu de Trinitate, peccato originali, Verbi incarnatione, casu Daemonum, Purgatorio, inferorum poenis, aliisque talibus, reperisse.

ER. Ego verò multò habeo sententiae meae grauioris causas. Prima est, quod valdè Scriptores de hac re inter se pugnant. Quippe aliqui Mosi à Deo reuelatam dicunt: mandato addito, vt soli Iosuae patefaceret. Iidem veluti sui obliti mox praeceptum aiunt eidem Mosi, vt septuaginta illis, qui Numeri vndecimo leguntur electi, quò in gubernationis onere cum adiuuarent, contraderet. Haec simul consistere nullo pacto queunt. Alij quidam authores faciunt Angelos: & Adamo Razielem, Semo Iophielem, Abrahamo Zadkielem, Isaaco Raphaelem, Iacobo Pelielem, alijs alios artem hanc aut artis partes instillauisse. Secunda est, quòd nullum Scripturae verbum producere possunt, quo suam opinionem probent. Equidem nullus extat apex in totis Biblijs, qui aliquid tale Mosi mandatum innuat. Cum ad probationes decurrunt, citant nobis Rabbinos, Eleazarum, Mosen Aegyptium, Simonem Benlagis, Ismaelem, Lodam, & [p. 276] huius farinae homines: quibus de his rebus nihil magis credendum censeo, quam vel Mahometo vel Paracelso, vel si quis fuit aut esse poterit nequiori haeretico. Sacrae literae docent, Mosen iussum à Deo fuisse populo proponere, quae ab eodem accepisset. Nulla fit secretioris expositionis mentio, quam celare alios debuerit. Proinde fabulae sunt Iudaicae, quae de hisce commenti sunt homines fanatici. Iosuam cohortatus est Moses, vt animo forti & intrepido munus à Deo sibi impositum susciperet, nec de euentu dubitaret: quòd eundem habiturus esset Deum auxiliatorem, cuius potentiam & clementiam in tot ac tam stupendis miraculis experti fuissent, Deuter. 1. & 3. & 31. An verba haec, Esto fortis & constans: tu enim cum hoc populo vades in terram, quam Iehoua maioribus eorum se eis daturum promisit, eiusque possessionem eis assignabis. Iehoua autem ipse tibi praebit, tibi aderit, te nunquam destituet aut deseret: noli timere aut pauescere. Haec, inquam, verba Mosis ad Iosuam, an idem significant, quod haec notat: Doctrinam secretiorem, quam tibi concredidi, populo ne patefacito, sed paucis quibusdam duntaxat aperito? Non arbitror. Septuaginta quoque delectis viris mittit Deus spiritum Mosis, nempe gubernationis & prudentiae: non autem iubet Mosi, vt nescio qua arcana illis secorsum tradat: Sanè Deus ipse promittit, se eos spiritu Mosis donaturum: non praecipit Mosi, vt tale quid ipse faciat. Cogeremur igitur dicere, hanc doctrinam non soli Mosi à Deo reuelatam, vt illi asserunt, verùm etiam illis Septuaginta Consiliarijs socijs & adiutoribus Mosis manifestatam fuisse: cuius rei Scriptura nullo verbo meminit. Merae igitur & putidae sunt Iudaeorum quorundam fabulae, quae de secreta Cabala per Mosen propagata legimus. Profectò Moses palàm fatetur in suis libris nihil se ad institutionem spectans [p. 277] accepisse à Deo, quod non summa fide omnes docuerit. Quinimò Deut. 4. & 12. explicatè asserit à Deo praeceptum fuisse omnibus, ne vel addere aliquid vel detrahere à se traditis quisquam conaretur. Ergo vel diuersa erant, quae clam alijs instillabat, ab illis quae palam docuerat & scripserat: vel eadem. Si alia fuisse putes, transgressorem cum facis legis à Deo per ipsum latae: quod sine scelere non feceris. Si consentanea fuisse concedas, illud quaeram, vtrum ad consequendam salutem necessaria fuerit talium notitia, an non fuerit. Necessaria fuisse absque impietate cogitare non possumus. Nam consequeretur necessario, Deum populo suo abscondisse aliquid eorum, sine quibus salui esse non potuissent. Quis autem non videt falsum hoc & impium esse? Passim namque testatur Scriptura, omnes illos saluandos, qui, quae tradita ipsis fuerant, quae publicè docebantur, ritè seruauissent. Moses certè in 30. Deut. ait, Coelos hodie vobis terrasque contestor, me vobis vitam mortemque proponere, felicitatem & infelicitatem, bonum & malum. Quinetiam addit ibidem doctrinam, quam ipsis tradiderit, in qua vitam & felicitatem inuenturi sint, neque occultam esse neque longè positam, sed proximè ipsos in ore cordisque eorum existere. Non est, inquit, in coelo, vt dicatis, Quis in coelum ascensurus est, vt eam nobis inde adferat? Nec est vltra mare, vt cogitetis, Quis eam nobis traiecto mari petet? Nemo tam est stupidus, quin ex his verbis intelligat doctrinam publicè omnibus traditam & in omnium ore positam sufficere ad nanciscendam vitam, bonum, & felicitatem: nec opus ipsis fuisse aliqua occultiore interpretatione: ad quam nullo ipsos loco adhortatur. Cap. 6. & 11. Deut. atque alibi assiduos esse in meditatione legis iubet: eamque alijs exponere domi, foris, in agro, in via, in lecto, inscribere vestibus, parietibus, po- [p. 278] stibus aedium: obscurae illius nusquam & nunquam meminit. Quocirca nec ad vitam sempiternam consequendam, nec ad felicitatem mundanam acquirendam, vtilis aut necessaria fuit. Cur ergo de cognoscenda ea sollicité laboremus? Viderint interim Cabalae isti laudatores, quomodo defensuri sint, quod dicunt, eam secretiorem quandam Legis diuinae explanationem, & ex professo diuinae voluntatis declarationem continuisse. Pici dicis in Esdrae libris praeclara inuenisse de Verbi incarnatione, aduentu Messiae, peccato originali, eiusdem per Christum expiatione, poenis inferorum, aliaque huius generis plura. Quòd si haec vel sola vel praecipuè in libris illis ab Esdra conscriptis comprehendentur, omnium intererat nouisse. An pauci quidam solummodo Deum agnoscere, Verbi incarnationem videre, Messiae diuinitatem intelligere, & alia salutis nostrae mysteria percipere debuerunt? Plus quam impia est haec cogitatio. Apertè igitur constat nefanda esse deliria, quae de Cabala commenti sunt Iudaei, & credunt hodie quidam in hac re parum cauti. Veteres certè Theologi vna cum recentioribus prudentiores fuerunt, quam vt insanis istis nugis animum atque aures accommodarent. Quò fit, vt ne quidem meminisse alicubi ausi fuerint. Quae ex origine adferuntur, mox diluemus. Adde his illud insuper, quòd peritiores Iudaei, qualis Iosephus fuit, qui tamen nihil vsquam omisit, quod ad amplificandum nomen & gloriam Iudaeorum conducere existimaret, abstrusae huius & paucis creditae legis expositionis mentionem nullam fecerunt. Idem tamen ne illa quidem tacuit de Mose, quae sanctae literae nusquam referunt. Si quid tale à Deo tacitae Mosis fidei commissum nouisset, nunquam silentio praeteriuisset: vt qui & Mosen & Salomonem Magos, aut Magiae peritos & studiosos fuisse, tum Dae- [p. 279] mones eiecisse nefariè & mendacissimè scribat. Cabalam dicunt virtute characterum, imaginum, figurarum, ex literarum & dictionum transpositione, coniunctione, separatione, &c. fabricatarum mirabilia efficere. An taciturus hanc artem fuisset Iosephus, si in Mose, Salomone, alijs sanctis & electis Dei organis, cognouisset? Saltem in historia Eleazari, quem praesente Vespasiano Daemonem scribit eiecisse potestate radicis cuiuspiam, praeclarissimae huius artis meminisset. Quid opus fuit peculiari Spiritus sancti afflatu Prophetis, si arte hac potuerunt mirabilia efficere, ac futura praesentire? Qua ratione, quaeso te, distinguebant inter miracula vera, & ab arte hac profecta? Velim illud etiam scire, quo in loco scriptum inueniatur praeceptum hoc, quod scilicet ex transpositione literarum, nominum, numerorum, ex characterum figura, magnitudine, paruitate, coniunctione, separatione, atque alijs talibus res occultae sint investigandae, aut miracula facienda? Exempli esto nomen hoc Roma. Transpositione & inflexione literarum fiet, Mora, Arom, Ramo, Amor, & Orma: quod aliquis Graecum esse putet, ac Doricum ὄρμα. An quia hoc facere mihi licet, statim significabit dictio Roma, tantundem atque alia illa, nempe Mora, Arom, Ramo, Amor, Orma, significant? Quis me sanus talia proferentem non putet insanire? Quippe literae formandis vocibus seruiunt duntaxat: voces autem ex conuento & instituto hominum significant, non ex sua natura: sicut in prima parte nobis demonstratum recordor. Tacebo iam, quod pro diuersa transpositione ac numerorum subductione vnusquisque diuersissima operabitur vnius eiusdemque verbi virtute. De numeris res est obscurior apud Latinos: apud quos non omnes literae numeri rationi seruiunt. Apud Graecos & Hebraeos aliter habet. Repertus tamen apud nos quoque est homo profanus, qui [p. 280] diabolo suasore primum singulis literis singulos numeros attribuit: & deinde ex numeris ex cuiusque Nominis proprij literis collectis de moribus, vita, morte, fortuna, liberis, alijsque omnibus ad diuinationem attinentibus, pronunciare & praenunciare docuit: eamque impietatem Onomantiam nominauit. Sed ad institutum redeo. Esto igitur, fuerit aliquibus priuatim commendata legis diuinae mystica seu anagogica interpretatio: quid hoc Paracelsum eiusque pecora iuuerit? An continuò sequetur hanc declarationem continere doctrinam ordinandi literas, transponendi dictiones, variandi numeros, vt sic & incredibilia operemur, & futura praeuideamus? Apage cum sceleratis istis nugis. Etenim Deus non docet aliud palam & aliud clam iubet. Docuit autem apertè se solum esse, qui & miracula edat & futura praenunciet. Quo pacto igitur piè dici possit, eum artem clandestinam Mosen aliosque docuisse, qua similia quaedam perficiantur? Vix puto aliquid alienius à pietate veritateque proditum esse à viris neque malis, neque indoctis.

FVR. Fermè persuasisti attentissimè auscultanti. Sed ad obiectiones meas quid adfers?

ER. Dico Esdrae librum quartum ab eiusdem aut similibus conscriptum esse, à quibus aut qualibus impiae illae nugae de Cabala confictae sunt. Etenim Satan mille artifex facilè prospexit, plus authoritatis & fidei habitura nefaria & impia commenta, si sanctitate celebris vir quispiam comprobasse crederetur. Itaque suasit, vt sub Esdrae nomine talia diuulgarentur: atque, vt ficus minus appareret veri aliquid ac boni permiscerent. Neque mirabitur hoc factum, quisquis apud se cogitat, similes libros sub nomine Salomonis, Eliae, Enochij, & aliorum circumferri nunc etiam: & Iosephi aetate apud Iudaeos Salomonis titulo venditas fuisse tales fabulas. Aurifusores & decoctores simile facinus ausi sunt: Dum enim [p. 281] libros suos mendaciorum plenos vendibiles alia ratione vix potuerunt efficere, Mosis nomen, Mariae sororis eius, Aliqui etiam virginis Deiparae, Salomonis, praestantissimorum Philosophorum omnium inscripserunt. Hoc constat, Esdrae librum illum apocryphum esse, atque in nullo apud Priscos Iudaeos censu fuisse. Quin ipsa rei narratio de tot libris quadraginta dierum spatio à quinque scriptis testatur somnium esse. Quinque scribae dicuntur scripsisse 204. libros. Scripserunt igitur singuli plus singulis libris singulis diebus. Quare non valde magnos extitisse oporteret. Auget difficultatem, quòd vnus Esdras omnibus quinque Scribis dictare coactus est. Vicit ergo multis modis Caesarem tribus eodem tempore diuersas epistolas dictante. At vero centum quadraginta quatuor illi libri, quos publicari iussit, nullibi sunt inuenti. Et quid continuisse eos putabimus? Si eadem illa tradebant, quae Moses & Prophetae tradiderant, ociosi erant. Si alia, negligendi & damnandi fuerant. Si expositionem comprehenderent biblicorum librorum, mirum est nulla huius rei vestigia ad posteros peruenisse. Quid verò ad id dicemus, quod narratio Cabalaeorum ex diametro pugnet cum 14. cap. lib. 4. Esdrae? Nam Esdras ipse scribit se in campo & ab hominibus remoto loco potione hausta edoctum ab altissimo libros Cabalae dictauisse. Cabalaei autem referunt Esdram conuocatis senioribus ex singulis didicisse, quae traditione à maioribus acceperat: eaque in libros digessisse. Non desunt etiam, qui nomina illorum, qui in concilio praesentes fuerint, sigillatim recitent: & quomodo gesta omnia sint speciatim recensent. Quae cum sic habeant, quis non clarè videat, vana somnia & fictas fabulas nobis venditari? Origini summa fit iniuria, si non fallor. Etenim verba Apost. ad Roman. 3. Credita eis sunt eloquia Dei, exponens, scribit hoc modo. Considerandum est, quòd non dixit literas, sed elo- [p. 282] quia Dei ipsis credita fuisse. Ex his concludunt Origenem censuisse Iudæis præter legem scriptam, aliam datam fuisse: quod rectè intellectum libenter concedimus. At Cabalam recta & Scripturæ consentanea interpretatione nihil iuuabit. Ad Hilarium dico, eum hac in parte cum aliis hallucinatum: vel aliter sensisse, quàm verba sonare videntur. Ioannem Picum constanter aio permulta in thesibus suis adolescentem affirmauisse, quæ postea mutauit: quod & propria ipsius scripta, & Iohannis Francisci nepotis testimonia firmissimè probant. Notandum obiter illud est, quod de Purgatorio docere Cabalam scribit: quod Scripturæ sanctæ non agnoscunt. Summatim dicam: Si Cabala nil fuit aliud quàm Theologia mystica, & legis interpretatio anagogica, non habemus ea nunc opus. Quippe nouum Testamentum nostra sic fucit Cabala: quod præclarissimè nos docet spiritualiter esse intelligenda, quæ veteres Iudæi carnaliter acceperunt. Si aliud fuisse Cabala putetur, nempe ars quædam mirabilia faciendi, vt somniant eius laudatores, tantum abest dico, vt à Deo vel Mosi vel aliis fuerit commendata, vt ab hoste Dei diabolo incunctanter asseram confictam & excogitatam. Qui argumenta desiderat, illa relegat, quæ in prima parte disputationum nostrarum in medium protulimus. Si de Cabala vniuersa plura cupis cognoscere, legito tres de ea libros à Reuchlino conscriptos: quem ego virum de bonis literis, maximè verò de lingua Hebraica, præclarissimè meritum valdè miror tantum profanis nugis tribuisse. Nobis hoc loco & tempore sufficit ostendisse Cabalam Paracelsicorum, cuius beneficio ex Carbonariis repentè in summos Medicos se euasisse gloriabundi iactitant, non ex cœlo, sed ex imo Tartaro prorepsisse.

FVR. Nondum te dimitto, priusquam mihi dixeris, quid Philosophia illa adepta sit, quam discipuli sic iudicant, non vtilem tantùm, [p. 283] tum, sed etiam necessariam, vt sine eius possessione nulli deceant sacræ Medicinæ aliquam præcipuam cognitionem.

ERAST. Paucis me expediam. Apud Paracelsum video illum pro adepto Philosopho haberi, qui norit, quid in his sublimaribus insit cœleste. Putat enim omnia hæc, quæ corporaliter hic fiunt ab artificibus, vt sunt claues, arma, gladij, à sideribus etiam produci: sed modo infinitè perfectiore. Nam sicut artifex gladium fabricat acutum, ita putat Sidera gladios cudere, quibus incudes & metalla quælibet instar ceræ & aquæ disscentur. Eodem modo claues fabricari existimat Sidera inuisibiles, quibus seram quamlibet reseraueris. Denique quicquid hîc rebus seu instrumentis corporeis efficimus, hoc ope naturæ rerum quarundam occultis viribus perfici posse: quæ ipsis de Sideribus desmissa donataque fuerint. Qui ergo nouit, cui rei Sidera suas vires asperserint, is Philosophus adeptus fuerit: ac mirabilia prorsus egerit. Quocirca totam hanc rem verbis eius ex magna Astronom. citatis concludere possumus. Philosophia adepta, inquit, à corpore Siderati hominis solo suscipitur, seu percipitur: ab astris tribuitur: ac docet omnia arcana Naturæ. Ex his intelligis illud etiam quid sit Medicina adepta: nempe notitia Medicarum virium, quas rebus singulis astra impresserunt. Quod Paracelsus dicere voluit, cum Medicinam Adeptam esse dixit artem Medicam è Sideribus ortam. Qui huius possidet cognitione, miraculose morbos curabit alias incurabiles: modo Paracelsus non sit mendax. Non opus habent futiles & impiæ istæ nugæ confutatione. Sufficit monuisse, quod nemo nescit, mera esse figmenta & somnia: adeòque Magica deliria. Cætera suo loco referemus. In præsente disputatione perspicuè, arbitror, cum humanis tum diuinis rationibus demonstravimus, [p. 284] non esse vlla corpora ante quatuor Elementa cum Cœlo creata: sed hæc, cum nihil esset hic mundus, ante omnia alia simul facta fuisse. Quòd ex Elementis deinde res aliæ natæ concretæque sint naturales, ex solo libro Creationis, si destitueremur aliis argumentis, ita solidè luculenterque potest ostendi, vt, qui dubitat, meritò sit pro belua potius quam pro homine reputandus. Prima ergo corporum principia siue elementa, non sunt sal, sulfur, mercurius, sed vulgaria hæc nostra quatuor elementa. Hoc principio posito, quod sacrosancti verbi Dei aperto nititur testimonio, necessarium est semel collabi vniuersam Paracelsi philosophiam. Etenim exterminatis principiis, qui possint ex eis procreata existere? Vanissimum igitur est, quicquid de suis Elementis & principiis somniauit homo vanissimus & inertissimus: sicut mendacia & futilitatis plena esse necessum est, quæcunque huic doctrinæ, vt Fundamento, superstruxit. Sed de his suprà fusius factum. Nunc Deum & Patrem Domini nostri Iesu Christi seriò comprecabimur, vt propter vnigenitum æternumque filium suum Mediatorem nostrum Spiritu sancto suo nos regere & dirigere omnes velit, vt consilia, cogitationes, conatus, studia omnia huc conferamus, quò sanctum eius nomen glorificetur, veritas illustretur, mendacium deprimatur, falsus proximis & Reipubl. procuretur: Amen. Die 12. Nouemb. anno 1571. FINIS.

Explicatio quaestionis famosae illius

[p. 1] EXPLICATIO QVAESTIONIS FAMOSAE ILLIVS, VTRVM ÉX METALLIS IGNOBILIBVS AVRVM VERVM VErum & naturali arte conflari possit. AVTHORE, THOMA ERASTO, MEDICInæ in Schola Heidelbergensi Professore. Declarantur in hac quæstione omnia fermè, quæ ad naturam, ortum, generationis modum, species, & materiam Metallorum pertinent. Cum Gratia & Priuilegio Cæsareo. M. D. LXXII.

[p. 2] [p. 3] INCLYTO AC GENEROSO SAC. ROM. IMP. COMITI D. GASPARO VLRICO, COMITI Reinsteini, Domino Blanckenburgi, &c. Domino suo obseruandissimo.

TRActatum seu disceptationem de Metallis, quam sub idem fermè tempus commentari cæpi, quo Amplitudo tua, illustris ac generose D. Comes, morbi grauissimi causa hîc apud nos commorata est, sub inclyto ac generoso nomine tuo publicè omnibus legendam nunc exhibeo. Cum enim amici quidam vehementer, non tantùm precibus à me peterent, verùm etiam argumentis multis flagitarent, & tantùm non cogerent, vt famosæ illius Quæstionis de Artificiosa Metallorum viliorum in nobiliora transmutatione enodationem conscriberem, facilis petitioni eorum locum dedi, quòd in animo meo tuæ præsentiæ, quicquid futurum esset, destinauissem. Rem igitur aggressus sum: at serius multò, quàm volebam, absolui: partim negocijs impeditus, partim quæstionis difficultate retardatus. Etenim præclarè videbam ad rei adeò intricatæ exactam declarationem, facilioremque perceptionem præcognosci quædam oportere: scilicet quid metallum sit, vnicamne an plures habeat species, quo modo generentur, quo loco, & ex qua materia singula à Natura fabricentur, & huius generis alia. Itaque prædicta prius exposui: ac tum demum ad principalem quæstionem descendi. Antequam finem disquisitioni imposuissem, tu iam sanatus ad tuos redieras. Nunc ve- [p. 4] rò cum in secunda parte disputationum nostrarum aduersus Paracelsum de metallorum ortu & causis quædam essent disputanda, placuit eorum loco hanc tractationem subiicere, duabus maximè de causis. Prior et princeps est, quod rectè vtiliterque compluribus viris bonis, qui partim propter inscitiam naturalis Philosophiæ, partim propter ingenij naturæque imbecillitatem & nimiam credulitatem, partim propter diuites & speciosas impostorum pollicitationes deceptos se nondum plenè vident, consulturum speraui. Vt enim non reuocentur ab errore, in quo miserè hærent, omnes, quod ne optare quidem audeo: propterea quod in hoc luto hærere summa est aliquibus voluptas, aliquos tamen cogitare impossibilitatem, vt scelus, errorem & impietatem, cautiores et prudentiores porrò futuros confido. Qui in hunc Labyrinthum, ex quo nunquam facilis est reditus, propter Sirenum cantus mira suauitate amplissimisque promissis aures demulcentes, ingressi nondum sunt, facilius sibi cauebunt, opinor, ne imprudenter prolabantur. Altera est, quòd huius quæstionis explicatio cognata & affinis est disputationi de Mistis imperfectis: quam me non omnino quidem, at plurima tamen repetere oportebat eorum, quæ hîc mihi enucleata memineram. Causas editionis attigi: nunc cur sub illustri & clarissimo nomine tuo, Comes generosissime, apparere voluerim, dicam. Atque vna quidem dicta iam ante fuit: quod scilicet in animo meo tunc tibi destinaueram, cum scribere cœpissem. Vt igitur animum me eundem retinere, Amplitudine tua beneuolentiaque tua facere re ipsa præsto. Vt autem & tunc vellem, et nunc præstem, nobi [p. 5] nobilissimae & præstantissimae ingenij atque animi tui virtutes perfecerunt: quibus ita me tibi interim, dum salutis tuæ curam mihi credidisti, arctè deuincxisti, vt nunquam postea cogitare desierim, quomodo animi mei obseruantiam tibi testatam facerem. Altera causa est, quòd ex principibus viris excelsoque loco natis & constitutis non multos noui, qui de his rebus, de quibus in præsente tractatu disserimus, te melius ac rectius iudicare possint. Etenim sic cum iuris scientia naturalium rerum speculationem aptè coniunxisti, vt inter dissidentes sententias præclarè arbitrari noris ac possis. Gratius tibi ob id quoque futurum factum hoc meum spero, quod in memoriam reuocabit, in quàm tum vitæ periculum à Paracelsi discipulis quibusdam abreptus fueris. Sed hæc alijs suo loco & tempore. Hoc in præsentia monere volo, si quis ex huius libri lectione fructus ad homines redeat: atque alij cautiores facti sumtibus ac laboribus inutilibus parcere discant, gratiam illos Amplitud. tuæ omnem debere: cuius virtute & gloria non minimum est factum, vt & scripserim & publicauerim. Tu ergo, inclyte & Generose comes, quem in noui anni huius initio, quem tibi cum multis deinceps alijs felicissimum et gloria plenum comprecor, libellum tibi ceu Strenam offero, constantis meæ erga Amplitud. tuam obseruantiae testimonium extare patere. Heidelbergæ. 3. Non. Ian. anno M. D. LXXII.

Amplitud. ac Generos. tuæ obseruantis.

Thomas Erastus, Medicus.

[p. 6] [p. 7] EXPLICATIO QVAESTIONIS, QVA QVAERITVR Vtrum ex METALLIS ignobilib. arte conflari AVRVM possit verum & naturale. In qua, quae ad Metallorum generationem & causas spectant, dilucidè omnia exponuntur.

QVAeritur hodie à compluribus (& quæsitum olim fuit à non paucioribus) Vtrum ex argento viuo, aut ignobilioribus metallis transmutatis, verum, legitimum, naturale, sincerum, aurum argentumue arte confici possit. Qui Chemici vocantur, artem se tenere gloriantur, qua hoc ipsum assequantur. Alij propè omnes, quicunque iudicio eruditioneque præstant, constanter negant. Vtri certioribus nitantur rationibus & firmamentis, ex illis quæ dicentur, intelligetur.

Quod vt fiat rectius, ante omnia, quomodo, ex quibus, quo loco, quibus instrumentis Natura metalla generet, explicabo.

Deinde vtrum sit vnica tantùm eorum species, an verò plures distinctæ perfectæque existant, inuestigabo.

Post hæc quid de metallorum materia, ortu & speciebus Chemici senserint, exponam.

Demùm, de ipsa arte, quid sperandum sit, pariter indicabo.

Anteà verò quàm ad rem accedam, monendus est Lector, me nequaquam illorum artem reprehendere, qui separationes ac fusiones metallorum: & ex his atque alijs mineralibus, animalibus, plantis, seminibus, aquarum & oleorum extractiones profitentur. Etenim nõ [p. 8] modo vtilis hæc ars existit, sed propè necessaria: vt sine qua longè incommodius vitam acturi simus. Quantum vel in sola arte Medica (vt de alijs rebus sileam,) vsum habeat, ne vulgus quidem ignorat: qui sibi aquas domi varias parat hac arte. Equidem vix absolutam esse artem nostram sine distillatoria. Quòd cùm dico, illorum studium non approbo, qui violentis ex metallicis rebus pharmacis nunc passim certa multorum pernicie vtuntur. Quocirca laude omni dignissimam eam esse iudico: nec ab vllo sanæ mentis vituperatam scio. Illos hoc loco solos oppugno, qui Codro pauperiores sæpe cum sint, non desinunt alijs diuitias Crœsi polliceri. Dicam apertius: illorum conatus reprehendo, qui se metalla viliora in argentum vel aurum purum transmutare posse dictitant. Sanè inter hos multi reperiuntur insignes impostores. Inueniuntur etiam viri non mali aliquot: qui vel per ignorantiam vel ruditatem Philosophiæ naturalis in hunc errorem prolapsi sunt. Qui vt imprudentiæ suæ excusationem inueniant, inuenisse se dicunt, quod inueniri non posse præclarè cognouerunt. Sed his omissis, rem ipsam tractemus.

De Metallorum materia.

Oriuntur Metalla ex Aristotelis omniumque rectè philosophantium sententia hoc modo: Calor in terra latens visceribus, duplicem excitat exhalationem expirationémque, (Græci vtranque solent ἀναθυμίασιν vocare.) aqueam scilicet, quam & ἀτμὸν & ἀτμῶν nuncupant, & terreã, quam Aristot. ἀναθυμίασιν nomine generis altera exprimens specie: interdum etiam καπνὸν appellat. Priorem nos vaporem: posteriorem verò halitum plerunque nominabimus. Cæterùm quòd dico, non sic debet accipi, ac si vel vapor sine halitu, vel halitus sine vapore metalla ac fossilia cætera generet. Semper n. alter alteri est permistus. Appel- [p. 9] latur autem vapor siccemodi exhalatio, vel halitus, prout humida vel sicca expiratio superat. Hinc Aristoteles illum aliquando non vaporem siue ἀτμὸν, sed ἀτμώδη ἀναθυμίασιν nominat: quemadmodum halitum quoque sæpe numero καπνώδη ἀναθυμίασιν vocat. Vtriusque exhalationis, humidæ scilicet & siccæ tot sunt species, quot sunt res, quæ ex ipsis nascuntur: imò quot sunt terrarum aquarumque differentiæ, ex quibus expirant. Et in singulis etiam speciebus gradus mistionis multi reperiuntur: qui faciunt, vt vnius specie metalli indiuidua plurimum sæpe inter se differant.

Quid metallum sit.

Ex hac duplici exhalatione oriuntur Metalla & fossilia vniuersa. Et de alijs fossilibus in præsenti nihil dicam: cum Metallis sic propriè nominatis (quantum præsens causa postulare videbitur) nunc solummodo disseram. Ac ne in nomine erretur, cum Chemicis peritioribus metallum dicimus esse corpus fossile, durum, quod ab igne liquescere, & à malleo dilatari possit: inquidem naturam suam seruet. Sic ferè Chemici, (vt Gebrus in Summa lib. 1. cap. 31. Itemque Petrus Bonus.) Metalla nobis describunt, non malè. Quippe non Aristotelis modo sententiæ, verùm etiam rei naturæ consentanea est hæc descriptio. Quicquid enim ab igne liquescit, atque ἐλατὸν est, cum ex terra eruitur, & ab eadem repurgatum fuerit, hoc & metallum ab omnibus omnium seculorum doctis appellatum fuit: sicuti contrà, quicquid metallum esse putauerunt, hoc ἐλατὸν siue ductile quoque est. Ἐλατὰ definit Aristoteles libro quarto Meteorologicorum his verbis: ὅσα τῇ αὑτῇ πληγῇ δυνατὰ ἅμα καὶ εἰς πλάτος καὶ εἰς βάθος τὸ σχῆμα μεταβάλλεσθαι κατὰ μέρος. Breuius dicimus nos ἐλατὰ esse, quæcunque à malleo dilatari in latum & [p. 10] profundum possunt. Nec refertur, quòd non omne ferrũ liquari semper potest. Satis est, quod initio, cum primùm ex terra erutum est, ipsum quoque χυτόν fit. De his ergo fossilibus nunc loquemur, & quomodo generentur ostendemus.

Quomodo metalla generentur.

Ergo vapor ex certa materia à calore subterraneo excitatus, atque in rimas saxorum terrarumque receptus, cum à frigiditate eorundem spissatur, exsiccatur, induratur, in Metallum tandem transit. Atque in hoc vel illud metallum densatur, pro vt ex hac vel illa materia sublatus, & hoc aliquo vel alio modo cum halitu mistus est. Etenim ex alio vapore aurum: & ex alio argentum: atque ex alijs rursum alia metalla, vnumquodque scilicet ex suo quodam vapore cogitur. Argumento vel hoc esse possit, quòd metallicarum venarum saxa cum primum mutantur, metallum nullum amplius proferunt tale, quale iam antea effodiebatur. Quamobrem metallorum singulorum materia est vapor certus. Hunc ex materia certa & conueniente calor subterraneus exprimit, miscet, concoquit: quem deinde frigus, & siccitas terræ, vel lapidum, in metallum cogit. Forma ea est, quæ diximus: vt nimirum corpus sit ὁμαλὸν, σκληρόν, τηκτόν, ἢ χυτόν, ἢ ἔλατον, fossile, durum, fusile, aut malleo ductile. Finis is est, cuius causa Natura singula procreauit: (quæ frustra agere nihil solet) nemini cognitus. Generantur proinde metalla ex sententia Aristotelis, ac veterum & eruditorum Philosophorum omnium, non ex aqua vel succo, vt putauit Georgius Agricola vir doctissimus (& quo de his rebus nemo plura & accuratiora scripsisse scitur) sed ex vapore antequam in aquam coeat. Ros, inquit Aristoteles, & pruina ex vapore supra terram coacto & densato gignuntur, postquam secretus est ab halitu, siue arida & calida exhalatione. Metalla autem ex [p. 11] eo generantur sub terra ante secretionem. Propterea partim ex aqua constare ea dicimus, partim negamus: vtrunque rectè ac verè. Quoniam materia eorum erat aqua potentia, antequam in Metallum conuerteretur: actu non erat. Nec ex aqua per effectionem seu perfectionem, vt sapores, conflata sunt, ὕδωρ ὅταν γίνηται τὸ μὲν χεῖται, τὸ δὲ χρυσός, ἄλλα πηγνύμεθα τῆς ἀναθυμιάσεως, ἕκαστα ταχθέντα ὑπὸ τοῦ πλησίον ψύχοντος καὶ γῆς ἔχων ἀναθυμίασιν. Constant ergo Metalla non ex aqua & terra mista (siue ex succo) sed ex vapore, qui à frigore lapidum in Metallum densatur ante secretionem aridæ expirationis. Sanè si ex aqua perperam consisterent, vt sapores, non ignirentur, sed dissiparentur potius, inque fumum ab igne dissoluerentur. Nec diuersum Plato sensit, quamuis minus propriè locutus videri possit, cum ex aqua orta Metalla dixit.

Videtur itaque hic esse verborum Aristotelis sensus. Metalla in ignem iniecta igniuntur, funduntur, nec dissipantur in halitum. Porrò quæ liquantur in igne, aquea sunt: & quæ igniuntur, nec in fumum aut vaporem abeunt, terrea sunt. Terra enim maximè igni resistit. Non possunt autem ex aqua concreta, siue ex aqua actu conflata poni, quoniam talis aqua, quantumlibet benè cum terra mista sit, semper in igne consumetur, propterea quod non est ad minima diuisa. Terra quoque actu cum aqua actu permista, post aquæ dissipationem in cinerem resoluitur. Metalla autem non sic ab igne consumuntur: aut si qua ex eis corrumpuntur ab igne tandem, tardè admodum id patiuntur. Quocirca necesse est omnino, terram cum aqua exactissimè, & per prorsus minimas particulas mistam esse, vt quauis aquarum pars terram contineat, qua ab ignis vi & potentia defendatur: & pars terræ qualibet aquam ita sibi habeat permixtam, vt fluere possit. Ta- [p. 12] lis autem mistio cogitari non potest facta fuisse, nisi cogitemus tunc fuisse factam, cum nec vapor in aquam, nec halitus in terram coacti adhuc fuissent. Impossibile namque est, vel aquam vel terram ita in minutissimum diuidi, nisi in exhalationem soluantur. Nulla enim terra minor, aut æque tenuis esse potest, atque halitus: nec vlla aqua sic potest ad minima diuidi, dum actu aqua existit, vt vapor diuisus est. Sic alia facilius, alia difficilius ab igne patiuntur, prout ex vaporibus constant tenuioribus aut crassioribus. Et quo tenuiores sunt, tanto etiam puriores & purgatiores eos esse necessarium est.

Defensio Aristotelis aduersus Georgium Agricolam.

Proinde non rectè Georgius Agricola reprehendisse mihi Aristotelem videtur, quasi nullam suæ sententiæ rationem attulerit. Equidem tam non fuit ea res Aristoteli tunc dubia visa, vt probatione eam opus habere nulla putarit. Certè duobus, vt dicitur, verbis indicare satis habuit, quæ pluribus nunc exposui. Adde quod hæc sententia posita, longè facilius & melius ratio reddi omnium proprietatum potest, quæ in Metallis insunt, quàm si Georgij opinio approbetur: quam tamen veritati propiorem esse certum est, quàm alia quantuis ab Aristotelis mente discrepante. Videntur etiam nos habitura tantam soliditatem fuisse, siquidem ex succo orta fuissent: id quod à quouis perspici potest. Taceo quod filamenta, & quasi capilli quidam tenuissima ac longi, aurei & argentei, in Metallis aurariis argentariisque reperti, hoc ipsum satis euidenter probant atque declarant. Habeo talia apud me filamenta: complura, quæ negare nullus facile ausit, ex vapore potius, quàm ex succo in rimis lapidum concreuisse. Tale quippiam quoque Iul. Cæsar Scaliger Exercit. contra Cardanum 102. (vt cum alios, tum Georgium Agri- [p. 13] colam præteream) in Hungaria conspexisse scribit: nempe aurum ibi exire è terra solo, quasi germinans, filamenti specie, longitudine quaternum circiter digitorum, aliquando etiam denum. Vtrum succus hoc pacto ascendat potius, an vapor, etiam Idiotæ intelligunt. Quòd si verum est, quod ab Auicenna dictum est, ferrum in aere & nubibus concrescere, minus dubitari de veritate Aristoteleæ sententiæ poterit. Quippe non aliter in nubibus concrescet, quàm ex vaporibus nondum segregatis. Ac quod tale ferrum siue aes fundi nequeat, (Nam & hoc scribitur) sed in fumum abeat & cineres, nemo mirabitur, qui suprà dicta intellexit.

Defenderunt aliqui hoc etiam argumento Aristotelem, quòd succos ferè semper sitiarum instar, aut formæ triangularis, quadrangularis, aut alia simili concrescere videmus. Sic Crystallus, sic Irides aliqui, sic alij quidam succi semper inueniuntur, (aut certè plerunque) densati. Verum non satis firmum est, quod dicitur. Non enim video quid vetet, Metalla etiam interdum hoc modo concrescere, pro locorum, in quibus densantur, varia figura. Sanè habeo lapides apud me ex fodina stanni (quæ est apud Slaccoualdium in Sylua Bohemica) exsiccos: qui stannum in se concretum nigro colore fulgidũ continent variè figuratum. Habeo etiam argentum rubri & cærulei coloris, ferè instar viridis angulos habens, aut Crystallij. In ære & ferro rarius hoc, puto, cernitur, propterea quòd plus terræ continent. In stanno & argento, quæ plus aquæ in se habent, facilius contingit. Nec dubium est apud me, quin vapores isti, ex quibus Metalla fiunt, interdum à concreto succo, antequam congelentur, parum absint. Nos autem non quid in aliquibus aliquando acciderit vel accidere possit, spectamus, sed quid in omnibus & plerunque eueniat, consideramus.

[p. 14] Nec illud nos vel nimium mouet, quod fornacularum Chemicarum inflatores quidam obiiciunt, non posse naturam ex spiritu seu vapore molli durissimum creare Metallum, vt non prius corpus generet medium. Neque enim ab extremo vno transit ad alterum, dum hoc facit. Quippe in Spiritu illo insunt corpuscula minutissima terrea & dura, quæ minus propter raritatem fortasse percipiantur à nobis, si quidem tangere ea nobis liceret: at condensata iam & vnà cum aqueo vapore consolidata, congelataque à vehementi frigore, non mirum est, si facilius percipiatur corũ durities. Aqua quoque, quàm minimè duram esse scimus, cum in glaciem à frigore permutata est, admodum fit dura. Nullus, puto, non aut vidit aut audiuit Chrystallum durum esse, qui tamen ex omnium sententia propè ex sola aqua coaluit. Vana igitur est hæc obiectio. Tot nobis de Metallorum ortu in præsentiarium dicta sunto.

De Metallorum speciebus.

Cæterùm species Metallorum quot & quæ sint, etsi non est prorsus facile iudicare, tamen ex illis, quæ dicta nobis huc vsque sunt, non prorsus impossibile est cognoscere. Alij plures alij pauciores enumerant. Etenim alij recensent hæc: Aurum, Argentum, Aes album, Ferrum, Chalybem, Orichalcum fossile, (quod in Funduribus, qui tractus est inter Mexicum & Darien effodi scribit Scaliger Exerc. contra Cardan. 88.) Rusma Turcicum, Plumbum album, Nigrum, Cinereum. Addunt aliqui electrum, quod tamen compositum potius est, quàm simplex Metallum, teste Pausania. Non desunt qui species Metallorum aliquas interijsse opinentur: aliasque fortasse adhuc ignoratas oborturas. Sed hæc incerta sunt. Plerique tamen Chemicorum vnà cum Astrologis (quibus alias magna adeòque tanta est cum Carbonariis istis amicitia, vt rarò inueniatur aliquis alterā vanitatem solā, nō simul vtrāque [p. 15] probans.) septem species ponunt, pro Planetarum numero: Auri Soli, Argenti Lunæ, Plumbi Saturno, Stanni Ioui, Ferrum Marti, Aes Veneri, Hydrargyrum Mercurio attribuentes: & horum nominibus ea plerunque nominantes.

Non hoc iam disputo, quàm rectè singula enumerata Metalla singulis Planetis dedicarint, præsertim cum hîc etiam, vt in plerisque alijs, parum inter se consentiant. Sunt enim qui pro argento viuo electrum Mercurio ascripserint. Author quoque est Scaliger Exercit. citati nuper operis 106. Chaldæos Orichalcum Ioui: Marti verò æs: ac denique stannum Veneri assignauisse. Nec illud etiam in præsentiâ disputo, an sex tantùm species sint Metallorum, vt cum alij complures Chemici, tum princeps eorum Gebrus, (quem Magistrum magistrorum appellant) censuit. Fateor tamen huius sententiam anteferendam esse opinioni aliorum omnium, qui argentum viuum inter Metalla connumerant. Propior enim est veritati: & magis consona sententiæ Veterum. Quomodo namque Metallum esse putetur, quod Metallorum vix vllas obtinuit proprietates? Sanè durum non est: nec liquari potest: multò minus ἐλατὸν dici poterit. Aristot. & veteres Græci inter excrementa potius & venena reponserunt, quàm inter Metalla. Gebrus atque alij quidam auri coctores, non Metallum, sed principium & materiam Metallorum asseuerunt, vt mox audiemus.

Ad rem quod pertinet propositam, si rectè metallum definiuimus, quotcunque metalli species ponantur, non poterit argentum viuum pro certa metallorum specie haberi. Scio ferrum inueniri, quod liquescere post primam fusionem amplius nequeat. Scio Scaligerum scribere, Orichalcum repertum, quod nullo hactenus igni liquescere potuisset. Neque hoc etiam nescio, Aristot. sic locutum esse, vt credi possit sensisse, metalla non posse liquescere. Non n. ait metalla esse χυτὰ καὶ ἐλατὰ, sed [p. 16] esse ea ἢ χυτὰ, ἢ ἐλατὰ. Et ductilia esse omnia nullus dubitauit doctus. Memini præterea illius, quòd fusores isti de ære ferrove in nubibus generato ex Auicenna citant, fusile non esse. Scribentes At de talibus Metallis nobis sermo non est: sed de illis, quæ in terra vel sub terra sic nata sunt, quemadmodum nasci pleraque & plerunque secundum naturam solent. Habeo quoque ferri lapides duos, alterũ ferrei, alterum cortici castaneæ matura coloris, planè molles & pingues, qui instar butyri teri digitis possunt, ex quibus nihilominus ferrũ ab igne extrahitur durum atque optimum, vt nihil in eo desiderare possis, (vt mihi vir clariss. D. Ortolphus Marolt Illustriss. Princip. Hennebergensium Medicus prudentiss. & mihi amicissimus testatus est: à quo eosdem lapides accepi.) Quæ ideò commemorauo, vt, quod multi Chemici peritiores scripserunt, intelligatur, hoc saltẽ omni Metallo à nobis adhuc cognito adesse, vt ἐλατὸν sit: ideoque argentum viuum perperàm inter Metalla reponi. Cum ijsdem nunc in eo etiam consentimus, sex esse Metallorum simplicium species. Quanquam non negem plures res fortè inuentas iam, aut inueniri deinceps posse: quibus definitio horum sex, qua nouimus, congruat.

An Plumbum, aes, ferrum, &c. perfectæ sint Metallorum species.

Argentum viuum Metalli speciem non esse, quia satis ostensum est, restat nunc illud videndum, vtrum plumbum, stannum, æs, ferrum, argentum, veræ perfectæque species sint, an verò rudimenta solum modo quædam auri, & imperfectũ inchoatũque auri: quod aliqui solum perfectum esse Metallum contendunt quidẽ, argumento autem probant nullo. Quicquid enim hîc proferunt, inane, falsum, & lubricum est. Ac nihilominus hoc pro fundamento artis suæ certissimo sic posuerunt, vt eo labante & commoto, necesse sit totã simul χρυσοποιησίαν collabi & [p. 17] euanescere. Proinde coniecturas eorum primo loco inspiciendas proponam. Deinde quàm euanidæ sint, mōstrabo. Natura, inquiunt, transmutat Metalla ignobiliora vniuersâ temporis progressu in aurum: Ergo sunt quasi aurum imperfectum, & nondum integrè concoctum repurgatumque. Ex quo conficitur, ea non posse pro perfectis haberi speciebus. Porrò concussione naturam ea transmutare in argentum & aurum, ex eo liquet, quod in fodinis stanni & plumbi aliquando repertum fuit argentum: in Metallis autem ærarijs & ferrarijs, (quandoquã in his propter impuritatem rarius conspiciatur) inuentum est aurum: sicut etiam in argentariis. Quinetiam in Germania alicubi effossum est argentum viuo incoctum & imperfectum adhuc, quod spatio 30. annorum perfici potuisse iudicarunt periti harum rerum. Addunt & hoc: Metallorum omnium materia propinqua eadem est, puritate & impuritate, coctione & cruditate differens. Iam quæ hoc pacto solum differunt, non differunt specie. Est ergo vna Metallorum omnium species perfecta, non plures.

Hæc argumenta ex libris eorum cognoscere potui. Si quæ alia sunt, aut absolutè & palàm absurda sunt, aut in idem cum prædictis recidunt. Nunc quàm falsa sit eorum hypothesis videamus. Principio constat, omnes Philosophos eruditos, qui etiam peritiores Chemicos constanter asseruisse, sub genere Metalli plures distinctas perfectasque species contineri. Semper enim Metallorũ genus non aliter in suas species diuiserunt, quàm vel animalis, vel aliud quoduis genus in proprias suas species distraxerunt. Quocirca necesse est, vt hisce iudicib. omnino delirare conuincantur, quicunque ea rudimenta solummodo auri esse, ac non specie, sed qualitate quadam solis ab auro differre censent. Nō video etiam, qua in parte metalli definitio minùs æri aut plumbo conueniat, [p. 18] quàm auro & argento. Proinde si rectè metallum definierunt, necesse est, vt perfectum sit metallum, cuicunque definitio metalli congruit. Hoc quanquam satis est argumentum validum ad ostendendam positionis falsitatem, declarabo tamen eam argumentis alijs certius.

Quæ sic existunt, vt efficiente causa præsente non mutentur amplius, finem atque terminum motus seu mutationis, hoc est, formam suam propriam, vltra quàm Natura nihil in ea specie meditatur amplius, adepta iam sunt. At verò aes, ferrum, aliaque Metalla in suis venis ita existunt, sicut diximus. Obtinuit ergo vnumquodque suam speciem atque formam. Sanè non prius quiescit Natura non impedita, quàm propositum sibi attigerit scopum. Nec desinit res moueri ac mutari, priusquam id sit facta, quod fieri debuit ac potuit. Porrò non esse hoc Naturæ propositum, vt viliora metalla in nobiliora transmutet, ex eo primùm clarè perspicitur, quòd perfectorum specie nulla est permutatio in speciem aliam sub proximo & vno genere contentam. Deinde quod eiusmodi metalla, plumbum scilicet, æs, ferrum, in suis venis, (præsente adhuc effectrice causa, ac subinde alia eiusdem speciei & perfectionis generante) formam & essentiam non magis mutant, quàm aurum sincerissimum & perfectissimum: quantumuis multis seculis in ijsdem maneant coquantúrque. Et quæ à Natura subinde generantur noua, cum primum candem illam consecuta sunt speciem atque perfectionem, similiter quiescunt, mouerique desinunt. Quòd si meditaretur Natura hîc amplius, certè partes aliquas elaboraret diligentiùs, si omnes non posset: atque vestigium aliquod ipsis formæ futuræ, auri videlicet argentiuè, ipsis imprimeret.

Neque excusabis, si dixeris non satis longo tempore [p. 19] ibidem relicta fuisse. Quippe figmentum est, quòd Gebrum atque Rasim secuti omnes ferè sufflatores isti affirmant, mille tantùm annis, non citius aurum perfici. Aetas nostra facilè eos mendacij coarguit. Vidi ego argentum purissimum in valle Ioachimica, in arbore siue trabe cuniculi cuiusdam concretum, quæ vix ante annos 22. aut 30. ad sustinendum cuniculum ibi collocata fuerat. Cum hæc comparuisset, atque in eius locum alia, ne cuniculus rueret, reponeretur, adhærere argentum putrido ligno conspectum est. Non habuisse eam argentum, cum in eum locum poneretur, certum est. Vtrum autem primo mox decennio, aut secundo, aut tertio ibidem generatum fuerit, certò cognoscere tunc non potui.

Quod de coctione metallorum in suis venis nugantur, æquè fatuum est. Cum primum enim in metallum à frigore densata est materia, frustra expectatur coctio. Non enim à calore subterraneo deinceps soluuntur, atque perfectius coquuntur. Coquit, miscet, & perficit materiam metallorum Natura tunc, cum ex subiecta sua materia halitus & vapores elicit: & deinde etiam prius quam à frigore congelati indurescitur: quo facto, coctio desinit. Delirant ergo plurimum, qui temporis successu perfectionem quasi maturationem expectant. Nihilo firmius illud est, quòd Naturam impediri in ijs locis existimant, quo minus ex ære vel ferro aurum argentumuè perfecerit. Equidem somnium est, si quis cogitet Naturam in tam multis locis, in quibus planè incredibilem æris, ferri, argentique, (quod ab auri perfectione minimum abesse confitentur) copiam generat, sic impediri posse, vt nulla in parte fine suo consequantur. Si non potuit centesima, saltem millesima potuit materiæ particula apta esse, quæ tot annis imò seculis in aurum verteretur.

Dicam, quod res est, insania est adeòque insignis vel ruditas vel impietas, Naturam: quæ aliud nihil [p. 20] est, quàm potestas ordinaria à Deo cunctis rebus insita, ita elumbem & imbecillam fingere, vt propositum scopum in tot millibus particulis nunquam attingere potuerit. Generatio naturæ opus est, non artis: vt omnes omnium ætatum homines intelligentes & scientes iudicauerunt: & rectè quidem. Si enim Ars quoque generationis author & effector ponatur, nullam inter hanc & naturam discrimen erit. Error naturæ, ò decoctores auri, rarò & in paucis cernitur, finem plerunque assequitur: vt omnes omnium ætatum rectè sentientes homines, ab ipsa rerum euidentia docti, confessi sunt. Ex quo consequitur, naturam aliud tunc non voluisse pariter ac potuisse generare, cum æs, ferrum, plumbum, argentum, &c. genuit, multisque annis immutatu conseruauit, inque aurum neque partem aliquam, neque totum transmutauit. Etenim cum veluti in genere quolibet præstantissimum & perfectissimum: in metallorum autem genere, auro nihil sit præstantius: vbi aurum generare si non nisi vnica auri species perfectum esset metallum: cætera omnia infra metalli perfectionem substitissent, imperfectũ inchoatumque solum esset, in specie nulla reponitur. Quare perrarò creauit natura metallum, rudimenta, & initia quædam frequentissimè, si Chemicis credimus.

Deinde certum quoque est, naturam propter fines vsusque certos species producere omnes. Quæcunque ergo à natura sæpe multisq; in locis producta inueniuntur, quarum vsus certus imò necessarius est hominibus, & ex mutatione hunc vsum amittunt, eas certo censendum est, propter illum vsum creatas fuisse: certamque & perfectam speciem suam singulas obtinuisse. Iam verò constat, ferri (exempli causa) vsum talem esse, vt sine eo homines rectè commodéque viuere vix queant. Constat non minus hoc vsum suum perditurum esse, si vel in [p. 21] aurum vel in argentum permutetur. Proinde propter eum vsum creatum est perfectum in sua specie. Profecò æris vsus, quod tamẽ Chemici ferro perfectius, hoc est, ad auri speciem accessisse propius existimant, longè minor minusque necessarius est vsu ferri. Si alterutro carendum sit nobis, quis dubitet facilius nos ære quàm ferro carere posse? Quòd si ergo Natura ferrum in aurum transmutasset, neque peculiarem & perfectam Metalli speciem fecisset, quomodo quæso dura corpora, quæ ferro cedunt, auro non cedunt, secuissemus? Perfectum ergo quiddam est inter Metalla ferrum: propter suos vsus ita generatum, vt propter suos aurum est ab eadem productum. Mollius enim aurum esse ferro, ne ipsi quidem Chemici negauerint.

Addatur hoc etiam, quod Natura in specie qualibet non multiplicat indiuidua durabilia, nisi species ea perfecta sit species, cui addi nihil debeat: & quæ perfectior fieri, nisi in genus proximum aliud transeat, non possit. Atqui videmus eam ferrum, æs, plumbum, stannum, plurimum multiplicare, atque durabilissima facere neque adhærere ipsis perfectionem extra suam speciem. Quocirca tenendum est, vnumquodque horum in sua natura & specie perfectissimum esse. Nati sunt aliquando imperfecti & mutili, vel brachijs vel pedibus carentes. At horum species quia nulla erat, non sunt multa talia indiuidua similia prognata. Causa non est obscura. Natura enim indiuidua specierum solummodo multiplicat, propterea quod perfecta non maneat esse vult quæ producit. Perfectam ergo speciem habent, æs, ferrum, aliaque vilia metalla. Cum ferrum dico perfectum esse, intelligo in ea perfectione esse, quæ huic speciei debetur: non cum argenti vel auri perfectione comparo. Est canis, mus, simia, perfecta, cui nihil eorum [p. 22] deest, quæ habere pro sua natura hæc animalia debent. Attamen nullum horum cum præstantia & dignitate hominis comparari debebit. Ex quibus omnibus efficitur, Metallorum non vnicam, sed plures species esse perfectas: nequẽ viliora differre à præstantioribus, quomodo æger à sano homine differt: quod inscitè ab aliquibus Carbonarijs scriptum non sine admiratione legimus. Quoniam homo æger perfectus homo est, formamque hominis obtinuit. Ipsi autem metalla non concedunt omnia essentialem formam actu possidere, sed materiam tantummodo vicem explere.

Hæc cum aliqui ex peritioribus Chemicis vidissent, (inter quos est Petrus Bonus Ferrariensis.) apertè dixerunt, ferro, & æri, atque alijs suas esse species: neque à natura idcirco generata esse aiunt, quia imperfecta fuerit, vel quia casu sic euenerit: vt veteribus quibusdam ac recentioribus Chemicis visum fuisse. Naturam isti rectè asserunt propter vsus certos deliberatè viliora quoque metalla producere. Etenim quæ casu fiunt, speciem non constituunt: nec frequenter eodem modo fiunt: sed rarò admodum, & formis valde disparibus nascuntur. Certum quoque est Naturæ errores, quos casus gignit, non prædicari de singularibus, vt ferrum de hoc & illo ferro prædicatur. In causa est, quòd natura errores non multiplicat. Quoties ergo res aliqua multiplicatur à Natura, dubitari non debet, quin sint certæ perfectæque speciei indiuidua. Libenter admittimus hoc loco, quod nullo errore Naturæ, sed ex certo ipsius decreto viliora metalla creari concedunt Chemici. Qui vt hîc veritati & eruditorum sententiæ consentanea dicunt, ita in eo non leuiter errant, quòd nihilominus has species permutari in nobiliores opinati sunt: quemadmodum ferrè ouum in pullum transmutari cernimus.

Hoc effugium, etsi nihil ipsis prodesse clarissimè po- [p. 23] stea suo loco suo demonstrabitur, non tamen non est hîc obiter confutandum. Species distinctas metallorum concedunt esse plures: sed tales, quæ à Natura ad hoc creatæ sint, vt aurum ex ipsis mutatis fiat. Ratio est, quia ex eadem materia constent. Quòd si ex eadem materia sic putant constare metalla, sicut ex eadem constare dicimus hominem, simiam, bouem, gallinam, facilè approbator censebitur si æs, nos habebunt. Constant iam dicta ex neruis, ossibus, venis: sanguineque nutriuntur omnia. Quin & sanguis ex eadem sæpe factus est materia, vt cum panem edunt homo & gallina. Attamen neque gallina humano, neque homo gallinaceo nutriri potest sanguine non mutato iterumque cocto. Propterea quod per coctionem dissimilia separantur, conuenientia autem & similia in nouum sanguinem cumque diuersum permutantur. Causa est, quòd aliter panis in gallinæ ventre, aliter in hominis ventre mutatus coctusque fuit: atque ideo sanguis vtrobiq; non per omnia similis generatur. Discrimen intelligimus potius, quàm sensu percipiamus. Lactuca & absinthium ex eodem sæpe succo nutriuntur, sed non similiter eundem coquunt. Illa namque lacteum dulcemque ex eo humorem, hoc amarum gignit. Quòd si ergo sic putant ex eadem constare materia metalla, nihil habent, quod accusent.

Sin aliter iudicant, id quod scripta eorum testificari videntur, toto coelo aberrant.

Impossibile namque est, vt diuersarum formarũ eadem præcise proxima sit materia, sed differre sic materias necesse est, sicut ipsæ species seu formæ differunt. Certè forma humana nunquam possit informare carnem aut corpus bouinum. Recipienda bouis informet vnum corpus hominis. Requirũt istæ animæ tam diuersas partium, quas informant, temperies, quàm sunt ipsæ inter se diuersæ. Nec [p. 24] potest materia vnius formæ materia fieri alterius, priusquam substantia permutata alterataque sit tota. Non enim ante subiectum fit anima nostræ conuenientis caro aut sanguis suillus, aut alius quiuis, quam in chylum album & deinde in nouum aliumque sanguinem sit transmutatus. Proinde necesse est, Chemicos nobis dare, Metallorum materias hactenus distingui, vt plumbi materia nunquam possit fieri materia auri, vel stanni, vel argenti, nisi tota sit transmutata in naturam aliam. Quod cum dederint, causa ceciderunt tota. Nihil enim tale moliuntur: & apertè satis fatentur, se materiam sic alterare non posse.

Ergo cum ipsimet scribant, vniuscuiusque speciei vnam esse certam & propriam materiam, (vt Richardus Anglus in 10. cap. sui Correctorij, & Tauladanus contra Braceschum testantur) certò apparet eos vel non intelligere quod dicunt, cum Metallorum sex distinctas esse species dicunt, vel singulare se credere, quod nunquam crediderunt. At nos distinctas species esse in Metalli genere, sic probauimus, vt refellere nunquam possint. At referunt alio, aiunt, sicut ouum ad pullũ. Nihil hoc est, si verum qua maxime ponatur. Nam sicut ouũ gallinaceum, aut anatinũ, aut aliud quoduis, perfecta est species in ouorũ genere, nec ex vno ouo ouũ fit alterius speciei, sic & Metalla perfecta dabimus species, vt vnius speciei materia non possit esse materia alterius. Ratio eadem est omnium rerum, ex quibus Natura aliud facit. Nulla, nulla, inquam, res talis materia fit indiuidui speciei alterius distinctæ, & sub eodem proximo genere comprehensæ. Quare nec Metallorum materia auri erit materia, nisi tota substantia materiæ permutetur in substantiam aliam, auri formæ soli congruentem.

Hæc ita habent, siquidem illis concedamus, quod vo- [p. 25] lunt, nempe metallorum species ad aurum referri, vt oui & seminum species referuntur ad pullos & plantas atque animalia. Sed ne hoc quidem verum est. Etenim quæcunque hoc modo fecit Natura, ea omnia breui admodum tempore hoc ipsum fiunt, quod fieri debet, quoties causa transmutans præsens adest. Sanè si gallinæ incubarent ouis, quæ pepererunt, non multis septimanis immutata seruarentur. Quemadmodum in aurum ouis alijs fieri videmus: quæ ouis mox, atque ea pepererunt, insident. Similiter quoque semina, si in terram iaciantur, non multo tempore in ea impermutata sepulta iacent. At metalla etiam si in terra aliquot seculis in sua matrice permaneant, & calorem concoquentem ipsa in aurum, vt Chemici aiunt, præsentem habeant; mutantur tamen in substantiam aut speciem aliam siue aurum nunquam. Deinde quæ quasi semina aut rudimentum sunt alius rei, magis magisque permutantur: vt interdum semimutata conspiciantur: quod in nullo metallo vnquam obseruatum fuit. Postremò non est talium vsus maximus ac necessarius, sed conuersa sunt longè vtiliora: & cum conuertuntur, in aliud genus transeunt. Sed metallorum vsus est, vt ferri, maximus, maximéque necessarius: nec transferunt in genus aliud, siquidem in aurum mutentur. Nugæ ergo sunt, quæcunque hîc Chemici adferunt: vt suo loco dicemus iterum. Nunc postquam plures & distinctas metallorum species perspicuè ostendimus, quid ad Chemicorum propositas coniecturas respondendum videatur, breuiter indicabimus.

Responsio ad Argumenta Chemicorum.

Cum stanno, plumbo, ære, ferro, nonnunquam reperitur argentum vel aurum. Ergo ex illis vt imperfectioribus, fiunt hæc perfectiora. Si vera est consecutio, necesse est, vt propositio, ex qua sequitur, vera sit: hæc [p. 26] nempe: Quoties Metallorum species duæ aut plures simul mistæ reperiuntur, semper perfectior ex imperfectiore genita est. Hæc si falsa est, collapsa sunt omnia. At verò quis eam concedat? Nisi fortè & hanc veram dicant. Quando duæ alicuius proximi generis species, siue specierum talium indiuidua simul inueniuntur generata, semper perfectius & nobilius ex ignobiliori, vt ex materia sua genitum est. Sic hominem ex vermibus & similibus aliquando natum esse confiteri cogemur. Figmenta sunt omnia hæc. Nos longè verius dicimus, nunquam visum fuisse in aliqua vena plumbum, vel æs, vel ferrum, in argentum, vel in aurum permutatum. Accidit quidem frequenter, vt in vna vena plures metallorum species inueniantur. At ex eo non conficitur, alteram ex alterius transmutatione natam fuisse. Hoc sequitur, plures & diuersos specie spiritus vaporesue mistos concreuisse. Vt inuenire hoc periti omnes intelligunt, non modo in metallis, verum etiam in cæteris fossilibus: vt nimirum diuersissimi generis fossilia in vna sæpissimè gleba reperiantur: quæ tamen nullus sic nata putet, vt vnum in aliud transmutatum fuisse credat.

Profectò rarò admodum metallum aliquod effoditur sincerum & purum: cum quo non alius generis fossilia coniuncta cernantur: quæ constat non potuisse ex eadem materia pronasci, ex qua metalla orta sunt. Metallici non ignorant, æs, aurum, atque alia quædam metalla, interdum per substantiam durorum lapidum sparsa esse, quo penetrauisse ea nullus temerè dixerit: vt valde probabile sit, eiusmodi quosdam lapides vnà cum metallo, quod continent, ex suo quodam vapore concreuisse. Vnde etiam cum metallo in fornacibus liquefiunt: quanquam non ita, vt metallum, ignem perferant. Adde ad hæc, quod cum me- [p. 27] tallo vni, vt æri, permistum est aliud, veluti argentum, certa ferè quantitate continetur: vt si centenarij singuli denas aut duodenas vncias contineant. Præterea si alia ex aliorum transmutatione orirentur in venis, prorsus necessarium foret aliquando, vt aliquibus in metallis, (ne in omnibus & semper dicam) particulas quasdam ex dimidio conuersas, aliquas magis, & alias minus elaboratas, quasdam vix dum inchoatas inueniri. Hoc quia nunquam ostensum fuit ostendiue potuit, fabula est quod à Chemicis dicitur.

Aurum alicubi effoditur, & effossum olim quoque copiosum fuit: neque ibi viliorum metallorum aliquid repertum fuit. Quòd si in aliquibus venis aliquod horum apparuit, nunquam vel ex dimidio vel ex parte aliqua sic mutatum apparuit, vt potuerit videri in aurum esse mutandum. Et diuerso multis seculis multis in locis æs, plumbum, ferrum, effossa nataque sunt: neque auri quicquam ibidem nasci visum est. Quomodo, quæso te, tot annis imò seculis nullam partem Natura hucusque permutauit: vt saltem videri posset vestigium aliquod huius futuræ transmutationis? Sed frustra hæc disputo, dum Aduersarios habeo consentientes. Ipsi namque argumentis probare conantur, Naturam viliora metalla nunquam in se mutuò mutare, sed omnia in aurum vertere: de solo plumbo & stanno dubitarunt ab aliquibus scribuntur. Addunt tamen nesciri adhuc, vtrum hoc aliquando Natura tentauerit aut præstiterit. Et quia Natura hoc non faciat, rectè asserunt, artem hoc perficere non posse: id quod alijs præterea rationibus bene rectéque monstrant. Hoc posito, sequitur propositionem falsam esse quæ hoc modo sonat: Quoties diuersarum specierum indiuidua simul nascuntur, tunc altera ex alteris, vt ex materia pronata sunt. Si hæc est falsa, vt ipsi concedere co- [p. 28] guntur, (velint nolint) ruinosa est eorum hypothesis, totaque probatio: sicut falsam esse satis superque ostendi.

Quod de argento imperfecto quidam scripsit, vt maximè verum esse concedatur, nihil eos iuuat. Ex suprà dictis perspicit potest, Metalla post congelationem non amplius coqui & perfici. Quippe caliditas tanta in fodinis illis non est vnquam deprehensa, quæ fundere ipsâ iterum potuerit, inque vapores dissoluere: qui mox diligentius cocti, ac rursus à frigore densati aurum euaderent. Quòd si contingeret aliquando, omnino partes inæqualiter coctæ: hoc est, secundum gradus quosdam coctionis & cruditatis distinctæ, (vt de Chalciti & Misi Galenus narrat) in metallis aliquo tempore fuissent inuentæ. Hoc quia nunquam factum scitur, neque ostendi vnquam in metallis potuit, quis non intelligat somniare Chemicos, cum talia fieri affirmant? Si argentum aliquod repertum fuit non bonum, ideo tale fuit, quòd materia, ex qua vapor expirauit, inepta fuit productioni veri & sinceri generatione. Qualecunque fuerit, ostendi nunquam poterit, illud ex alio quopiam metallo transmutatum secundum gradus, vt dictum est, fuisse. Postremò illud etiam admiror, quomodo non viderint, essentialem specierum permutationem non fieri sub eodem genere proximo. Non enim ex ouo perfectius fit ouum aliud, sed pullus. Neque ex semine apij semen aliud nobilius, sed herba apium nominata prodit. Multò igitur minus absurdi haberet sententia, si ex non metallo genere metallia dicerent, quàm cum vnam speciem in aliam speciem eiusdem generis proximi transferri aiunt. Ad alteram rationem, quæ nihil est aliud, quàm petitio principij, satis in superioribus est responsum.

[p. 29] Chemicorum sententia de Materia metallorum.

De ortu metallorum, deq́ue eorundem speciebus, quæ nos dicturos esse promisimus, diximus. Quare consequens est, vt quid χρυσοχυμεῖς nostri de his sentiant, declaremus. Non autem est vna omnium opinio de materia metallorum: licet de efficiente causa hactenus inter se consentiant, quòd à solo calore concoqui metalla confieri putent in suis fornaculis & carbonibus. Satis putant adesse frigoris, si ignis absit: quasi non summum frigus vehementer constringens, cogens, & siccans requiratur. At tali namque frigore congelata & indurata fuisse, illud euidentissimè demonstrat, quòd non nisi à vehementissimo igne soluantur. Primum ergo hoc est, in quo à veritate aberrant non leuiter. Inter cæteros videtur Gilgil credidisse prorsus vehementi igne opus esse subterraneo, non temperato solùm calore, vt cæteri docent. Ponunt deinde plerique omnes illud agens, scilicet sulphur, cuius opera natura vtatur in fabricandis, impurioribus præsertim metallis. Cæterum vt dilucida magis sint omnia, primum Gilgilis, deinde Braceschi, postea aliorum quorundam: postremò Turbæ Chemicorum de metallorum materia opinionem exponam.

Sententia Gilgilis Mauri.

Gigil ergo Maurus metalla ex cinere in terra genito cumque aqua misto, si à calore elaborata fuissent & cocta, generari putauit: rationibus quibusdam inductus, quas Albertus, & post eum Georgius Agricola confutare conati sunt fortasse magis, quàm confutarint. Ex eo quod liquescunt in igne, non tamen madfiunt siue humectantur: & quòd sunt dura atque in aqua merguntur: ex aquæ corpore & terreo opinemur esse mixta, adeo inquam, vt ignis nec in terram agere sine aqua, [p. 30] nec in aquā sine terra possit, ipsa coniuncta rectè sanè collegit. Ex perfecta illa mistione aquæ cum terra, collegit hoc etiam non malè, terram in mistione ad minimas particulas diuisam fuisse: nec diuidi hoc pacto ab alio, quàm à calore potuisse valente admodum. Quòd calori hoc tribuit, rectè facit: quod prorsus valido, non est necesse. Quippe mediocris etiam persueuerans hoc præstare valet. At perfectam mistionem nasci non potuisse, nisi aqua & terra in prorsus minimas diuiderentur particulas, vt in minores non potuerint diuidi, prorsus & simpliciter est verum & necessarium. In eo deinde errat, quòd cinerem terræ, siue exustam terram, sic putat diuisam esse ad minima, vt magis non possit. Satis enim notum est, vaporem siue halitum terreum longè subtiliores habere partes, quàm cinis vllus habeat. Quare non cinerem, sed halitum cum vapore debuisse ponere materiam metallorum: quomodo fuisset rectè ratiocinatus. Addit rationem aliam à similitudine vitrorum ductam, quæ multis modis peccat. Recitat deinde alias etiam sententias ipsius Agricola: quibus non tam suam sententiam confirmat, quàm aliorum Chemicorum confutat.

Alberti magni opinio: itemque Braceschi.

De Gilgile satis dixi, de Alberto, quia idem cum Chemicis alijs tandem sensit, quanquam peculiariter quoque erret, seorsum nihil dicam. Non enim est necesse tam accurate singulas singulorum persequi & refellere ineptas sententias. De Bracescho, cuius opinionem alij quoque nonnulli probant, aliquid est dicendum. Is in Dialogo, cui titulum fecit Lignum vitæ, ex doctissimo turm Chemicorum opinione (vt videri vult) sic de metallorum materia disserit. Terra & aqua calore stellari atque subterraneo miscentur primum, deinde longo progressu temporis vruntur: & fit ex ipsis Chalcanthum (Vitriolum vulgò nunc nominant.) Ex hoc tanquam ex mate- [p. 31] ria prima fiunt metalla. Etenim cùm Chemici (ipsi se mutuò appellant Philosophos) transmutationem metallorum fieri negant, nisi in materiam suam primam prius resoluantur, accipiendam ea sic sunt, vt intelligas ad naturam Chalcanthi reuocanda esse. Dum calor in hoc agit Chalcanthum, atque ebullire ipsum facit, tollitur ab eo duplex expiratio: quæ si ex terra in aëre exeat, meteora creat. Quòd si ambae intra terram conclusæ maneant, exhalareque propter occlusos à lapidibus meatus nequeant, crassescunt: & per rimas saxorum terrarumque, simul mistæ distillant, donec in locum perueniant, vnde exitus eis nullus pateat.

Vtraque hæc exhalatio simul hoc modo inclusa, siquidem circumfusa corpora in se potentiam metallorum effectricem continent, in metallum conuertuntur. Si talem potestatem non habeant, tingit solum vicina corpora variis coloribus, quæ scilicet attingit: aut in argentum viuum commune vertitur. Porrò virtus ista septem πρωτόγονοι sulphur est quoddam splendescens, lotum, purum, & tallorum effectrix aliqua ex parte, non tamen omnino fixum: quod in excisis lapidibus, atque in arenis apparet ac lucet. Exhalatio hæc ex Chalcantho sublata, quæ arida est & pinguis, sulphurea autem quæ permista ei dicitur, & aquea existit, argentum viuum vocatur: non quia verè talia sint, sed quia ex horum materia constant. Atque sic intelligi debet, quod à Chemicis dicitur, sulfur & hydrargyrum metallorum esse principia. Ex diuersitate, mistione, coctione harum exhalationum: ex pura & impura sulphuris ablutione, quantitate: ex loci diuersitate: ex caloris varietate: ex alijs accidentibus, diuersitas prouenit in metallis. Hæc Braceschi est sententia: quam Gebri quoque & aliorum plurimorum esse ait.

Probat opinionem suam his rationibus. Res quæuis composita ex illis coaluit rebus, in quas iterum dissoluit. At metalla in primã & proximã metallorum materiã si resoluere noris, in Chalcanthũ solui cognosces. Ex Chalcantho ergo [p. 32] constant. Etenim metalla omnia in salem & nitrum dissoluuntur. Constat autem Chalcanthum ex sale & nitro. Item ex sulfure, & quodam corpore simili argento viuo, conflata esse metalla, ex hoc perspici ait, quòd ex metallis quibusdam ad ignem liquatis, spiritus siue halitus sulfureus expirare sentitur: & aquea materia cum terra exactissimè mista similitudine argenti viui in igne cernitur. Atque sulfur illud scintillans requiri ex eo colligit, quòd in omnibus fodinis metallorum huiusmodi sulfur reperiatur copiosum. Adiecerit his aliqui Plinij, authoritatem qui lib. 33. cap. 6. scribit. Fimem fodicī argenti esse, cũ reperiunt, alumen. Sed quam ad rem hoc nihil faciat Plinij testimonium, intelliget facile, quisquis caput citatum cum iudicio perlegere volet.

Non arbitror necessarium esse aut operæ pretium, vt hæc verbosè confutem: qui sua sponte falsa & futilia esse intelliget quinis. Itaque omnibus alijs omissis, falsum esse dicimus, metalla in Chalcanthũ dissolui: etsi in salẽ tandẽ & nitrosum quippiam redigi non negamus, quęcunque in cinerẽ ab igne rediguntur. Quippe nascuntur sal & nitrum ex terra vitæque vi, lapidũ, lignorũ, plantarum, metallorum. Cum. n. ex cinere lixivium paratur, poterit ex eo denique salis quædam species effici. Euĕnit hoc, non quia metallorum cinis ille sit, sed quia terrę vitæ cinis sit. Si ergo salem & nitrum in quæ metalla dissolui possunt, necesse est materiā esse proximam metallorum, (quia videlicet in hæc tandem soluī possunt) eadem ratione probabimus lapides, plantas, animalia hominesq; ex Chalcantho (seu sale & nitro, vt materia proxima conflata esse, cui eadem opera & facilitate omnia hæc in sale & nitrum quoddam (siue in specie quandã Chalcanthi, quomodo de Chalcantho hîc loquitur. Braceschus) solui redigique possunt. Deinde quo pacto nō reperiet Chalcanthũ in omnib. metallis, siquidẽ ex eo generatur metalla, q̃ cotidie adhuc nasci constat? Rursus quo pacto nō semper [p. 33] semper metalla ibi plurima effodiuntur, vbi Chalcanthi prouentus est magnus? Adde quod ex Chemicis doctissimi probant, ex minorib. metallis (Sic ipsi vocant, quæ alij quidam semimetalla, in quorum censu succi concreti continentur, nominant.) generari metalla nulla posse. Rationẽ hanc proferunt, quia non constant ex eadẽ materia, ex qua metalla constare putant: nempe ex argento viuo. Testes sententiæ suæ citat Aristotelem & Auicennã. Quæ de sulfure splendescente scribit, scutica digna sunt potius, quàm confutatione: cũ nemo rerum metallicarũ peritus scintillantes istas micas & quasi bracteolas sulfur esse credat. Quonia sunt laminæ quædam tenuissimæ vitri, aut plumbi, aut alterius cuiuspiã metalli: id quod non probat solum, sed demonstrat, imo palpare facit lapidum illorum fusio. Quæ de Chalcanthi generatione, & eiusdem vsione nugatur, tam sunt ab omni sensu ac ratione aliena, vt merito non refelli, sed rideri potius debeant. Quippe non minùs, imò fortasse grauius peccat, qui longiore impugnat oratione absurdas cogitationes, eo qui primum tales commentus est.

Sententia aliorum.

Sunt deinde alij quiidam, qui metalla fabricant, ex sulfure, non aut ex argento viuo. Sulfur, aiunt, putrefactum vertitur in aërem attritu, quem Aristoteles appellauit argentum viuum. Hoc ergo argentum viuum ex putrefacto natum sulfure, per crassitie, tenuitate, puritate, caloris modo, loci diuersitate, in diuersas permutatur metallorum species. Ratione hac se tuentur. Argentum viuum vulgare non reperitur in metallorum venis. Aliud ergo est, quod ab Aristotele appellatur argentum viuum: quodque materia facit metallorum proxima. Absurda omnia sunt: Scripsit quidem Aristoteles argentum viuum æreũ esse ideoq; nec spissescere, nec cōgelari frigore: at ex putrefacto sulfure gigni, ne somniauit quidem vnquam. Et quomodo sulfur materiam [p. 34] poneret metallorum, cum apertè contra metallorum materiam sulfuris materiam in fine 3. Meteor. distinguat? Sciendum hîc est, Chemicos habere Aristoteli falso attributos libros: qui annis fortè mille aut plurib. post eum scripti sunt. Item addiderunt parte lib. 4. Meteor. ex qua vbiq; multa citant: quæ Aristoteles non magis scripsit aut cogitauit, quàm ergo scripserim. Ideo nunc in exemplaribus nullis, neque Græcis, in quib. nunquam fuerunt, neque Latinis excuditur. Ad rationẽ quod attinet, non improbo eam sed eadem illa sententia ipsorum certissimè refello. Non sunt metalla ex sulfure, quia in plerisq; metallicis venis sulfur nullum neque putridum neque semiputridum reperitur. Se ipsos isti iugulant.

Sententia Efferrarij Monachi.

Alij quidam, vt Efferrarius Monachus, eadem ratione permotus, nec ex sulfure vero, nec ex argento viuo vero metalla generari monet. Non enim, inquit, in fodinis hæc reperiuntur metallorum: sed ex suis propriis vtrunque venis seorsim effoditur. Hanc rationem non suam, sed Chemicorum, quos Philosophos pro more nominant, esse dicit. Ponit hîc pro metallorum materia aquã quandam tenuissimam candidissimamque, cum terra quadam pariter tenuissima: quæ simul mista vertatur in quandam terram, ex qua vi caloris fumus efferatur, qui in metallum densetur. Aquam dicit Philosophos suos appellare argentum viuum, terram autem illam subtilem eosdem vocare sulfur.

Sententia authoris libri de Magni lapidis compositione.

Alius quidam incertus author, qui librum scripsit de magni lapidis compositione, putat metalla ob prædictam rationem non constare ex sulfure & hydrargyro: sed ex quadã substantia à Natura creata: qua vtriusq; fit particeps sulfuris & hydrargyri. Ex hac scribit vi caloris vapore tolli, qui à virtute quadam metallica accedente in metallũ ver- [p. 35] tatur. Liquet ex commemoratis, vnumquemq; statuere quodlibet, & quod somniauit Argentum viuum cuiq; id significat, quod sua libido cuiq; dictat. Cum vmbris & delirijs istis luctari, est nihil aliud, quàm σκιομαχεῖν & παραφρονεῖν. Nullam sententia adferunt probationem. Vnde merito indigni sunt, contra quos prius rationẽ disputetur.

Opinio Chemicorum Communis.

Proinde ad communem iam Chemicorum opinionem accedamus: quæ talis est. Metallorum principia, inquiunt, duo sunt, sulfur & hydrargyrum: quorum illud agentis & maris, hoc materiæ ac feminæ rationem obtinet. Ex his duobus inter se mistis pro diuersa mistionis proportione, & maiore eorum puritate impuritateue, diuersæ generantur metallorum species. Cum enim sulfur purum, rubrum, iungitur hydrargyro defecato in terra, generatur aurũ à natura hæc coquete. At cum idem sulfur purgatum & album mundo miscetur hydrargyro, conflatur ex ipsis per decoctionem natura argentum. Cum ex eodem argento viuo sulfur rubrum et corruptum generat æs, vel cuprum, De cæteris simili modo loquuntur.

Argumenta probantia Metalla ex sulfure & hydrargyro nasci.

Argumenta nunc quibus ex argento viuo & sulfure metalla generant, perpendamus. Primum est hoc, in quæ dissolui possunt composita, ex iisdem coaluere. Ergo & metalla. Cæterum dissoluuntur metalla in hydrargyrum & sulfur. Ex his ergo sunt conflata. Etenim in igne liquata, sulfureos emittunt vapores: & relinquitur in igne substantia aquea similis argento viuo, quæ in igne perdurat. Alij sic probant. Cũ liquefacta sunt ab igne metalla, apparet argenti viui substantia, supra quam instar cutis rubræ innatat sulfur. Alterũ hoc est, aurũ arte conficitur ex argento viuo & sulfure, optimum, sincerum, per omnia naturali auro in terra nato simillimum. Ergo [p. 36] ex ijsdem conficit natura. Posse autem artifices in suis cineribus aurum coquere, imò sæpè iam coxisse (verius dicas decoxisse) compluribus testimonijs probat. Plerique enim scriptores Chemici scopū se attigisse cōstantissimè asserunt. Tertium tale est. Hydrargyrũ mirificè Metalla appetit, & ijs coniungi desiderat naturali quodam desiderio: quemadmodũ fœmina mari. Iam quæ naturali amicitia tantopere coniungi desiderant, horũ alterum ex altero constat. Metalla igitur ex argento viuo constant. Quod verò non est ex hoc solo, sed ex sulfure admixto coaluerint, tum halitus, qui ex vtis expirat, sulfurúsq; olet: tum excrementum sulfureũ Metallorum, pyrites videlicet, ipsi Marchesitam vocant, qui supra omnes Metallorum venas concrescit, probat. Pyrites namque liquatus aut vstiis sulfur omninò olet. Ex quo sulfuris excrementum esse noscitur. Quartum hoc est. Metalla tinguntur, indurantur, ignis patientia: & grauiora, molliora, fragilia, & ductilia efficiuntur à sulfure & hydrargyro. Ergo ex his, vel ex propria sua materia, eadem constant. Hæc sunt argumenta Chemicorum, quæ obseruare ipse in lectione librorum, in quibus χρυσοποιητικὰ docent, potui. Neque plura temerè quisquam reperiet, nisi quæ coniunctim ipse posui, disiunctim ponere malit. Quantum roboris ac firmamenti habeant, postea videbimus, cum aliquot diuersum demonstrantia in medium prius protulerimus. Oppugnabimus autem talibus eorum somnium argumentis, qualia ipsi verè dissolunt nunquam.

Argumenta probantia Metalla non concrescere ex sulphure & hydrargyro.

Ac primo loco id sumemus, quod negare ipsi quoque non poterunt, tam esse ipsos incertos suæ opinionis, vt diuersissima coacti sint de proxima Metallorum materia scribere. Quippe alij cinerem terrenum aqua perfusum, & à valido calore mistum coctumque [p. 37] ponunt: Alij, quod de Gebro scribitur, arsenicum, sulfur, & argentum viuum materiam constituunt. Alij Chalcanthi fumos & sulphur quoddam commentitium splendescens subiiciunt. Alij argentum viuum cum sulphure tantùm nobis proponunt. Plerique ex his metalla conflari negant, vt ex proxima materia, sed ex horum alteratione & permutatione ad terream substantiam halitus educunt. & congelatos mistosque rursus in terram naturam cogunt. deniq; aquam & hanc terram ex spiritibus sulphuris & argenti viui concretam inter se miscet, ac tandem in Metallum conuertunt. Quocirca est his aqua per terram fluens & abradens ac sibi permiscens terram ex halitibus prædictis ortam, proxima Metallorum materia, vt ex libro primo Summæ Gebri, capite vigesimo sexto perspicitur. Horum opinionem Gebrus proximè ad veritatem accedere dicit: cum eam rationibus non magis falsam ostendat, quàm suam, (quæ non paulò ineptior est) probet. Sunt deinde, qui ex sulphure putrefacto halitum expirare aiunt, quem Mercurium ideo à prioribus Chemicis appellatum dicunt, quia pro diuersa ipsius puritate, impuritate, crassitudine, tenuitate, caloris proportione, & similium accidentium accessione in varias permutetur Metallorum species: quemadmodum Astrologi Mercurium in cælo variũ finxerunt.

Et ne mireris Astrologicis eos nominib. Metalla nominare, scire te oportet, lector, vix alia deliramenta & somnia arctiore amicitia coniungi. Equidem vix vllus extitit Chemicus alicuius nominis, qui non idem Astrologus esset, Vates & Magus. Quo fit vt minus miratus sim, aliquos repertos fuisse, qui absurdissimis nugis fidem adhiberent. Optandum esse, tam habere Astrologicas diuinationes pœnam sibi certò coniunctam, quam eam certam sentiunt, quicunque studiosus in [p. 38] id incubuerunt, vt ex cineribus suis, & fornaculis aurum educerent. Omnes enim plus plus tandem auri in igne se perdidisse experti sunt, quàm profiteri audeant. Ex hac cum Astrologia diuinatrice necessitudine & opinionũ incredibili varietate, iam olim de vanitate dogmatis dubitare cœpi. Sed ad alia progredior.

2 Auriperdæ (χρυσοδαπανοὶ) pro confesso axiomate habent, metalla in eadem posse iterum solui, ex quibus sunt composita. Vbique enim disputant resolutione metallorum in suam proximam & communem materiam. Et quid aliud agunt, dum ex metallis lapidem suum (μήλον χρυσὸν) fabricari, vel ignobilia in aurum argentumue transmutare satagunt? Ad hæc in præsentiarium nihil aliud respondeo, quàm impossibile esse, vt res aliqua mista in id resoluatur iterum, ex quo transmutato & substantialiter alterato, vt ex materia proximè generata fuit: quod solidissimè postea demonstrabo. Nunc sufficit monuisse generationem non esse propriè dictam, vbi subiectum, ex quo genitum aliquid est, non est essentialiter transmutatum. Nam si componantur & confundantur solùm partes, vt in muro lapides, calx, arena, non generatio, sed compositio est. Generatio namque est mutatio subiecti totius, vt sensibile nihil relinquatur. Non enim potest fieri vlla vi creata, vt formæ duæ differentes in vna inhæreant materia. Est enim actus quilibet in suo proprio & peculiari subiecto: in alio ne cogitari quidem potest. Neque differunt gradibus formæ rerum, sicut qualitates, sed instar numerorum habent: quibus nec addi nec detrahi aliquid potest, quin protinus tota mutata sit species. Nisi hoc esset verum, omnia vnum essent: resque solis qualitatibus & accidentibus distinguerentur: quo nihil possit fingi falsius & absurdius. Tunc enim vera hæc esset: Asinus est homo sub alijs qualitatibus: & Homo est Asinus alijs amictus & [p. 39] opertus accidentibus. Hoc pacto omnia vnum idemque illud Parmenidae, atque aliorum, contra quos disputat Aristoteles, fuerint. His positis, falsum esse oportet, quod Chemici affirmant, se metalla in eandem illam materiam resoluere, ex qua transmutata proximè concreta fuêre. Non enim potest res eadem numero ex duabus substantijs specie aut genere differentibus nasci. At subiectũ, ex quo mutato aurum, exempli gratia, genitum fuit, non manet idem hoc post auri generationem, quod fuit antequam ex eo aurum fieret. Panis cum in sanguinem mutatus est, non manet panis: nec sanguinis materia est eadem specie materia cum panis materia. Sed nec illud, ex quo panis materia consistit, nempe farina & aqua, idem est cum sanguine. Quòd si ergo sanguis resolui posset in panem eundem, ex quo mutato genitus fuit, tunc idem numero panis ex rebus totis naturis discrepantissimis farina scilicet atque sanguine gigni posse. Quod qui non videt absurdum & impossibile, parum profecit in Naturæ contemplatione. Ratio eadem est aliarum rerum omnium. Quare non poterit aurum in eandem illam substantiam resolui, ex qua proximè conflata fuit. Idem hoc in alijs omnib. rebus verum est, donec singula in elementa per varias crases ac mutationes tandem resoluantur. Attamen ex metallis, inquiunt, conficitur hydrargyrum. Esto. Nihil enim vetat ex metallis corpus educi simile hydrargyro. Nam in vitrum, in olea, in aquas, in sales corrumpi possunt. At ex hydrargyro illo prius concreuisse ea falsissimum est. Nam ex aqua, oleo, sale, vitro, & cineribus seu calce, in quæ pariter mutari possunt, eadem ratione conflata fuissent. Summa est, res mista nulla, quæ verè est generata, resolui potest iterum in idem illud, ex quo proximè generata fuit. Generationes enim talium non reflectuntur, sed prorsum eunt semper, dum reditum sit ad prima elementa.

Sed interim dum vruntur, inquiunt, halitus quidam sulfur [p. 40] olentes tolluntur. Valde inepta est ista ratiocinatio. Ex hac aliqua re, cum vritur, exhalat spiritus instar sulfuris fœtens. Ergo constat ea res ex sulphure tanquam ex materia propria. Vis & robur argumenti consistit in hac propositione. Quicquid sulphur olet, dum vritur, ex sulphure conflatum est. Hæc prorsus invalida est, nisi vera sit hæc. Quicquid vstum olet aliud quippiam, id ex eo, cuius odorem imitatur, compositum est. Quæ cum manifestissimè sit falsa, ne illud quidem verum fuerit, quod ex ipsa concluditur eo modo, quo dictum est. Aliud quoque est sulphur esse, & aliud sulphureum odorem edere: quemadmodum aliud est mel esse, atque aliud melleum saporem possidere. Potest facilè fieri, vt res aliqua in se quiddam habeat cum sulphure commune, quā tamen sulphur esse minimè necesse sit. Equidem res quæ vruntur, ex ipsa vstione odores variè concipiunt, nec est necesse propterea, vt ex corpore similiter olente, vt ex materia compositæ sint: etsi partes aliquas similiter ferè temperatas habere eas non videatur ab simile vero. Permultæ plantæ aut radices similiter aliis olent: quibus cum nec in materia proxima, nec facultatibus conueniunt. Flos cariophyllus, quem aliqui Medici florem Tunici vocant, odorem maximè imitatur aromatis cariophylli appellati: quanquam non perinde acutè olet. Constat nihilominus, saporem, figuras, vires, adeò esse dissimiles, vt nullus hominum ausit putare eandem vtrorumque proximam materiam vel essentiam esse. Quòd si odoris similitudo in integris apparens non arguit eandem materiam proximam, multò minus certè arguit in vstis. Quis enim nescit, quam variè & facilè sapores atque odores rerum quarumlibet mutentur ab igne, non mutata eorum essentia? Scio esse, quæ putrefactos pisces olet, quod ex putridis piscib. composita esse, aut in tales resolui posse, nullus certè sanus & eruditus homo putet.

[p. 41] Generantur metalla ex vapore, cui halitus terreus permistus est. Generatur quoque sulfur ex halitibus siccis, sed pinguibus, multumque in se continentibus aeris: testibus Aristotele & Chemicis. Quid igitur mirum sit, si metalla vsta sulfur redoleant? An propterea ex sulfure consistere? Minimè. Ex simili quodam modo halitu, non tamen perinde aerio & pingui, ex quali sulfur pronascitur: vnà cum vapore concrescere ea libenter concedo. Nulla tamen vi naturali vnquam fiet, vt eadem vtrorumque proxima sit materia: aut alterum ex altero, vt ex materia, constet. Nihil opinor vetat, quo minus cum Metallis misti sint halitus quidam sulfurei: qui tamen non sint pars substantiæ sulfuris. Dico halitus sulfureos, hoc est tales, qui non quidem verè sint sulfur, vt pote, qui nec pingues nec aerei, nec inflammabiles sint, verum sulfur, sed similes ei sint: quatenus ipsum quoque sulfur ex talibus quodammodo, accedentibus etiam alijs quibusdam, ortum est. Qui rectè cognouerit essentiam saporum & odorum, ac quomodo generentur, percipiet, confutatione vel explicatione hac nostra nequaquam egere. Sanè somnia communis generis tam varios vsta repræsentat odores, vt dictum non sit facile. Cadmia meminit Agricola, quæ vsta syluestre allium dolebat. An & hanc ex allijs sub terra natis constare dicent? Profectò Medici ab ipsâ rerum euidentiâ docti sciunt omnem, ex odoribus iudicium de substantia fallax & incertum esse. Quid de illis suis amicis, vt Bracescho & alijs, qui ex vero sulfure metalla generari negant, nec etiam ex argento viuo fieri concedunt, dicent? Hi certè argumentum non probabunt. Nec confundere alio, quàm his ipsis, opus habent. Summa est, olfactionem esse falsam & futilem, id quod ratio & quotidiana docet experientia. Argumentum ergo nostrum per ignes atque fumos Chemicorum illasum & incontaminatum peruasit.

[p. 42] 3 In plerisque metallicis venis aut puteis, nec argentum viuum verum, nec sulfur verum reperitur: id quod omnes illi testificabuntur, qui in eruendis metallis vel ipsi versantur, vel alios, qui versati in hoc opere sunt, interrogare volent. Sanè perrarò accidit, vt alterum horum, & multò rarius, vt argentum viuum in metallis ararijs vel argentariis aurarijs, vel ferrarijs inueniatur. Adde quod in venis sulphuris atque argenti viui proprijs metallis vix vnquam verum aliquod metallum inuentum est. Tam sunt à metallorum Natura hæc diuersa, vt vbi alterius horum inuenitur copia, metalla nasci non possint. Hoc ipsum aliquos ex Chemicis, vt suprà diximus, permouit, vt non ex argento viuo verè sic appellato, sed ex halitu quodam putrefacti sulphuris metalla confici à Natura indicarent. Quòd si ex his metalla conficerent, necessariùm prorsus foret, in fodinis non modò sulfur & argentum viuum inueniri: sed eadem etiam integra, nullaque in parte mutata, semimutata, magis elaborata, prorsus conuersa, videri. Cum enim natura per gradus quosdam substantias transmutet in tempore, non subito: atque eadem continuè metalla generare certissimum sit, oporteret sanè materiam adesse, eamque partim conuersam, partim nondum mutatam in metallum conspici. Hoc quia factum visumque nunquam fuit, dubitari nullo modo de veritate sententiæ nostræ potest.

Neque magis militat hæc ratio contra Chemicos, qui hydrargyrum & sulfur communem metallorum materiam ponunt: quam contra illos, qui ex vapore quodam, vel ab vtrogue, vel ab altero tantùm excitato, educi sudunt. Nam fieri non potest, vt vapores ex eo eleuentur, quod non adest. Nec dici potest, iam in vapores hæc soluta esse, ideoque apparere ea non amplius. Etenim cum concretiuri adhuc metalla, generari perpetuò materia eorum, hoc est, halitus illos, necesse est. Quare & id, ex [p. 43] quo exhalant. Qui concretorum succorum venas rimantur, chalcanthi, aluminis, & similium, semper guttas aliquot succi nondum à frigore concreti & indurati inueniunt. Idem non in tophis fodinis obseruatum visumque, scriptis Fallopius. Huc illa quoque faciunt, quæ Galenus noster in lib. 9. de Simp. med. facul. de Chalciti & Misi narrat: reperiuntur ergo vel sulfur, vel argentum viuum, vel vtrumque in metallorum puteis perfecta, imperfectaque, prout per gradus natura certos eadem procreare solet. Iam cum nullus hæc in puteis vllis animaduertit, facile est cogitatu, quantùm habeat firmitatis Chymicorum commentum. Aliquando repertum esse quippiam sulfuris in nonnullis metallorum venis, si dicant, nullus mirabitur. Hoc certum est, rarò id contigisse: & neque in omnibus venarum locis, neque semper accidisse multò minus in omnibus. Porrò quæ rarò accidunt, casu eueniunt cum natura non nisi in paucis aberret à scopo, quem sibi præfixit. Non est mirum in vno loco aliquando diuersi generis halitus tolli, à quibus diuersæ res generentur. Sic potest nonnunquam cum vapore metallico, halitus sulfurius mistus tolli & simul vtrumque generari. Hoc autem rarius fit, propter causam commemoratam. Ideo rectè Aristot. halitus, ex quibus sulfur concrescit, vaporibus, ex quibus conflantur metalla, apposuit. Sed hæc extra suum locum dicuntur: nunc satis est nos scire, prorsus necessarium esse, siue ex argento viuo & sulfure, siue ex alterutrius, siue ex vtriusque halitib. metalla confieri putemus, vt integra, et immutata, semimutata, magis elaborata, perfectēque versa, aliquando & aliquibus puteis (ne dicam semper & in omnibus) inueniantur. Hoc quia fit, nec factum est, constat Chemicos delïrare hîc, vt alibi.

Idem argumentum eodem validissimè oppugnat, adeoque prosternit, cum dicunt: Naturam ignobiliora metalla consueuisse in nobiliora permutare. Etenim vbi aurũ [p. 44] purissimum effoditur, rarò ex rudioribus aliquid Metallus simul inuentum est. Et rursus effossa sunt alicubi multis seculis plumbum, æs, ferrum &c. nec auri quicquam sese obtulit. Et si quando in horum fodinis auri, aut in aurario metallo ex vilioribus aliquod repertum est, (vti non est mirum cognatas vnius generis species simul prouenire,) nunquam aut æs, aut ferrum, visum fuit, partim in aurum conuersum & mutatum, partim integrum adhuc & immutatum.

4 Præterea constat metalla non esse inflammabilia, (sic φλογητά voco,) quod certè πᾶσι ab ipsis abesse non potest, si tantùm continerent sulfuris, teste Gilgile Mauro, egregio Chemico. Etsi enim species sulfuris multæ sint, omnes tamen facilè concipiunt flammam. Neque sulfuris amplius perfecti ratione obtinet ac vires, quod acribus lotum & repurgatum non amplius accenditur, sicut rectissimè Georgius Agricola monuit. Scio Chemicos hîc multa dicturos de suis præparationibus. Sed ad omnia responsum etiam nunc est. Sulfur esse nego, quod sulfuris proprietates non habet. Pingue & acrium est omne sulfur perfectum. Quod pinguedinem amisit, corruptum est, atque in terræ speciem degenerauit. Si sulfurcam terram esse contendas, non negabo, propterea quod ex arido spiritu ferè tali, ex quali sulfur oritur, constat. Quis hoc à me postulabit iure aliquo, vt quicquid libet Chemicis sulfur appellare, mox ego sulfur esse verum credam? Vocant illi quoslibet fumos, & quam volunt terram coloratam sulfur. At non propterea sulfur est, quod ipsis pro libidine sua sic nominare placet. Putida est distinctio, de pinguitudine interna & externa. Nam ignis, omnem pinguitudinem, quæ in rebus inest, si qua inest, absumit, cum est vehemens. Talem autem esse oportet, qui metalla fundit: ac à se inuicem separat. Quod autem de sulfure dictum est, e- [p. 45] tiam de argento viuo debet intelligi: non quicquid ipsis libuit nominare argentum viuum, id mox esse argentum viuum.

5 Atque vt non concipiunt flammam metalla, nec habent sulfuris vires & proprietates, ita neque argenti viui habent. Etenim hoc Aristoteles frigore congelascere concrescereque rectè negat, propter copiosum, quem in se habet, aerem. Concrescere autem frigore metalla, imò nisi à frigore concresceret is vapor, non nascitura esse metalla, nullus ignorat, præter inertes quosdam Chemicos: qui solo igne metalla in aurum permutare conantur.

6 Huc & illud facit, quod in effodiendis alijs metallicis, cum videlicet pura & sola sunt, non sociata cum alijs fossilibus inclementioribus, metallici nihil eorum percipiunt, quæ in effodiendo hydrargyro persentiunt. Quod si vel ex ipso metallo constarent, vel ex ipsius vapore, qui in primis, & multò magis noxius est, quàm ipsum hydrargyri corpus, certè iisdem malis & periculis subiicerentur fossiones. Imò magis hîc periculum foret, quàm in propria vena. Quoniam hîc nihil meditatur amplius natura: ibi per decoctionem ex ipsorum sententia permutati in metalla. Quocirca fumos ab eo instar ignis tolerarent calor, quibus totam terræ causticitatem compleret.

7 Non prorsus nihil etiam est, quod argenti viui vnicam videlicet speciem esse videamus. Vt enim aliud alio minus album sit, ac sordium tantillum contineat, est tamen discrimen prorsus pusillum. Certè tantum non est, vt ex eo tam diuersa possint generari metalla. Quòd si materia remota poneretur, non autem proxima, responderi hîc posset, diuersos alterationis modos & numeros hoc efficere. Videmus namque ignem in externis rebus res varias generare, prout hoc vel illo modo ma- [p. 46] teriæ occurrit. Atqui dum proxima dicitur esse materia metallorum, specie & essentia, non tantùm accidentibus communibus differentium: ac diuersarum specierum proximæ materiæ necessariò ipsæ quoque qualitatibus proprijs distinctæ sint, consequitur profectò, argentum viuum proximam metallorum materiam non esse. Rectius autem hac in parte illi de materia metallorum ratiocinati sunt, qui ex Chalcantho concinnare aggressi sunt: quorum ideo species plures poluerunt, quod Chalcanthi quoque non vnicam esse crederent. Ergo cum validissimè probatum nobis iam sit, metallorum propinquam materiam non esse hydrargyrum & sulfur, vt Chemicorum pars maxima ineptè sentit, postulat instituti nostri ratio, vt eorum argumenta nunc examinemus.

Responsio ad primum argumentum Chemicorum.

Et ad primum quidem responsum iam est, cum ex ipsorum axiomate probaui, ipsos ineptire, dum in sulphur & argentum viuum, ex quibus conflata sint, metalla se resoluere posse, confidenter, vt videtur, scribunt.

De Propositione, quam pro axiomate habent omnes Chemici, hîc aliquid dicam. Ex illis, vt ex propinquissima constant metalla materia, inquiunt, in quæ dissoluuntur. Si non intelligunt resolutionem in materiam definire proximam, nihil dicunt. Nullus enim vnquam dubitauit homo intelligens, quin tandem in elementa res cunctæ sint dissoluendæ. Hoc modo ergo si Propositionem intelligunt, (de proxima scilicet materia, non de remotiore) negant de illis, quæ ars composuit, neque de illis, quæ in remotam abeunt materiam disputandum hîc nobis fuerit. Hoc itaque solum quæritur, an naturalia corpora omnia dissolui in [p. 47] proximam suam materiam possint vel ab Arte vel à Natura. Nihil enim prohibet quadam sic solui, vt lac in butyrum, serum & caseum. Idem in succis quibusdam contingere etiam videtur. Omnia hoc pacto non solui, non minus certum manifestumque est. Non enim plantæ in succũ, ex quo proximè nutritæ sunt: neque animalia in sanguinem & semen: neque caro in sanguinem: neque hîc in panem, vinum, carnes, ex quibus mistis coaluit, dissolui ab alio, quàm à Deo poterunt.

In metallis putet aliquis fortassè nihil impedire, propterea quòd non ita procul absint à prima elementorum mistione. Constat enim plantas & animalia post multas & varias mistiones tandem nata fuisse: non ex prima elementorum compositione mox orta esse: vt scitè admodum Galenus in libro 4. de Simpl. facul. capite decimoquinto exposuit. Attamen metalla quoque non ex proxima & prima elementorum compositione nata sunt, sed intercesserunt hîc quoque multæ & variæ mutationes alterationesque. Confessum quoque est, Naturam semper prorsum ire, non autem retrorsum, id quod ipsi etiam Chemici asserunt, cum rationem reddunt, cur Natura nunquam ex auro viliora generet metalla. Ergo cum vnaquælibet harum mistionum habitus cuiusdam rationis obtineat, tam non redit ad priorem illam qualitatem Natura facilè, quàm scilicet amisit, quàm non est facilis à cecitate reditus ad visum. Quòd si hanc in metallis causam non admittas, exactam mistionem in causa esse putare cogemur. Propter hanc enim solui partes aqueæ à terreis post congelationem nequeunt: nisi ab igne illæ in vaporem, hæ in cinerem vertantur, vt quotidie experimur. An natura hanc dissolutionem in proximam materiam non factam vnquam fuisse, ipsi, arbitror, Chemici libentissimè fatebuntur. Ab arte ergo fiet? [p. 48] At non est cuiusquam rei proxima materia, in quam Ars eas dissoluit. Verri enim lignum in cineres, nec ex cineribus tamen, vt materia proxima, coaluerunt.

Ergò sic intelligenda Propositio est: Ex illis constitisse composita, in quæ arte dissoluuntur: siquidem actu in composito fuerint, non potentia. Quis enim corpus hominis ex carbonibus coagmntatum putet, quia in carbones verti potest? Iam autem dictum est, eam esse metallorum mistionem, vt dissolutione in partes actu inexistentes sperari nec debeat nec possit. Quo fit, vt rectius quidem Braccesius ratiocinetur, Metalla ex salibus constare quibusdam, quia in eos arte solui queant, quàm illi, qui hoc argumenti ex argento viuo & sulfure eadem architectantur. Illud enim verum est, hoc simpliciter absolutèque falsum est: cum de vero sulfure ac hydrargyro sermo est. Nam ex multiplici corpore hydrargyro simile confici posse non inficiamur. De sulfure maior adhuc est difficultas. In hoc interim Braccesius absurdè peccauit, quòd metalla putauit in proximam verti materiam, cùm in sales verterentur. Materia est valde remota & longinqua. Non enim vel Chalcanthi vel salis species vlla reperitur, in metallico rum venis. Neque plus hæc ratio probat, vt super dicebam, quàm ea, quæ ostendat lignum cuiuslibet arboris, aut plantam quamlibet ex cineribus factam, quia in cineres solui ab igne possit. Alterum vero de sulfure & hydrargyro, in quæ solui metalla aiunt, tam est friuolum & inane, vt vix alia re magis suam inscitiam prodant. Præclarè intelligo, metalla posse in substantiam quandam similem argento viuo redigi: sed neque in vnam & eandem omnia soluuntur: nec in verum argentum viuum permutantur. Possunt ferè omnia in cineres solui, qui tantum ferè inter se differunt, quantum res, quarum cineres & reliquiæ sunt, differebant. Sic & [p. 49] metalla, vnumquodque nimirum in suam quandam vertitur peculiarem substantiam, quam Argentum viuum Chemici insulsè appellant. Non enim quicquid libet Chemicis sulfur aut hydrargyrum vocare, continuo tale est. Sed de eadem hac re iam ante diximus: & postmodum plura dicemus.

Responsio ad argumentum secundum.

Ad alterum facilis est responsio: dum aliud nihil agunt, quàm quod principium petunt: hoc est, id sibi sumunt, de quo controuersia & lis omnis cœpta est. Nunquam illi nobis verum aurum ex fornaculis suis & fœtidis cineribus proferent: quod quidem ex aliorum metallorum & hydrargyri transmutata substantia confectum sit. Quòd si in illis aliquid auri inerat prius, siue per naturam, siue per artem inesset, libenter dabimus hoc artificiosè exemptum fuisse. Scio tale quippiam accidisse aliquando cuidam, cui nihil tale videre multò erat vtilius. Sed hac de re, quoniam plura dicemus infrà, vbi χρυσοποιητὸν Chemicorum figmentum esse probare decreuimus, hoc in loco id tantùm dicimus, falsum & mentitum esse, quod ab ipsis asseritur, aliquos verum & naturale aurum ex substantia metallorum ignobiliorum aut argenti viui transmutata conflauisse sine fraude. At vero, dices, plerique omnes editis libris testificantur se modum conficiendi aurum adinuenisse. Ex his aliqui viri sunt docti & præstantes, quos arguere mendacii improbum sit. Etiamsi veritatem hoc loco dicere parum videatur modestum & tutum, dicam nihilominus quod verum esse scio.

Scriptorum Chemicorum genera.

1 Non vnum est genus horum scriptorum. Vnum namque est eorum, qui non conficiunt ipsi quidem aurum, sed tantùm interpretes illorum sunt, qui in præcipuo [p. 50] apud ipsos loco & honore habentur, & rectissimè de hac re scripsisse putantur. Tales si vel adolescentes vel incauti in libros Chemicos inciderint, in hisque nonnihil proficere cœperint, amore quodam hæc cognoscendi capiuntur, priusquam iudicium de iis fecerint. Facile deinde impressam in animis opinionem sic retinent, vt ne dubitandum quidem sibi de veritate putent. Mouentur postea ad scribendum non malo consilio, sed vt aliis communicent, quæ deprehendisse ac scire sibi præ cæteris videntur. Hos ego non putem voluisse mentiri, cum pro veris & certis affirmant, quæ ipsi talia esse sibi iam olim persuaserunt. In eo præcipuè delinquit, quòd nimis sunt creduli, fidemque adhibent Scriptoribus vanis, antequam vel perpendenint res, vel experientiam earum fecerint.

2 Aliud deinde genus est eorum, qui indissimulanter mali sunt & impostores. Hi variis & iis malis artibus hoc incumbunt, vt diuites, φευδοφιλοσοφοι, sed rudes & imperitos, astutè circumueniant ac fallant, inque spem erigant maximarum opum. Artem quidem tenere se constanter asserunt: sed necessariòs sumptus facere se non posse addunt. Rogant etiam, vt patefacere consilia nulli velint: quo propter præclaram scientiam in periculum non veniant. Tingunt hi metalla atque ita mutant eorum accidentia, vt imprudentioribus egregiè sæpenumero imponant. Interdum metalla sumunt aut fossilia, in quibus auri vel argenti aliquid permistum norunt, cuius generis Pyrites nonnulli existunt. Quamuis verò perparum inde extrahant, tamen hoc illud in causa fuisse dictitant: artisque experimentum præstitisse satis esse iudicant. Quidam auri limaturam variè tinguunt, vt fraus lateat, admiscentque alia, quibus auri materiam magis occultent, & sic auri aliquid conflant boni reliquum imperfectum manifeste propter erro- [p. 51] rem aliquem commissum nihil seceris persuadent. Scio vnum fuisse, qui in manica charta haberet argenti limati plenam. Hic dum materiam in igne positam se inspicere agitaret, simularet, mota ex charta puluere desluere in subiectam tegulam sinebat (brachium in formacula abscondebatur interim, vt animaduerti fraus vix tandem potuerit) atque sic argenti tantum se confecisse mentiebatur, quantum pulueris infusserat. Sunt qui carbonib. excauatis imponant aurum: sicut alii quiddam materiæ prius permiscens. Tales mentiri quis dubitet?

3 Sunt præter hos alii, qui sumptus in hanc rem non secus fecerunt: multa sunt experti; & frustra omnia tentarunt. Hos dolor atque ira cum pudore stimulat, vt ea se adinuenisse scribant, quæ inueniri non posse ipsa eos res docuit. Quia tamen eos pudet fateri errorem, student alios similiter fallere: vti deceptos se cum dolore meminerunt. Quod dico, hoc ipsimet scribunt. Extat liber, Rosarius minor vocatus, in quo autor hanc ipsam, quam sententiām scripsit. Duo sunt pseudophilosophorum, id est, Chemicorum genera. Horum alteri impostores sunt, nec veri quicquam scribunt: attamen libris suis præfigunt eruditorum nomina, Hermetis, Auicennae, Aristot. Platonis, Solomonis, Mariæ sororis Mosis, & similium, quo commendabiliores eos reddant, & plures decipiant. Alteri libros incredibili veritate alienos: rationibus vtuntur probabilibus, longè petitis & philosophicis: aliud pro alio ponunt, vel per similitudines tantùm loquuntur: Principia statuunt atramentum, sales, alumen, pyritem. Et cum vera principia proponunt, artem tamen non rectè docent. Item in libro, qui Thesaurus Philosophiæ inscribitur, legimus quodam ex professo mendacia scribsisse: eos ait, qui vera scripserint, ita obscurè & intricatè esse locutos, vt fructum inde nullus capiat, nisi diuinitus doceatur.

[p. 52] Non debes autem putare, illos, qui cæteros sic ad viuum expressos nobis conficiendos exhibuerunt, meliores illis esse, quos reprehendunt. Ex eo persacile, qui & quales ipsi sint, coniectabis, quod, cum se solos veritate affectos prædicant, eamque se aliis patefacere dictitant, nomina sua libris suis mendaciorum refertis non ausi sunt inscribere: sed vel ανωνύμως reliquerunt, vel ficto aliquo nomine exornarunt. Verum esse hinc liquet, quòd eo tandem impudentiæ processit author Rosarii, quod tamen cum plerisque aliis commune habet, vt hæc verba inserat. Ecce verbum Spiritus Sancti, Mercurius lapis est, quem honorant Philosophi. Impurus impostor, sacrilega non veretur audacia Spiritû veritatis autorem vel testem facere vanissimi mendacij. Sanè modus, quem ipse se in auro fabricando secutum scribit, non ab omnibus probatur. Quo pacto ergo, si aurum aliter confici nequit, quàm eo modo, quo Natura constat, tam diuersis rationibus, & à tam variis rebus efficiatur? Insaniit plus quam omnes Chemici, quisquis auri vel alterius rei formam essentialem certæ materiæ quomodolibet ab arte concionē præparatæ dissimilibus modis atque instrumentis imprimere se posse autumat. Hinc non malè quidam huius formæ χρυσοποιίαν dixit Lapidem Philosophorum sic vocari: quia labiles vias hominum efficiat: hoc est, quia in errores eos à vero abducat.

Iam me nonnulla de causa negare verum esse, quod dicunt, ex hoc etiam perspicies, quod ipsos pudet nihil palàm affirmare, se opera suorum lapidum (Philosophorum lapides ab ipsis vocatos intelligo) metalla rudia & hydrargyrum in aurum argentumque conuertisse: quantouis in materia & modo eodem lapides architectandi rām defendant repugnantes sententias, vt conciliare eas nullus possit. Alii ex plantis, alij ex capillis, a- [p. 53] lij ex offibus, alij ex bufone, alij ex humano sanguine, alij ex salibus, alij ex stercoribus, alij ex stanno, alij ex ferri scoria, alij ex aliis rebus hunc lapidem, (quo inaurat omnia, & cuius tamen semper) construere docent: & nihilominus scopum se plerique omnes attigisse iactitant. Ex hoc etiam intelliges, quòd plurimi libris suis nomina vel non ponunt, vel aliena fingunt, quo fallat facilius. Argumento sit hoc denique etiam, quòd quicunque se voti compotes factos prædicant, deque admirabilis huius lapidis constructione scribunt, omnes ita scribere affirmant, vt intelligere ac discere artem ex scriptis suis neminem posse simul asseruerint. Diuina reuelatione & peculiari gratia, supra industriam, sumptus magnos, eruditionem, & indefessos labores, opus esse aiunt, pii scilicet homines: cùm constet vix quenquam huic rei præter imperitos, & magna ex parte impios, superstitiosos Astrologos, Magos, dæmonumque cultores maximè sic studuisse, vt in ea excellere aliis, quae commentariis editis imponere vellet. Si non est à Mahometi cultoribus excogitata, certè ab ijs præcipuè exculta est.

Ad hanc rem illud etiam nonnihil facit, quòd omnes illi, de quibus ex historia aliquid nouimus, pauperiores mortui sunt, quàm ante artis huius exercitatione fuissent. Si ars est quælibet propter finem suum expetenda, & finis hic est auri confectio, qui fit, quòd ad pauperiem ferè artis cultores huius omnes rediguntur, ditescit nullus? Cur tot secerunt sumptus? Cur tot pernitiosos fumos hauserunt? Cur tot menses in foetidos cineres instarunt, faciemque sibi fuligine oppleri passi sunt? Vt artem hanc scirent tantùm, non etiam fructum laborum perciperent? Credat qui volet, ipse non credo. Artium finis non est scire aliquid efficere, sed idipsum sæpe efficere, quod efficere docent. Certè cum com- [p. 54] mendant artem aliis, inde maximè commendant, quòd diuites & beatos cultores sui faciat. An igitur beati atque affluentes opibus honestis esse noluerunt? Certè sunt ferè omnium hominum auri sitientissimi, quicunque operam ciuunt. Non nesciunt infamem prope modum videri eis, qui se Chemiciam profiteri. Sic enim celant factum suum, vt egerimè ferant aliquem reccini. Quod si ergo possent seipsos ac suos reddere felices, atque simul absterge pudorem & infamiam, quæ ipsis hoc studium affricauit, quis eos non facturos credat? Possent autem, si re ipsa & facto suo demonstrarent, artem veram esse.

Atqui non audent, inquiunt, aurum sibi copiosum conficere, ne resciscant Principes: atque hoc pacto periculi sibi accersant. Nam & Iason olim vnà cum liberis trucidatum: quia incautius forte hoc mysterium coram vxore tractauisset. An non vides lector, cum lepidas istas legis fabularum expositiones? Ita infames Chemici, vt in ijs sese oblectent: & macerem, quem ex frustrata opera conceperunt, sic mulceant ac molliant. Quis futurus esset Principibus ac Regibus charior eo homine, qui opere demonstraret se cum emolumento orare hanc exercere, quæ tam faciles, tam certas, tam tutas, inexhaustas opes non promittat modò, sed etiam præstet? Si Principes metuunt, dum aurum in fornaculis cudunt, cur non cosdem metuunt, dum se artem hanc probè tenere palàm dicunt ac scribunt? An maius est periculum aurum facere, quam fecisse palàm profiteri? Ego videre discrimen hac in parte nequeo: nisi fortè hoc putant, neminem prudentem scriptis suis crediturum. Impie nihilominus faciunt, quòd etiam imperitis & fatuis artem hanc exemplo suo commendant, eosque sic alliciunt ad præbent, valetudinem, tempus, atque res familiares disperdendi.

[p. 55] Ego sic arbitror, non posse tam rabiosam & Cainanam inuidientiam hospitium in tot hominum mentibus inuenire. Si quid in re inesse veri compertum vlla ætate fuisset, vel vnus aliquis candidus & ingenuus scriptor prodiisset, qui de plurimis bene mereri cum immortali sua gloria maluisset, quàm sibi sapere soli. Omnes quotquot veram esse expertos se scribunt, candemque aliis se proposituros promittunt, hoc tandem addunt, se ita scribere, vt intellecturus sit nemo, cui non Deus patefecerit. Quid aliud hoc est, quàm dicere, ego te docebo tempus atque oleum perdere, quemadmodum ipse etiam perdidi? Interim non habent aliud in ore impuri quidam & impii Chemici, quàm indignis ista non esse prodenda, sed sanctis solum tradenda. Quasi non authores huius vanitatis Mahometani, Magi, Dæmonumque cultores propè omnes fuerint. Similis est illorum improbitas, qui à Deo peculiariter hanc artem patefieri dignis quibusdam scribunt: ac simul hoc etiam fidem à Deo summo cononari, vt celare artem hanc alios & possint & velint.

Negare interim non volo, aliquos ex his scriptoribus non omnino extitisse malos: nec alia de causa magis scripsisse artem, se veram comperisse, quàm vt existimationi ac nomini suo consulerent. Cùm enim se maculasse famam hoc studio perspexissent, atque prudentiæ eruditionisque opinionem imminuisse viderent, ne inanem & falsam amplexi viderentur artem, ad finem se peruenisse gloriati sunt. Et ne tam facilè redargui possent, ideò se aperire secreta impiis velle ostendere, ne ars vilesceret: ipsi autem errorem sic suum regere, multisque persuadere voluerunt, se longè plura scire, quàm reuera scirent. Magna res est ambitio, nec facilè expletur animus gloriæ sitiens. Errauissse pauci reperiuntur qui videri [p. 56] velint. Facilè igitur hîc fuit errorem celare. Mouerunt fortassè aliquos illa 4. rationes, quas autor dialogi cuiusdam, cui titulum fecit Χρυσορρημον, commemorat. Primum vt otiosorum hominum ingenia exercerent. (Potest enim vtilioribus hoc facere) Deinde vt plurimos excitarent ad res præclaras & vtiles inuestiagandas, quales certè non paucae per hanc occasionem repertæ sunt. Tertiò vt curiosos, auaros, auri siticulos miserè vexarent. Postremò, vt testatum posteris relinquerent, se tempus inerti otio non perdidisse, verùm Naturæ secreta indagauisse. Sed satis de hac re, ad tertium descendō argumentum.

Refutatio tertij Argumenti.

Ad tertium argumentum dicimus, ipsum non esse firmius prædictis. Nititur hac propositione falsa. Quæ facilè cohærentia inter se sunt, facile se inuicem complectuntur, facileque sibi adhærent, ac naturali amicitia & consensione facile coniunguntur, horum vnum est alterius materia. Vix credo quenquam hoc crediturum non dementatum à Chemicorum venenatis fumis. Hac ratione probabimus Magnetem ferri, aut hoc illius materiam existere propinquam. Probabimus similiter, sulfur materiam esse proximam hydrargyri, vt quòd ei facilè adhæreat. Probabimus in metallis sulfuris nihil inesse. Non enim facile ipsis coniungitur. Probabimus metalla quædam non constare ex argento viuo: propterea quòd nullam cum eo ineunt societatem. Ferrum namque ipsimet testibus non recipit, nisi arte ad hoc cogatur. Cùm ergo multis modis Propositio posset falsa ostendi, in præsentiarium prædictas instantias adduxisse sufficiet, certius est nihil ea conclusione effici. Dicebant ergo hîc etiam de spe & munitionibus suis: ideoque nudio omnibus veritatis telis palàm expositi cernuntur. Magna est veritatis vis.

[p. 57] Confutatio quarti argumenti Chemicorum.

Quod præterea de Pyrite attexitur, (Nam de odore sulphureo, suprà diximus, quæ poscere præsens causa visa est) vanum, falsum, & planè Chemicum existit. Etenim neque verum est, quod dicitur: neque si verum esset, causam eorum redderet meliorem qualia sunt pleraque ipsorum theoremata. Falsum est Pyriten excrementum esse metallorum. Non enim reperiretur, vbi nullum metallum effossum fuit. Atqui reperitur in proprijs metallis seu venis sterilibus: ex quibus metalla nunquam eruta fuerunt à quoquam. Deinde certum est, cum persæpe in aliorum fossilium metallis, vt argenti viui, testibus Chemicis, inueniri: cuius causa eum scribunt aliqui materem hydrargyri appellari. At huius excrementum esse Pyriten, quis dicit? Et vt esset, non tamen metallorum excrementum dici posset: cum hydrargyrum metallum nec fuerit, nec futurum sit vnquam. Quod si iudicio Chemicorum putemus standum, non semper & in omnibus fodinis metallicis reperitur. Quocirca cogemur existimare, talia metalla carere excremento: neque adnittemus Propositionem vniuersè propositam. Vt ne fingere aliquid videar, lege Epistolam Petri Boni ad amicum, quæ excusa est cum defensione πυροποιίας (quam χρυσοποιίαν non ineptè appellaueris.) In hac neque Pyriten, neque Cadmiam (Tutiam ipse vocat) probat principia esse artis suæ. Rationem adfert non malam: quia videlicet, Natura ex his metalla non creet. Posterius hoc probat aliquot rationibus, inter quas hæc vna est. In metallis aurarijs & quibusdam alijs quoque non reperitur semper & vbique Pyrites. Ex commentariis apparet, quàm futile falsumque hoc etiam sit argumentum.

Quam nihil ad rem faciat, ex eo conijcito, quòd Py- [p. 58] rites minimè est sulfur. Nec ex eo sulfur quisquam eliciet verum. Quòd vltus sulfur olet, sulfur cum continere non probat: vt suprà monstratum est: sed hoc solùm declarat nobis, vel inesse in compositione ipsius halitum siccum, qui vltus instar sulfuris foetet, vel ab vltusione partes aliquas in talem halitûm permutari. Certè Chemici nonnulli ex sulfure nostro metalla conflari negant: vt suprà audiuimus. Hi argumenti non coecederent, metalla vsta sulfureú quid olent, ergo ex sulfure proximè nata sunt. Consimiles in Pyrite halitus inesse, quales in sulfure quoque insunt, facilè concedo. Sed vt in hoc certè aereæ partes multæ sunt, quæ cum illis halitib. mistæ sulfur constituunt: ita cum halitib. aridis contentis in Pyrite, partes terreæ plurimæ (& sæpenumero etiam metallicæ) permistæ insuper sunt, ex quib. Natura non sulfur, sed Pyrite diuersam à sulfure fossilium speciem, confecit. Hoc ita necessariò habet, si quidem non generetur odor ille ab igne: partes aliquas tunc primù sic vrente. Equidem non continuo eadem sunt quæ similes aliquas habent qualitates. Sic enim eandem foret necesse substantiam & essentiam esse sanguinis humani & animalis cuiuslibet. Frustra ergo solus odor pro argumento adfertur. Sic in quamcunque se Chemici partem vertant, nihil nisi delira somnia proferunt.

Responsio ad vltimum argumentum.

De postremo eorum argumento nunc paucula dicamus. Sulfur, inquiunt, metalla tingit. Verisimile igitur est, ipsa colores suos à sulfure habere. Sic cum ab hydrargyro nasci hoc possint, vt igni resistant probabile fuerit, ea ex tali ab initio materia constata fuisse. Argumentum hac Propositione nititur. Quod metalla artis beneficio tingit, hoc eodem Natura, dum nascuntur, ipsa tingit. At hanc Propositionem licet vnusquisque falsam esse videat, ipsi tamen egregiè falsam esse docent. Etenim salibus, alumine, capillis, arsenico, Cadmia, aliisque talibus tingi [p. 59] ea ab impostorib. ipsimet scribunt. Falsa ergo est Propositio, vel ipsis iudicib. sententiamque ferentibus. Si de tinctura naturali se loqui respondeant, non valebit argumentum ab arte ductum. Deinde petemus ab ipsis, vt probent metallorum tincturam naturalem à sulfure existere. Quam multa sub terra, vt de ijs, quæ supra terram oriuntur, taceam, nascuntur, variis tincta coloribus, quæ à sulfure tincta nullus putat? Si omnes subterraneorum colores à sulfure manarent, deriatos inde metallorum quoque colores non simus negaturi. Quod cum affirmari nequeat, meritò certiorem hoc loco probationem requirimus.

De altera parte, qua dicunt, metallorum materiam id esse, quo efficitur, vt ignis superare ipsanequeat, frustra plura dixero. Nunquam vllò argumento, vel opere ipsis nobis ostendent χρυσοποιουντες, metalla abs se confecta ignibus ita resistere, vt naturalia metalla ijsdem resistant. Falsa ergo est assumptio, qua dicunt, hydrargyrum efficere, vt metalla (si dure sciant, vt insuperabilia fiant ab igne. Hoc enim quomodo dederit hydrargyrum aliis, eum ipsum id nunquam habuerit? Proferant aliquando ex fornaculis suis aurum eiusmodi factitium, vt aliquid eos posse confiteri cogamur. Sed nisi me fallit animus plurimum, ita non facient deinceps, quemadmodum ad hunc diem vsque præstare non potuerunt. Tentauerunt aliqui, & tale confecerunt, si Alberto fidendum est, quod septimo demum examine ab igne victum in cineres solueretur ignauos. Quod si ideo ex hydrargyro constarent metalla, quia sunt quaedam ab igne insuperabilia, fortè Amianthus, & Adamante ex eodem architectaturi simus. Putaui ego exactam mistionem terræ cum aqua causam esse liquefactionis & resistentiæ in auro. Nec hydrargyri, quod ab igne promptissimè in fumũ vertitur, hoc ei præstare audio. Velim probationes audire firmas. Dum non audiero, credere [p. 60] Chemicis quidlibet fingentibus nequaquam potero. Non enim est argentum viuum, quicquid illis sic nominare collibuit.

Validè satis, neuoecō, vt puto, probatum est, metalla non constare ex sulphure & argento viuo, tanquam ex propinquissima & propria sua materia. Argumenta etiam aduersariorum ita refelli, vt veritatis amantes non sint temerè de tota ista causa dubitaturi. Equidem quæ pro se adducunt, tam sunt elumbia, vt Antagonistam minimè flagitent excellentem. Rationes quoque nostræ tam sunt firmæ & solidæ, vt contra eas frustra videantur tentaturi aliquid fuliginosi isti auri decoctores. Si alia nulla sit, vna hæc sternat ac dissiciat facilè omnia Chemicorum propugnacula, post quæ se absconderunt, quod in nullo metallo vnquam vel sulphur vel hydrargyrum ita repertum est mutatum, vt in via putaretur esse ad aliquod metallum. Quocirca pereat Aristotelis sententia, neque ab ignibus ac fumis Chemicis labeculam vllam accepit. Huc vsque de materia metallorum disputauimus, & quàm se turpiter dent hac in parte Carbonarii explicauimus. Iam vt dogmatis ipsorum inanitas manifestior fiat, de causa efficiente, quæ ipsorum sit opinio, breuiter exponemus.

Quæ Chemicorum sint de causa metallorum efficiente, opiniones.

Nos cum Aristotele eruditisque omnibus Philosophis de efficiente metallorum causa ita sentimus, quemadmodum supra de hac re disseruimus. Calor subterraneus variè subiectam materiam, terram scilicet atque aquã, mouet, miscet, coquit: & pro diuersa tum mistione tum coctione, multiplices terrarum parit differentias. Hinc fit, quod cum gleba aut saxa in metallis mutantur, metallorum foecunda non sunt amplius: quod etiam suprà monuimus. Ex certis igitur terris cum va- [p. 61] pores exprimũt, atque ij in locum penetrarunt frigidũ, in coãgcluduntur, frigiditate & siccitate in metalli duritiem & densitatem coguntur. Fit autem metallum hoc vel illud, prout ex tali vel alia quapiam terræ specie vapores tolluntur. Hos si me exponere, quales sint, per quas, & per quot alterationes ortæ sint, aliquis iubeat, ei ego ingenuè confitebor, me nescire. Non enim ex mistione prima terræ puræ cum aqua pura tolluntur vapores isti, ex quibus conflantur metalla. Multæ & variæ procedunt mutationes, alterationes, mistiones, antequam talis terra fiat. Libenter mecum etiam idem fatebuntur Chemici, dum non insaniant, se τὸν λόγον τῆς μίξεως Elementorum, ad creandum sulfur & hydrargyrum (quæ ipsi primordia Metallorum statuunt) congredientium nunquam percepisse.

De causa metallorum efficiente quæ nostra esset sententia iterum diximus. Hanc etsi reprehendere peritiores Chemici non audent, semper tamen aliquid de suo adhuc assuunt. Quod vt non faciant verbis, re tamen atque opere ostendunt se aliter sentire, dum totum suum negocium igne perficiunt. Quod si ab igne caloreuè solo desacta fuissent metalla, quomodo, obsecro, ab igne solo liquescerent? Haud ignoro à calore quædam concrescere, quæ ab eodem, & ab humido solui queant, vt sales. At in metallis ratio hæc locum non habet, Producam hîc vnius atque alterius testimonium, vt videas eos solo calore vti ad metallorum confectionem. Esse Frarius Monachus ad Pontificem scribens, explicatissimis verbis dicit: solo calore totum opus perfici. Citat ad eam rem monstrandam Alphidij cuiusdam authoritatem dicentis: In vniuerso vnicam substantiam agentem, nempe Calorem. Rogerius Bachon capite quarto Speculi Chemici sui, acerrimè omnes istos accusat, multisque argumentis erroris insani coar- [p. 62] guere studet, qui alio agente vtuntur quàm calore.

Sunt alij quidam, qui vim quandam præterea desiderant metallorum effectricem, sine qua nullo modo generari metalla existimant. Abbas hac potestate, scribit quidam, ars nunquam metalla conficiet, quantumuis materiam eorum purget atque præparet. Non enim potest ars formam naturalem vlli materiæ imprimere: si instrumento illo destituatur, à quo materia sua forma insignitur. Hanc potentiam sic inhærere partibus terræ, vt quibusdam fontibus aut locis, vim inesse ἀπορυπτικὴν aliqui censent. Attamen putant eandem hanc aqua ablui, & metallis communicari. Huic opinioni Bracefchus quoque subscribit: nisi quod istam virtutem ait esse splendorum sulfur lapidibus adhærens, de quo supra diximus. Vtrum hæc virtus ficta calefaciendo & frigefaciendo, an alia quadam ratione sulfur & hydrargyrum in metalla transmutet, nunc non memini me apud ipsos legere. Meras esse nugas & figmenta, oculorum hominum, is perfacilè intelligit, qui, quæ suprà de causa metallorum effectrice ex Aristotelis omniumque peritorum Philosophorum sententia diximus, mediocriter percepit.

Epilogus supradictorum.

Quid metallum sit, quomodo, ex quibus, quo loco, ea generentur, quas habeant species: & quæ de his omnibus Chemicorum sint sententiæ: dilucidè, vt spero, exposui. Nec minus apertè ostendi, omnes Chemicorum de metallorum materia manifestè falsas esse. Quæ de effectrice causa nugantur, ob id præcipuè breuiter solùm attigi, vt perspicuum facerem, in quantis errorum tenebris versentur. Si probationem ab eis opinionum suarum postules, vel friuolam aliquam producunt, vel nullam adferunt, vel re & opere se comprobaturos pollicentur: at præstant nunquam. Iam verò studiosè confutare velle, quæ se ipsa refellunt, minimè est necesse. [p. 63] Quamobrem libenter nonnulla tacitè præteriimus.

De Paracelso nonnulla.

In tota porrò hac disputatione mentio nulla facta est Paracelsi: cuius opinionem oraculum quoddam esse opinantur aliqui: illi scilicet, qui idem vident, quod Paracelso contigit. Cum enim frustra tantopere desideratum aurum in cineribus & carbonibus fornaculorum se quærere animaduerteret, ad Medicinæ artem suam transtulit. Cæterum duæ causæ sunt, quod Paracelsum non citaui. Prima est, quòd, quo tempore illa scripsi, libros eius paucos videram, & leuiter inspexeram: indignos iudicans, quibus perlegendis pretiosum tempus perderé. Altera, quod nusquam sibi eum constare, & nil nisi monstra & portenta verborum ac rerum in medium adferre perspexi. Scribit quidem alicubi rerum varietate ab inæquali elementorũ mistione prouenire: & ob hanc causam metallorũ quoque species varias, dissimiles, & multiplices esse. At quod elementum vocet ac mistionem, tam est incertum, quàm quod incertissimum. modo de suis quibusdam elementis, aliquando de nostris, mox de inuisibilib. quibusdam loquitur. Alio lib. hæc eius verba legimus: Sicut medici in humorib. errant, ita Philosophi, (Sic nominat auri decoctores: quos ego semp ferè Chemicos appellare soleo) in Mercurio & sulfure hallucinantur, dum ex eis metalla conflari opinantur. Quàm non consonet hic locus cum aliis eius sententiis, nimis est manifestum. In hac opinione diutius & constantius aut sæpius fuisse videtur, metalla ex sola aqua concreuisse. Non enim concedit, Elementa vel omnia vel plura concurrere ad mistorum constitutionem. Res singulas ex singulis elementis sic nasci contendit, vt de substantia eius nihil tamen accipiant: sed ex eis tanquam ex matrice prodeant solùm. In summa tanta est hominis mutabilitas, inconstantia, & monstrositas (liceat rebus inauditis inaudita nomina assignare) quanta in nullo vnquam post natos homines [p. 64] fuisse videtur. Alio loco hæc scribit: Metalla non sunt aliud quicquam, quàm pars optima vulgarium lapidum: eorum videlicet spiritus, pinguedo, bitumen, sedum, oleum, adeps. At non purus est adeps, quamuis in lapidibus occultatur: vnde exprimi educique necesse habet. Tum autem non amplius est lapis, sed perfectũ & elaboratum metallum, similitudinem habens cum cœli sideribus: quæ diuersum genus sunt lapidum, ab his terrenis lapidibus. Dixerat lapides nil aliud esse, quàm excrementum, carbones, purgamenta, reiectanea Siderũ. Quo posito, consequitur ex Paracelsi phantasia, metalla esse partem optimam recrementationum cœli. Ex huc vsque dictis liquet, bono consilio monstra & portenta Paracelsi nos omisisse: cum præsertim sciri nequeat, quid de metallorum materia constanter senserit.

De arte metalla transmutandi.

Postquam de materia, ortu, & speciebus metallorum diximus, quæ ad institutũ nostrum pertinere visa sunt, restat, vt de Arte metallorum permutationem pollicente agamus: & an possit præstare quod promittit, consideremus. In cuius rei disquisitione rursus nulla mentio futura cum sit Paracelsi, breuiter hîc aliquid de ipsius constantia dicam. Quod professus sit artem metalla nobilitandi & permutandi, nulli nesciunt, quicumque libros eius legerunt. Iactitat, non vno in loco quid hic præstiterit: quantaque dexteritate & industria in hoc opere versatus fuerit. Alibi ex diametro sibi contrarius est, impossibile esse dicens viliorum metallorum in nobiliora permutationem. In lib. 1. Philosophiæ Sag. Qui aurum & argentum, inquit, per Chemiam fabricare volunt, rectè non faciunt. Quare triturant stramen inane. Non enim à Deo concessum est, sed est figmentum humanum. At quod à Deo datur, ex eo dono fit illud, quod fieri debet. Proinde quod absque hominum do- [p. 65] ctrina inuentum est, ad magicam pertinet inuentionem, (quæ mater est rerum abditarum Naturæ perceptibilium) perfectumque est. In Archid. lapidem, quo metalla transmutari se posse concepisse scribit, nec perfectè: sed nec explorati aliquid de eo habere, vtrum, qua præstare scribitur, efficere queat. Quinimò vix minimam partem se intellexisse & cognouisse. Non dissimilia alibi quoque scribit. Ex principijs ipsius idem sequitur. Quoniam vnà cum Discipulis suis putat, tria illa prima inæquali proportione mista rerum diuersitatem procreare. Aliter enim pro constitutione ignis conuenisse, aliter pro generatione aquæ concurrisse, aliter pro terræ productione commista fuisse, aliter pro aliarum rerum effectione temperata conuenisse. Ergo si aliter coierunt Elementa, (quæcunque tandem ponat) pro auri fabrica, & aliter rursus pro ferri structura, non poterit alterum transmutari in alterum, nisi principia vnius ita inter se temperentur & iungantur, quomodo in altero temperata iunctaque sunt. At hoc quis credat creatæ vel mentis esse cognoscere, vel potestatis perficere? Qui sibi persuadeat creaturam hoc esse, creaturam à Creatore nondum perdidicit distinguere. Sed de Paracelso satis, imò nimis multa: nunc institutum nostrum prosequamur.

Fundamenta artis Metalla permutare volentis.

Ars Metallorum transmutatrix à Chemicis tantopere celebrata, duobus fundamentis, quæ tanquam Adamantinas columnas ruinosa & periculosa quidificio, hoc est, arti suæ sustentandæ subiecerunt innititur. Primum est hoc: Metalla ex sulfure & hydrargyro, vt ex proxima & propria materia sua, generantur. Alterum tale est: Metallorum species perfecta est vnica, scilicet aurum: cætera autem metalla aurum quoddam sunt inchoatum & imperfectum: ab eo communibus quibusdam accidentibus, [p. 66] cruditate, impuritate, alienæ materiæ admissione, & consimilibus aliis, duntaxat differunt. Sic enim quidam (Nec is solus) scriptum reliquit. Luna, id est, hydrargyri per se est sol verus: nec aliud ei deficit quàm perfecta coctio. Eodem modo loquuntur de aliis. Hæc duo fundamenta vt ruinosa, putida, falsa, & ridicula figmenta, ostenderemus, tam multa de metallorum generatione, materia, speciebus, & causis disputauimus. Nunc superest, vt quid hisce collabentibus & colliquescentibus ab igne veritatis superstruerint columnis & fundamentis inspiciamus. Quanquam artis nostræ veritas, inquiunt, possit difficulter argumentis astrui, & experientiæ potius fides tribuenda sit, ad quam prouocamus: attamen cum metallorum constet omnium materiam esse vnam & eandem, nempe argentum viuum: atque non essentia specieque, sed coctione & imperfectione tantummodo differant: nemini videri dubium debet, quin perfici & percoqui possint à natura pariter & ab arte. Quo posito, sequitur artem nostram ea consequi, quæ perficere præstareque possit. Etenim adiuuari Naturam, quoties certis de causis imbecillior est reddita, ab arte posse, Medicina abunde probat. Ait enim Aristoteles, non referre in naturalibus, an artificialis organi coctio perficiatur. Ad hæc patet, illum, qui proximam rei naturalis cuiuspiam nouerit materiam, causasque imperfectionis non modò exploratè cognitas habeat, sed easdem etiam tollere, denique actionem naturæ conuenienter imitari valeat, quod inchoatum est, perfectum reddere posse. At Chemici artis suæ præsidio, proximam auri metallorumque materiam certò cognoscunt: causas cur in aurum non semper transeat, intelligunt: easdem auferre sciunt: ac naturam in persequenda materia solertissimè imitari didicerunt. Ex rudibus igitur metallis, & velu- [p. 67] ti auro inchoato perfectum efficere aurum possunt.

Et ne fieri aurum aliud ab auro naturali suspiceris, addunt in auro à Chrysopoeis confectum omnes inesse naturalis auri proprietates, affectiones, operationes, atque vires: & nobiliora hæc in suo auro esse multò, quàm in naturali super aiunt. Quinimò χρυσέαν Naturæ potestatem longissimo interuallo superare asseueranter affirmant. Quòd enim Natura annis vix mille perficere possit, hoc se paucis annis adeoque mensibus perfectum dare pronunciant.

Neque in his solis hoc fieri, verùm etiam in aliis fossilibus. Nam ars, inquiunt, generat atramenta, alumina, sales eiusdem generis cum Natura. Proinde mirum non est, si idem etiam aurum conficere dicatur.

Producunt deinde exempla plurima eorum, qui se aurum confecisse sincerissimum atque optimum asserunt.

Gloriantur, multos præstantes & vetustissimos philosophos artem hanc exercuisse, veram comperisse, scriptisque suis illustratam posteris tradidisse.

Hæc sunt argumenta, quæ videre potui omnia. Et si namque primum argumentum aliis atque aliis verbis aliquoties repetunt, reuera tamen vnicum est. Impurum potest repurgari. Imperfectum potest perfici. Quorum mistio & materia eadem existens perfecta, & imperfecta coctione solùm differens, in his imperfecta facile permutantur in perfecta. Quæ in motu sunt ad formam, facile promoueri ad eandem possunt. Quæ sunt in potentia ad formam aliquam propinqua, sine magna difficultate ad eam perduci queunt. His additur assumptio. At rudia siue ignobilia metalla sunt talia.

Blasphemia Chemicorum.

His virib. & armis, huic robori confidentes χρυσοφθορες [p. 68] gigantes, Naturæ bellum audent petulanter indicere: artemque suam Naturæ multum anteponere. Quinimò ex lapide suo (quem Philosophorum vocant) audent nefariè affirmare, quodam præsidio resurrectionem defunctorum, malorum quidem ad pœnam, bonorum autem ad salutem: virginis conceptionem: diuini verbi incarnationem, & nescio quæ non ab hoc condita mysteria. Conuersionem vxoris Loti in salis statuam significare suam artem scripsit quidam. Audent Solomonem, Abrahamum, Moses sororem Mariam, quem libido iubet dictatque vnaniminè superstitionis huius authores, amatores, sectatores, propagatores illustratores, asserere. Age cum istis profanis hominibus. Sed quid faciant? Cum arti commendationem ex re, quam pollicentur, adferre nequeant, potius quam ingloriàm esse patiantur, impij ipsi in Deum Naturamque esse pariter ac videri volunt. Nos primum nihil nisi inane figmentum ostendemus esse. Deinde rationes eorum proximas excutiemus, vt suprà quoque fecimus.

Lapis Philosophorum inane, impiumque figmentum est.

Artis Chemicæ finis ac scopus est docere constructionem rei cuiusdam, quam ipsi vocibus barbaris vel aliud significantibus tam multis & tam diuersis exprimunt, vt nec ipsi, qui scripserunt, nec qui legunt, videant turpiter lexisse, quid ea res sit. Neque mirum hoc est. Cùm enim nominare quippiam voluerint, quod neque extat neque extitit in vniuersa rerum Natura, merito neque ipsi quid nominarent, sciuerunt: neque alij quid nominare voluissent, intellexerunt. Vocant enim sanguinem humanum, aquam vitæ, draconem, coruum, laton, elixir, Mercurium Philosophorum, lignum vitæ, aquam viuam, Medicinam summam, omnium agritudinum, Aurum Philosophorum, aquam siccam, Spiritum foetentem, χρυσοπάλιον, & alijs omnino plurimis mo- [p. 69] dis. Sæpissimè autem nominant lapidem Philosophorum, hoc est, Chemicorum. Etenim se ipsos mutuo vix aliter nominant, quàm Philosophos. Et quicquid scriptum, fictum, somniatum est, hoc à Philosophis scriptum aiunt. Huius lapidis vires aiunt esse has: Primùm, si pars eius vna, in argenti viui, vel stanni, plumbi, æris, ferri, rite prius præparati & fusi, partes mille, imò decies mille iniiciatur, eas omnes in momento conuertere in aurum purissimum & sincerissimum: quodque omni auro naturali seu fossili præstantius sit. Deinde tantas esse ipsius vires, vt omnes humani corporis morbos è vestigio tollat, futuros arceat, vitamque producat in annos plurimos. Quinimò hoc ipsum præstare vtentibus, vt primorum patrum vitam æquent. Habere namque eum virtutem arboris vitæ: adeoque nihil aliud Adamo vitæ arborem fuisse, quàm hanc artem siue hunc lapidem.

Mira profectò res est, tam multos hunc sibi lapidem tantis laboribus ac molestiis confecisse, si quidem verè hoc de se ipsis scribunt, & nullum vita longiore vsum esse: imò plerosque propter fumos hydrargyri, & arsenici, aliorumque talium noxiorum suomiorum, decoctores, valetudine peiores, paucissimis annis miserè contabuisse. Decurtatorem vitæ, non productorem eum esse, ipsi suo nobis exemplo demonstrarunt. Sic non datorem seu effectorem auri ipsum esse, sed potius consumptorem & raptorem, pauperies illorum, à quibus confectus dicitur, testificatur. Iam verò de materia & constructione huius lapidis, Deum immortalem, quales & quantæ inter ipsos rixæ sunt ac contentiones? Non puto vlla de re homines tam varia sensisse. Alius enim hunc creat ex capillis; alius ex ouorum putaminibus; alius ex plantis; alius ex animalibus, vt bufone; alius ex menstruo, alius ex alio sanguine, alius ex salibus, alius ex aluminibus, alius ex arsenico, alius ex sulphure, & Mercurio, [p. 70] alius ex Chalcatho, alius ex Pyrite, alius ex Magnesia, alius ex Antimonio, alius ex Cadmia, alius ex plumbo, alius ex stanno, alius ex ferro, alius ex ære, multi ex argento & auro, alius ex ferri excremento seu scoria.

De modo conficiendi non minor est controuersia, id quod confitebitur, quisquis horas bonas malè collocauit, dum eorum libros perlegit. Qui gustum aliquem solum habere contentus est, ne tempus malè perdat, principia duorum aut trium librorum legat, quorum vni titulus est, Lumen luminum Arnoldi Villanouani: alteri, Aristoteles de perfecto magisterio: tertio Raymundi Lullij de Intentione Chemicorum. In istis principijs dum ita digladiantur, & vnusquisque probare conatur, se ex materiam & modum præparandi solum tenere, alios omnes à scopo plurimum abesse, non verentur plerique affirmare, se quod concupierant adiunctis, admirabilemque istum lapidem ritè confecisse. Quod cum sit absurdum simul & impossibile, perdifficilè sanè fuerit iudicare, cui credere velis. Nam quoties non tantùm præparationis modus, verùm etiam materia toto genere totaque Natura diuersa sunt, quomodo poterit res ab vtrisque vna perfici? Quo pacto non erit necessarium alteros mentiri? Atqui rationem inuenies certam nullam, qua inter mentientes & non mentientes discrimen ponas. Quocirca omnes mentiri si dixeris, minimum errabis.

Vt res manifestior sit, exemplum adferam. Si quid in tota re inesset veri, viderentur illi mihi ad veritatem accessisse propius, qui eum ex auro argentoque concinnare studuerunt. Vt hoc putem, faciunt cum alia, tum rationes, quæ ab alijs prius, deinde verò à Tauladano contra Bracefchum allatæ sunt. Equidem non video, quomodo ex non auro possit aurum effici arte, vbi nul- [p. 71] lum auri semen sit: aut quomodo quod aurum non est, adeoque opus habet aliquo, à quo in aurum vertatur, alijs hoc dare possit, aurum vt fiant. Sed hanc argumenti refellunt Bracefchus & Rogerius Bachon satis probabilibus. Aurum, inquiunt, non potest esse materia huius lapidis. Ratio est, quia sibi tantùm perfectum est, alia perficere nequaquam potest. At verò quod cætera perficere inque aurum conuertere debet, longè perfectius auro sit, necesse est. Oportet enim vt non sibi modò perfectum sit, sed etiam perficere possit alia. Quocirca cum aurum in genere metallorũ ita perfectum & decoctum sit, vt perfectius reddi meliusque coqui non possit, (Nam ad summam metallorum perfectionem deuenit, vt in hoc genere amplior perfectio quæri non possit) ne materia quidè ipsius lapidis Philosophorum fuerit. Præterea vt ponatur retinere aliquid adhuc imperfecti, ea tamen est ipsius mistio, vt solui ab igne nequeat. Quamobrem repurgari intima ipsius ne sic quidem possent. Iam quod perfectius reddi & à sordib. expurgari nequeat, sic probat authoritate idoli Chemicorum Gebri. Metalla cætera purgari possunt, quia in calcem verti sine rei alicuius admissione alienæ possunt. Hæc enim rite in calcem conuersa dicunt, quibus nihil admissum fuit. Sic in primam materiam, quæ est Sol. Nec potest vllum metallum in salem verti, nisi in calcem prius redigatur. Aurum autem in primam materiam siue salem verti non valet: quia in calcem redigi nequit (testibus Gebro & Alberto) propter exactissimam & perfectissimam mistionem: & quia sulphure cremnabili caret. Cum ergo in calcem redigi nequeat, nisi adiiciatur sulphur, aut sal, aut aqua vitæ, aut aqua fortis, aut Mercurius, aut aliud quippiam tale (hæc autem ratio non sit congrua) tempus & oleum perditur. Ideo frustra ait Gebrus, in calcem ipsum redigi: atque Agrippæ se exper- [p. 72] tum hoc fuisse, & sine vtilitate omnia tentauisse asserit. Summa est, aurum nec arte nec natura potest fieri melius propter perfectissimam mistionem. Ideo non potest ex eo lapis hîc fieri. Atqui si hoc sit verum, valide probat Tauladanus, fabulosam & inanem esse artem totam.

Ratiocinatio hæc ideo valet, quia Chemici pro Axiomate firmissimo tenent, lapidem suum perfectionem longè maiorem auri perfectione obtinere, adeoque auro quolibet decies millies esse perfectiorem: vt non modo pro se satis habeat, sed alijs etiam, quibus permisceatur, similem communicet perfectionem. Habet ergo in se auri formas plurimas, quas in metalla alia effundere possit. Dicam apertius, modo possim. Lapis Philosophorum Monachus est Franciscanus: qui non sibi tantùm cœlum promeruit, sed alijs præterea plurimis: vt qui plus multò meruit quàm accipiat: ideoque partem maximam meritorum alijs vendere potest. Opera huiusmodi vocauere opera supererogationis. Sic lapis iste, non modò hoc habet perfectionis sibi, sed redundat in eo, & superfluit perfectio auri: vt cæteris metallis eam tradere, ac sibi nihilominus satis seruare solitus sit. Quoniam ergo aurum perfectius fieri nequit, hinc fit, vt ex eo lapis iste concinnari nequeat. Proinde materia, aiunt illi, pro lapide eligere oportet, quæ perfici possit: non quæ perfectionis nullius præterea sit capax.

Ingenuè dico, hanc rationem inter Chemicorum rationes longe esse optimam, vt vt videatur aliis inepta. Tam enim futiles aliæ sunt, vt de hac dicere possimus, quod de monoculo inter cæcos fertur, cum præclarè oculatus esset. Ad eam Tauladanus hoc solùm, quod responderet, habuit: vt dicitur primùm quidem, cum Gebrus dicat, sine fructu ipsum in calcem redigi, intelligi debere, frustra propter eum finem propter quem [p. 73] cætera in calcem rediguntur, in calcem verti. Non enim vt cætera hinc purificari. Deinde non esse auro opus alia perfectione & coctione per ignem acquisita, quàm vt in spiritum soluatur. Præclarè Chemicum agit, cum ita respondet.

Notandum hoc loco illud primum est, quod concedit, aurum ritè in calcem redigi non posse, ideoque nec purificari quidem amplius posse. Hoc posito, quærendum ex eo fuerit, an mutatam auri substantiam atque vires putet, cum in liquorem aut spiritum soluerit, an verò verum adhuc aurum permanere sub liquoris aut spiritus forma arbitretur? Si prius affirmet, non est amplius metallum: sed aliud quippiam. Quo pacto ergo metalli creabit, quod extra metalli genus excessit? Vt enim postea ostendetur, nulla fit essentiæ mutatio in eodem genere propinquissimo, sed semper quæ essentiam mutant, genus proximum mutant. Si posterius asserat, quod omnino mihi persuasdeo, & facere eum oportet, si non à Chemicorum placitis discedere velit, nullas habebit vires alias, quàm quovis aurum aliud: & quàm ante solutionem haberet. Positum enim est perfectius & decoctius reddi nunquam. Tenuis fit, fateor, ideoque facilius penetrat, magisque & melius cum alijs permiscetur. At cum perfectionem solùm habeat tantam, quantam sibi necessariè est: nec communicare eam alijs possit, nihilo magis spiritus ille aureus ex materia sibi permista aurum conficiet, quàm si ante solutionem partes aliquas attigisset.

Nos longè rectius sic ratiocinamur. Aurum nobilius & perfectius reddi, hoc est, melius coqui & purgari diligentius nequit. Etenim in metallorũ genere purissimum est summèque coctum. Liquor aũt de auri substantia. Nihil enim vetat, arbitror, ad mistum ipsi esse aliquid, quod non sit pars substantiæ ipsius: scilicet argentum, [p. 74] plumbum, aut aliud tale quippiam. Hæc purum aurum, dico, perfectissimè coctum, sincerissimumque est metallum. Ergo nobilissimum quoque est, testibus Chemicis: qui vnumquodque tantum habere nobilitatis constanter asseuerant, quantum habet coctionis & puritatis. Nec aliud ignobiliorib. deesse metallis, quàm quod imperfectè sint cocta, & minus probè repurgata. Itaque coctione & purgatione transire in aurũ vniuersa. Iam quod & purissimum est perfectissimèque coctum, in suo genere id coqui aut perfici amplius nequit in eo genere. Dico non posse coqui amplius, vt substantiae addat in suo genere essentialem perfectionem. Interim non nego, tenuius, mollius, siue liquidius, durius, effici posse. Aurum igitur perfectius reddi non potest. Assumptio est Bachonis & Braceschi, imò omnium hominum rectè sentientium. Propositio Tauladani & Chemicorum omnium est: & a nullo etiam negari potest. Adde hîc Axioma Chemicorum omnium. Lapis Philosophorum necessario constat ex materia, quæ ipso auro perfectius cocta sit. Ex auro igitur confici nullo modo poterit. Sed nec ex aliis metallis aut fossilibus, multo minus plantis vel animalibus confici idem potest: vt cum alijs, tum Tauladanus egregiè demonstrat. Ergo vanus est omnis Chemicorum labor & conatus.

Quanquam hæc, quæ huc vsque diximus, satis esse poterant ad redarguendam vanitatem Chemicorum, tamen alia quoque adducemus. Chemici disertè scribunt, metalla & hydrargyrum carere auri forma: sed idoncã ipsa esse materiam dicunt, quæ à lapide suo, quem ponunt formam auri esse verè à materia perficienda separatam, informetur auri forma naturali & essentiali. Sic enim quidam eorum scribit. Forma auri est lapis Philosophorum, & est verè separata à materia perfectibili, est tamen fundata in materia: at sola per se nihil valet. Eandem [p. 75] hæc, si non tam explicatè scribunt cæteri, idem tamen prorsus & sentiunt, & opere ipso se sentire declarant. Ergo cum ex metallis aurum faciunt, formam materiæ infundunt naturalem. Quippe super ea proijcientes lapidem, dicunt totam illam materiam ab eo verissima auri forma donari, vt iam verum aurum facta sit. Ex hac sententia duo sequuntur, quæ vtrum absurda magis sint, an impia, vix dixero. Primum est, artem dare posse materiæ formam naturalem. Quod perinde est, ac si dicas, artem creare siue creatorem esse. Alterum est, non solùm animæ rationali θύραθεν accedere, sed auri quoque formam.

Quàm sit à ratione veritateque alienum, fingere artem materiæ formam substantiæ effectricem insculpere, non opus est à me, vt hoc loco verbosius explicetur. Etenim formæ, vt de hac re Philosophi scitè disputant, ex materiæ sinu producuntur ab efficiente causa, non aliunde inuolant sicut Plato fortasse. Auicenna quoque, & alij quidam ex Reccentioribus sensisse videntur. Est autem effectrix ista causa in ipsis seminibus, ex quibus aliquid gignitur, non extra ipsa, licet ab externo calore infinitus eorum calor plurimùm adiuuari nonnunquam soleat. Neque hoc in reb. animatis, vt plantis & animalib. solùm modo verum est, sed etiam in illis locum habere potest, quæ ex terra & ex putredine oriuntur. Hîc enim insitus quoque calor est effector et operis, quod procreatur: alia tamen quodam modo ratione. Non enim similiter omnib. est congenitus: nec vires suas effectus ab eo rebus sic tribuit, vt simile sibi producere ipse etiam omnes valeant. Sed de hac re tris alibi. Nunc satis est monuisse, Chemicos metallis formã naturalem per lapidem suum haud aliter infundere posse, quàm si quis Absinthij siue aquã siue spiritus in partem aliquam vini infundat, sicque vino odorem saporemque Absinthij tribuat. Hoc enim se exemplo declarant aliqui.

[p. 76] Quod si non secus, quàm exemplum docet, lapidem suum auri formam præparatis fusisque metallis communicare volunt, fateor equidem non absurdum esse hunc modum. Nec alium fingi posse puto, qui non sit manifeste falsus. Quoniam non potest forma aliqua substantiæ effectrix, quam εἰδοποιὸν Græci vocant, absque subiecto fingi, accedere aut existere prius. Etenim formæ rerum naturalium sunt inseparabiles à materia, quàm informant. Actus enim quilibet in sua propria materia inest: in alia ne cogitari quidem potest. Quocirca forma auri in lapide illo existens nunquam subiectum suum vel ex toto vel ex parte deserit, atque in alienum inuadit. Sic igitur per suum metallum dispergitur cum suo subiecto, quomodo Absinthij spiritus per vini substantiam diuisus exporrigitur. Sed vt vinum non vertitur in Absinthij spiritus, sed admissos solummodo continet, sic metallum tale non vertitur in Naturam lapidis, sed eum duntaxat per mistum retinet. Summa est, formæ naturales non se promouent aut propagant de materia vna in aliam influentes, quemadmodum primæ qualitates elementorum effectrices. Ratio est, quia illæ determinatum requirunt subiectum, hæ autem, in materia qualibet inesse ac se promouere possunt. Calor ergo & in igne & in aqua, in corporibus simplicibus & mistis recipi & seruari potest. Nam qualitates hæ totam mundi sublunaris materiam, pulla contraria qualitate, inuadere possunt: non in definitis tantummodo corporibus vel subiectis quibusdam inhærere possunt. Fuit hoc necessarium, si generari, & corrumpi, & assidue alterari ac mutari oportuit substantias vniuersas. Hinc est, quod calor, exempli causa, in suo subiecto permanens corpus vicinum quodlibet alterat & calefacit. Potest enim se in materia quamlibet, superato frigore, inducere ac proferre, [p. 77] dum eandem specie qualitatem in eam inducit. Eadem ratio est aliarum, quatenus singulæ agere magis minusque aptæ sunt. Non possunt hoc modo se promouere formæ & qualitates aliæ, quæcunque, certèque mistionis sunt effectus. Quippe in certa solummodo materia insunt. Quare priusquam se promoueant in materiam aliquam, eam transmutant ac suam faciunt. Apparet hoc in nutritione & auctione. Non enim aptus est panis informari ab anima, antequam caro factus sit aut os, aut tale aliquid. Nec est in tota rerum vniuersitate aliquid, quod panem pro animae susceptione præparare queat præter ipsam ipsam animam, quæ informatura est. Quamobrem si lapis ille posset metallis à se alijs donare formam, oporteret ipsum sibi ea per multas & varias mutationes substantiales similia, imò eadem facere. Quod cum à solis viuentibus effici valeat, lapis autem iste non viuat, liquido patet, eum formam suam alienæ materiæ nulli communicare. Scio monstrosarum opinionum fabros quosdam etiam metallis tribuere vitam. Sed ne rudiores Chemici hactenus insanierint, vt hoc assererent, neque in causa nostra id nos impediret, si in eandem omnes imaginatione delirárent. Etenim lapidem illum, qui ex materia viginti toties corrupta, calcinata, (vt vocant) vsta, trita, mutata, confectus est, viuere nullus audebit affirmare. Idem dici quoque de materia pro auri formæ receptione præparata poterit. Quare tam non faciet lapis ille, vt aliæ res, quibus permiscetur, aurum sint quàm aurum aliud quoduis hoc non facit. Manifestum igitur est, haud aliter lapidem istum ex non auro aurum facere, quàm quomodo spiritus Absinthij vinum Absinthite conficiunt.

Quòd si aurum iccirco facere dicat, quia auro sit præstantior, ne id quidem verum erit. Nam si auri forma caret, sed præstabilius est auro quippiam, non au- [p. 78] rum, sed auro nobilius aliquid generabit. Vnum quodque enim agens naturale passum sibi simile, nisi impediatur, efficit. Plerunque igitur præstantius aliquid auro pariet. At in metallorum genere nihil est auro perfectius & absolutius. Quamobrem non erit lapidis illius forma metallici generis forma. Quomodo ergo metalli certi formã alijs largietur? Sed nec fieri potest, vt eandem specie formam res duæ possideant magis minusue perfectam: nisi alieni permistũ aliquid sit in vna, quod non sit in altera. Si ergo lapis ille formam auri in se habet, atque omni auro perfectior est, aurum perfectum nullum inuenitur. Ars igitur præstantior, potentior est Deo, vt quæ aurum ipso fabricet perfectius ac melius. Quam porrò sit pium, putare, Artem essentias & species architectari perfectiores ipsa natura vel Deo, æstiment alij. Quod si lapis ille nihil esse aliud, quàm repurgatissimum aurum statuatur, redit prior difficultas.

Ergo sicut Absinthij spiritus non transmutant vini substantiam, sed ei permiscentur solùm, sic & auri spiritus (siue lapis iste ex auro concinnatus) per metallorum substantiam dispergi poterit, transmutare eandem non poterit. Non enim auri forma, quæ in istis inhæret spiritibus, vt proprio suo subiecto, illis relictis metallorum substantiam amplectitur atque occupat. Quare falsum est & impossibile, vt in tota illa materia, & omnibus ipsius partibus insit auri forma. Vbi enim nulla pars spiritus est, ibi ne auri quidem forma sit. Nec similem sibi imò eandem specie formam in reliquam metallorum materiam, in quam iniectus est eiusmodi aut lapis aut spiritus, progenerat. Hoc enim in illis fit solis, quæ nutriuntur, & ex transmutato alimento augentur: aut semen pariunt: ex quo vel à quo deinde tale generatur, ex quali ipsum prodiit: vt quod eiusdẽ sit naturæ & substantiæ, ac vi insita, non aduentitia, se augere soleat. Proin- [p. 79] de non iuuantur hoc exemplo Chemici, sed erroris potius conuincuntur.

Si aliter metalla auri formã exornare tentant, eiusmodi tentant, quæ solus Deus aut natura (qua nihil est aliud, quàm ordinaria Dei potestas) præstare possunt. Equidem transmutatio talis seu infusio formarum naturalium, re non differt à quadam creatione. Quoniam non omnis creatio totum creatæ rei cuiuslibet ex nihilo facit. Scriptura testificatur, Deum ex terra (sub hac comprehenduntur etiam cætera elementa) quam ex nihilo creauit, plantas, & quæ hodie adhuc proferunt vniuersa, vt ex materia confecisse: quæ nihilominus rectè ac verè dicitur ac creditur creauisse. Quippe formas earum existere iussit, easque mox (in sua qualibet peculiari materia) extitere: non quidem ex seminario siue potentia & habilitate, qua deinde materia secundum partes donata à Deo & exornata fuit, sed ex omnipotentis Dei virtute iussuque. Producat terra, dixit Deus, omnis generis plantas, reptilia, volatilia, gressilia. Et quemadmodum tunc creauit, ita nunc per vim vel ipsi terræ, vel seminibus insitam eadem adhuc conseruat: vt non alia creauerit virtute, quàm qua eadem nunc sustinet, tuetur, conseruat. Impossibile namque simpliciter est, vt fiat aliquid species creatur, & aliud sit, quod eadem sic vt creata sunt, conseruet. Nam qui terræ iussit, vt illa vel cum vel sine semine proferret, sic iussit, vt potestatem simul conferret, qua hoc ipsum, quod iubebatur, perficeret: de qua re in prima parte Disputationum nostrarum aduersus Paracelsum plura diximus.

Proinde cum formarum substantialium ortus à Deo fit, nec aliud dici talis formæ in materiam insertio debeat, quàm quædam creatio, patet illos sibi diuinitatis operam impie arrogare, quicunque hoc sibi sumunt, [p. 80] scilicet formas naturaliter in materiam quouis modo præparatam immittere. Quis poterit nostros illos auri coctores certos reddere, quando materia sit rectè satisque decocta? Profectò quod natura non potuit pro nobilioris formæ susceptione mundare, vix credi potest ab homine melius purgatum iri. An & hic plus norunt ac possunt Chemici, quàm Deus horum omnium effector sapientissimus? An quod Natura non potuit facere antequam à frigore in metallum cogeretur, homo efficiet, postquam densata iam fuerunt? Voluisse autem Naturam aurum facere, si quidem materia in aurum posset conuerti, ex eo constat, quod optimum in quouis genere, vbi species distinctæ non sunt, semper appetit. Conari autem Chemicos purgare scilicet, quæ Natura, vt ipsi dicunt, purgare non potuit, (vt autem nos dicimus, non voluit) & insuper formam naturalem infundere, ex omnibus eorum scriptis liquet: ac nos suprà satis probauimus. Quare grauiter hac in parte ijdem peccant. Nec mirum est eos à Deo, quoniam nugis impijs delectantur, excæcari, vt quæ cuncti vident, ipsis minimè appareant. Minus miraberis, si, quod suprà quoque attigi, cogites, plerosque admodum fuisse supersticiosos, qui huic varietati adhæserunt: vt Scripta eorum testantur. Multi Magi fuerunt, Astrologi, & vaticinatores plurimi. Maiorem admirationem meretur, quod, cum præcipui videri velint secretorum Naturæ scrutatores, formam substantialem separatam à materia, cuius futura sit forma, ponere audeant. Sed de hoc argumento satis multa.

Natura neque potest neque tentat speciem vnam permutare in speciem aliam nobiliorem eiusdem generis proximi. Quare nec ars quidem poterit. Certum namque est, quæ Naturã in rerum naturalium essentia non potuit perficere, hoc artem nunquam perfecturam. [p. 81] De artificialibus alia est ratio. Quod ergo natura in aliis nullis rebus aut fecit aut sensauit deliberatè, vt sic dicam, quomodo in solis metallis tentare credendum sit? Hoc autem tentant Chemici, dum ex metallis ignobilioribus conantur nobilissima, aurum, argentumue conflare. Sunt enim hæc eiusdem generis proximi distinctæ perfectæ species: id quod suprà validissimis argumentis probatum est. Approbant hoc ipsum peritiores Chemici, sed ita tamen aiunt esse species metallorum perfectas, (scilicet æs, plumbum, stannum, ferrum, argentum) vt referantur ad aurum, sicut semen ad herbam, & ouum ad pullum refertur. Sunt ergo perfectæ per se consideratæ: imperfectæ, si cogitentur in hunc finem creatæ, vt aurum ex ipsis fiat: sicut ouum est creatum, vt ex eo pullus excludatur. Hanc obiectionem, vt declinarem hoc loco, vt, de qua suprà satis disceptatum sit, dixi generis proximi: propterea quod nihil prohibet, hanc transmutationem fieri in speciebus generis remotioris, vt cùm ex ventriculo fit musca. Habet enim vermis ille eandem rationem ad muscam, quam ouum habet ad pullum. Neque transmutatur hic vermis in speciem aliam nobiliorem vermium, sed ex vermium genere in aliud transit genus, muscarum videlicet: aut quomodo cuique genus hoc libet nominare. Hominum enim omnibus generibus sub animalis genere ampliore contentis certa sunt imposita nomina.

Vt veritas theseos nostræ magis appareat, inspice totam vniuersitatem rerum: nec inuenies exemplum diuersum docens. Ouum gallinæ, inquiunt Chemici, perfectionem suam obtinet, attamen nondum id est, quod esse natura vult: cuiusque causa ipsum præcipue peperit. Vt enim ipsum transformari in pullum. Sic metalla quoque vilia non sunt casu orta, sed sunt à natura propterea producta, vt ex ipsis tandem aurum fabri- [p. 82] caretur: si non antè ex terra erueretur. Hoc ergo quod natura non potuit: propterea quod effossa præmaturè fuerunt, ars complere debet: quemadmodum eodem temperato calore ex ouis excludit pullos, quo oriens gallina incumbans nulla est præsens. Sic & semina suam habent perfectionem, cuius causa meritò speciem atque formam suam à cæteris rebus distinctam obtinere perhibentur. Attamen hæc quoque à natura sunt sic effecta, vt ea in aliam speciem transmutetur, nempe in herbam, arborem, animal. Atque vt ex semine herba fiat, non parum adiuuatur ab arte natura. Sic Gebrus Chemicorum Deus. Albertus magnus alia exempla adfert minus congruentia: veluti ex argento fieri calore cæruleum: ex ære & Cadmia quadam specie fieri Orichalcum: ex stanno hydrargyrum, ex plumbo cerussam: ex haminium, dicere debebat Sandycem Græcorum, ex ferro argentum viuum. Et quoniam hoc negatum in videbar, rationem addit, quia ex hydrargyro coalescunt metalla omnia. An hoc non est petere principium, & ex incertiori incertum probare? Neque his neque alijs, quæ excogitari porrò possunt, vnquam docebitur, naturam ex vna specie fecisse speciem aliam digniorem eiusdem generis proximi. Hoc volo, vt ne putent Chemici me ambiguè loqui, sicut ipsi solent, naturam speciei nullius indiuiduum transmutare in indiuiduum alterius præstantioris speciei, quæ ambæ species vni generi proximo sint subiectæ. Ouum non mutatur in ouum aliud perfectius, sed ex eo excluditur pullus: qui non est species oui, sed auis. Semen transmutatur in plantam, non in aliud semen. Itaque ex genere seminis transit in genus plantæ. Ratio eadem est aliorum omnium. Albertus exempla profert, vbi ex naturalibus rebus fiunt artificialia: de qua re nullus dubitat. Nobis sermo est de naturalibus. Volunt enim Chemici videri artem se [p. 83] tenere, metallis in legitima & naturali aurum transmutandi. Quamobrem exempla producenda fuerant, vbi natura vnius speciei indiuiduum in præstantioris speciei indiuiduum transmutasset non mutato genere proximo.

Hic mentionem facere me huius etiam conuenit, quod ita absurdè atque inscitè à Chemicis dicitur, vt dici aliquid ineptius non possit. Comparant metalla plantis, animalibus atque eorum seminibus: non in eo duntaxat, quòd referantur ad aliud, verùm etiam in eo quod similiter ea cum plantis & horum seminibus multiplicari posse censent. Sic ratiocinantur. Omne quod crescit ac nascitur, in sua specie multiplicatur. At metalla sub terra nascuntur, ergo multiplicantur in sua specie. Sensus est, metalla sic multiplicari, vt ex vno grano videamus duodena, vicena, tricena, &c. nasci. Hanc enim virtutem lapidi suo tribuunt, vt eius drachma vna ignobilis metalli drachmas mille aut plures vno momento in purum conuertat aurum. Legito Thesaurum philosophiæ, & Lumen luminum Arnoldi, si assingere aliquid me ipsis putas. Nisi putent metalla se multiplicare instar plantarum posse, nihil dicunt. Etenim & lapides multiplicantur: & pistor aut sculptor, mulsos fingit Mercurios. Si metalla in se vitam & animam haberent, aliquid hoc argumento viderentur efficere. Miseri sanè sunt, dum ortus animatorum & inanimatorum discrimen nondum intellexerunt. Hisce tu credas fabulatoribus, cum exempla producant dissimillima prorsus? De vita & nutritione metallorum præclarissimæ extant disputationes Iulij Cæs. Scaligeri & Gabrielis Fallopij aduersus Cardanum. De eisdem nos quoque aliquid diximus in parte altera disputationum nostrarum aduersus Paracelsum. Quod si viuerent metalla, multò abessent longius à scopo & fine suo. Etenim non tantùm materiæ qualitates mutare artem oporteret, [p. 84] sed & animam mutatæ nouam infundere. Verè igitur admirabilis foret ille Lapis, qui tot animas in sinu suo continet, vt cum ei libet, vel cum Aurifici placet, mutata carũ millia queat veluti ex carcere quodam emittere, eisque multas materiæ præparatæ partes exornare. Felices Chemicos, qui non tantùm instar aliorũ artificum qualitatibus & accidentibus materiam condecorare didicerunt, verùm etiam animabus ac vita donare possunt. Cæterum animarum permutatio non tam est facilis, vt ab arte procreari & permutari valeat. Quoniam solus Deus est vitæ author in rebus naturalibus: artifex alius nullus: tametsi artem naturam in quibusdam non adiuuari posse non negem. Cæterum longissimè alia est ratio Chemicorum speciei minus indiuidua in speciei alterius sub eodem genere contentæ indiuidua permutare volentium. At verò, excipiunt hoc loco Chemici, Triticum degenerare in Iolium: siliginem in triticum: item Chalcitide mutari in Misij: teste Galeno: (& quod ad rem præsentem videtur propiùs accedere) Iolium iterum verti in triticum teste Theophrasto. Ad hæc ita ego respondeo planè & perspicuè. Quæ in se mutuò transeunt hoc pacto, ea vel per corruptionem degenerant ac corruptiora fiunt: vel certè natura & specie nullo pacto, sed accidentibus quibusdam communibus solummodo, vt tenuitate, pondere, colore, & consimilibus alijs, à locorum, in quibus nascuntur, diuersitate fermè prouenientibus differunt. Perspicitur eo manifestissimè potest, quod dicimus, quod nec viribus nec vsu talia inter se aliter distinguuntur, quàm secundum magis minusque. Certè in exemplis prolatis nullus discrimen demonstrabit aliud. Et quod ad triticum atque siliginem attinet, constat veteribus siliginem & triticum lectissimum siue generosissimum, & præterea lectissimi tritici farinam optimam, & quasi [p. 85] florem significare. Hoc Galenus indicat etiam libro ad Glau. 2. cap. 7. Cùm siliginem ex generoso ait tritico fieri. Qui Plinium cæterosque autores legit: & quæ à Gal. 6. lib. de Alim. fac. dicta sunt, perpendit, non cunctabitur pronunciare siliginem aliud non esse, quàm præstantissimum triticum, quæ & leuior & candidior tritico vulgari eius est. Neque tamen Columella discordare putandus est, qui siliginem tritici vitium dixit. Quippe firmitate & pondere à tritico superatur, infirmiusque nutrit. Plinius autem cùm eam tritici delitias nominat, ad id respexit, quod panes ex ea pro diuitibus suauiores pulchrioresque pararentur. Nascitur hæc locis humidioribus: & aridioribus locis sata minus feliciter prouenit, sed deformius efficitur: atque in triticum sic degenerat. Discrimen hoc ferè est, quod inter olera & fructus eiusdem speciei cernitur, quorum alij in aridis, incultis, syluestribus locis, alij in bene cultis, humidis, & pinguibus nati sunt. Nullus ignorat, quanta videatur inter eosdem præcisè fructus differentia, qui in diuersis regionibus prouenerunt. Imò quis nescit inter animalia, & ipsos etiam homines discrimen omnino maximum obseruari?

Summa est, inter triticum & siliginem nihil interesse, quàm quod loci qualitas attulit differentiæ. Hodie nullus admodum distinguit: quod in partibus conficiendis non ita sint homines nunc sapientiosi, vt olim Romani fuere. Bonitate ergo, non autem specie differunt: quomodo etiam aurum ab auro discernitur. Est enim & aurum vnum auro alio melius. Quod si rectè Scaliger coniecit, qui Siliginem Exerc. 292. contra Cardanum Zeam esse siue Speltam scripsit, nihil dubitabo asserere falsum esse, quod dicitur à Plinio, nempe siliginem in triticum, vel triticum in siliginem transire. Tantum namque est inter vtramque hanc frugem differentia, vt transitus ille admitti non possit. Adde quòd hoc [p. 86] visum apud nostros, vbi vtriusque prouentus est maximus, nunquam fuit. Quàm facilè ex spica seu locellis suis excidant tritici grana, notum est. Qua verò arte Zea siue Speltæ grana excutiantur ex suis thecis, nullus nostratium nescit. Ergo siue hoc, siue illud putemus esse siliginem, nihil probat exemplum. In Chalcitici & Misij ratio par est, testibus Galeno Medicisque omnibus.

Sed nec Theophrasti nobis sententia negotium facessit, triticum & Iolium vicissim inter se permutari asserentis: vt cum solum modò tritici degeneret in Iolium, sed & hoc rursus vertatur in triticum. Nam si de communi Iolio loquitur, quod infelix appellat Vergil. tantum abest, vt ex eo triticum efficiatur, vt inter pestes potius seminatorum, quàm inter frumenta recenseri debeat. Sanè videtur Theophrastus eo in loco nil aliud intellexisse, quàm triticum ferum seu syluestre. Quis dubitat, quin plantæ in locis incultis, aridis, suæ naturæ parùm congruentibus, natæ, si in locum cultum, pinguem, suæ naturæ consentaneum transferantur, maiores, pleniores, succulentiore, suauiores, & denique alia quodammodo facie proueniant? Quod vt in natis iam & adultis obscurius apparet, ita in seminibus translatis manifestè cernitur. Secundò, vt maximè in hoc exemplo aliquid veri inesset (quod apud idoneum autorem nullum me legisse recordor) nec triticum serum seu agreste, quale diximus, per Iolium intellexisset: nihil tamen ex eo concludi pro Chemicis posset. Quippe sicut inepte est ratiocinatio hæc, lapidem quendam gignit natura ferrum ad se trahentem. Ergo & ars tales conficere potest. Sic fatua foret illa: Natura in Iolio & tritico seruat specierum eiusdem proximi generis transmutationem. Ergo ars etiam metalla transmutare poterit. Puerilis & fatsa foret, non eo tantum nomine, quod Iolium atque triticum nondum constat [p. 87] eiusdem eiusdem generis proximi species esse, verùm etiam, quia ex vniuo naturæ opere non licet plura talia concludere. Non enim quia lapis reperitur ferrum ad se pertrahens, effici potest, etiam radicem aut plantam inueniri hoc facultate præditam. Nec si in plantarum genere aliquo natura species transmutaret mutuò, idem in alijs generibus vel plantarum vel animalium vel rerum aliarum faceret. Si metalla viuerent instar plantarum, similis modo nutrirentur & crescerent per alimenti conuersione, veri similitudinem aliquanto maiorem haberet obiectio. Constat enim alimentum magnas adferre viuentibus mutationes: sicut non tantùm quotidie in plurimis experimur, verùm etiam ab Hippoc. edocti sumus: quando lac mulieris vel capræ, quæ elleborum aut scammonium ederit, purgare scripsit.

His ergo exemplis nihil proficiunt, multò minus prioribus, cum quæ meliora sunt, degenerare incipiãt. Nullus enim ignorat, non fieri hoc ex natura instituto, sed præter & contra ipsius voluntatem, vt sic loquar, euenire. Casu igitur & in paucis hoc contingit, sicut aliquando etiam cæcus aut menstruatæ quiddam quasi furor, generat. Nos autem de talib. non loquimur, sicut nec Chemici. Non enim concedunt, eam aurum generare casu, sed ex proposito. Et sanè verum est, naturam interdum per se nunquam, sed in re qualibet est perfectissimum, appetere. Vve igitur hoc & consentaneè diximus, Naturã nunquam & nusquam tentauisse, vnius propinquissimi generis species sic in se mutuo conuertere aut transmutare, vt ignobilioris speciei indiuidua transirent in indiuidua speciei nobilioris. Quod cùm natura non possit præstare, quomodo, quæso te, Chemici hominum prudentissimi efficient? His addi potest, quod tametsi natura in aliquibus & aliquando faceret, ars tamen idem non statim pos- [p. 88] posset. Nam vt ars facit quædam, quæ natura facere nequit, vt laxatum membrum reponere (non tamen potest in hoc genere ars plura & meliora, quàm præstiterit natura in eodem illo genere) sic plurima efficit natura, quæ arti sunt impossibilia.

Modum transmutationis hunc aiunt esse, vt prior species seu forma depellatur, & metallum ad primam siue proximam materiam (quam dicunt esse argentum viuum) resoluatur: atque huic materiæ forma destituatur, auri deinde forma instilletur. Aliter species permutari non posse essentiales (nam de accidentalib. formis, vt cùm ex aqua fit glacies, non disputamus in præsenti loco) ipsi quoque magno consensu docent, præeunte ipsis Magistro Magistrorum suo Gebro. Neque cum hoc faciunt, artificiale aurum se facere aiunt, sed naturale.

Vt hoc intelligatur rectè, sciendum est, Artium duos esse ordines. Vnus earum est, quæ ipsæ & materiam sibi præparant, formamque eidem insculpunt, hoc est, totum ab initio ad finem vsque faciunt. Alter earum, quæ naturam in agendo solùm adiuuant, impedimenta auferunt, languedinem excitarnt, errantemque in viam reuocant. Hæ formam subiecto non inferunt, vt priores, sed natura seu facultas hoc facit: quæ in illa re, circa quam ars versatur, inest. Ex hoc ordine est medicina: quæ non sic sanitatem imprimit corporibus, vt sculptor Mercurij formam ligno. Ex eodem genere siue ordine suam quoque artem Chemici esse dicunt: vt quæ aurum non fabricetur, sed naturam id meditantem adiuuet. Quod quam sit manifestè falsum, ex dictis potuit perspici. Omnia namque ab initio ad finem vsque faciunt ipsi, viribus materiæ, circa quam versantur, nulla in re adiūuantur, sicut nec statuarius. Etenim vni metallo formam suam auferunt, & aliam ei ex alia materia cudunt, quam deinde ei instillant, vt ipsi aiunt.

[p. 89] De resolutione in primam materiam suprà disputatum fuit: vbi falsum esse declarauimus, quod dicunt, se metalla resoluere in argentum viuum. Esto perficiant tandem multiplici labore, vt ex metallis eliciant albam substantiam argento aut hydrargyro similem. An propterea erit hoc argentum viuum? Minimè gentium. Nunquam efficient, etiamsi ad insaniam vsque in foetidos cineres insistant, vt substantiam aeris aut ferri argentum viuum esse ostendant: aut in hoc illa resoluant. Quo posito, cùm ipsimet fateantur specierum transmutationem impossibile esse, liquido patet, mera esse somnia, quæ garriunt. Taceo nunc, quòd alij ex Chalcantho metalla architectantur: hac inducti ratione, quod in salem & nitrum potius, quàm in hydrargyrum dissoluantur. Hos autem sales & nitrum, cum species Chalcanthi esse affirmant, non minus quidem falluntur: sed illis tamen non dicunt consentanea. Postremò si & constarent, ex argento viuo metalla, & in hoc ipsum dissolui iterum possent, quis ideo credat Chemicos nudæ isti materiæ auri formam naturalem inspengere? An forma rerumisti effectores pariter & datores, copiam earum in sacculis habent, vt quoties eis libet, aliquas euolare sinant, inque fusa ab ipsis metalla insinuare sese iubeant?

Quod præterea dicunt, se ita aurum facere naturale, quemadmodum Agricola tritici, aut Medici sanitatis naturalis effectores sunt, non minus est falsum. Etenim Agricola non accipiunt & præparant materiam aliquam, eique formam seorsum paratam induunt. Semen iaciunt in terram, cuius vna pars ab humiditate & calore terræ intumescit, augeturque. Hæc cum aucta satis est, ab infita in cæteris partibus virtute conformatur in granum viuens: quod deinde pro sua natura se ipsum auget, fructumque, qualem à Deo proferre iussum est, profert. Quid hîc simile sit cum eo, quod faciunt Chemici? [p. 90] Semen adest hîc cum ingenita facultate se ipsum augendi ex attracto ex terra nutrimento. Forma ei non accidit extrinsecus. Materiam ipsam sibi conuenientem attrahit, eamque sibi alterando idoneam facit. Agricola tantùm terram vertit, vt solem, aerem, pluias, rorem, facilius recipiat, & sic copiosius nutrimentum seminibus suppeditet. Chemici materiam auri seorsum præparant. Formam quoque essentialem similiter separatim fabricant. Deinde formam cum materia copulant: aurumque, vt ipsi aiunt, conficiunt. Natura in hoc opere nihil, in illo omnia perficit. Metallis vis mutandi seipsa nulla: seminibus sua omnibus certa inest.

Par est ratio Medicorum, qui sanitatem non fabricant, certam extra corpus, eamque præparato corpori infundunt, vt auri formam Chemici metallis à se præparatis. Naturæ sunt morborum medicatrices, inquit Hippocrates. Medici hoc solùm agunt, vt infitam virtutem conseruent, adijciendo si quid desit, & auferendo quod redundat: cætera naturæ permittunt omnia. Chemici contra Natura tribuunt nihil, ipsi faciunt omnia. Etenim materiam primùm ignibus parant, idoneamque ad formæ susceptionem reddunt. Hanc deinde formam seorsim & ex alia materia parant. Postremò materiæ eam coniungunt. Insanus est, quisquis simile hîc aliquid esse putat. Taceo quod Medicus non id agit, vt essentiam seu substantiam mutet, sed vt per actionem ipsiusmet Naturæ qualitatem solùm immutet.

Patet non minus hoc etiam, non ex secundo, sed ex primo artium ordine Chemiam fore, siquidem ars sit. Quoniam artifex sicut operis dedit initium, ita etiam artificioso eidem finem imponit: viribus insupernaturalibus ad operis perfectionem nullis vtitur materiæ [p. 91] congenitis, more Medicorum. Nihilo plus conferunt ad sui transmutationem metalla in aurum, quàm lignum ad id confert, vt sculptor ex eo faciat Mercurium. Sanè si viribus naturalib. materiæ insitis veteretur, tantùm horum debilitati mederi studeret, ipsis operis perfectionem committerent. At in materia vis talis congenita nulla est, quæ eam in aurum transmutaret, aut transmutare vllo vnquam tempore cœperit conatave fuerit. Nec illa etiam materia, (ex qua se auri formamque ex alijs metallis aurum creare posse, cudere mentiuntur) congenita virtute habet tale aliquid faciendi. Quare artis hæc sunt omnia, non naturæ. Equidem Natura nullo vnquam tempore ac loco visa est substantiam aliquam tanta perfectione præditam produxisse, quæ formam substantiæ effectricem, materiæ cuiuis extra se contribueret. De anima rationali scimus Philosophos rectè statuisse hoc, scilicet extrinsecus eam accedere: licet creari eas nobiscum non crediderint. De alia forma nulla tale aliquid cogitarunt, quicunque rectè sciteque philosophati sunt. Sanè formæ, quæ in seminibus potentia insunt, non prius informant vllam aliam materiam extra eam, in qua ipsa potentia inesse dicuntur, quàm partem eam fecerint propriæ materiæ siue proprij subiecti. Anima plantæ non informat succum aut terram, antequam in substantiam propriæ materiæ permutauerit. Sic & animalium animæ non prius informant cibum, quàm eum concoxerint, inque proprij corporis substantiam conuerterint. Quo pacto ergo parabit Ars substantiam talem, quæ non sibi modò sit perfecta, sed substantialem formam ex se in aliam materiam quasi transfundat? Lapidem illum Philosophorum à Chemicis nominatum, cui hanc vim tribuunt, oporteret argentum viuum aut metalla primum concoquere, deinde in propriæ suæ materiæ substantiam transmutare: & sic tan- [p. 92] dem auri forma informare. At hæc fieri impossibile est, vbi nutritio nulla est. At verò nec lapidem illum nec metalla nutriri ex confessis vnum est, si non fallor. Quocirca patet, Chemicos impiè hoc agere, vt in efficiendis creandisque naturalibus rebus ipsam Naturam, hoc est, ipsummet Deum superent: dum eas conficere prædicant, quæ Natura nusquam & nunquam confecit. Quod si negent hoc se conari, illud saltem confiteri coguntur, aurum se meditari artificiosum, hoc est, fabulosum. Sic rursus liquet absurdius & monstrosius nihil esse illis, quæ pro se adferunt isti Aurifices nostri: quoquò se vertant. Perstat ergo nostræ propositionis argumentique veritas, & Chemia demonstrata est falsitas.

Iam & illud dicamus: Aurifices nostri asseueranter scribunt, fieri non posse, vt aurum argentumue ex metallis conflent, qui scire non explorate cognitum habet, ex quibus, & quomodo Natura metalla generet. Huic eorum Axiomati nos assumptionem hanc verissimam subteximus. Atqui Chemici penitus nesciunt, ex quibus, & quomodo Natura metalla effingat. Quippe materiam proximam omnino ignorant: vt in superioribus abundè demonstrauimus. Ignorant non minus modum, quo in creandis ipsis Natura vtitur: quod ipsum quoque est in prædictis solidissimè probatum. Scimus nos quidem ex vapore certo metalla produci, dum is frigiditate & siccitate saxorum sub terra densatur & cogitur. At talem vaporem, qui suus cuique metallo proprius est & peculiaris, creare nos tam non possumus, quàm ex pane non didicimus arte verum sanguinem, aut ex sanguine vel os vel neruum fabricare. Naturæ sunt opera hæc, cuius est generare: non artis. Quanto minus poterunt Chemici metallica conficere, dum ex argento viuo & sulphure contra Naturæ sensum eadem [p. 93] generant, & solo ignis in auro suo cudendo vtuntur? Quod si etiam seirent, quæ diximus, non continuò sequeretur tamen, ipsos similiter agere posse. Scimus in nonnullis rebus, quomodo & ex quibus Natura eas creat, creare tamen hæc nihilo magis possumus, quàm si & illa nesciremus.

Accedit ad iam dicta, quòd non omni in loco vnum quodque generari vel à Natura vel ab arte potest. Certa sunt loca & fontes, in quibus facile lapidescunt ligna, & alia quædam in eos proiecta. Hæc sanè alibi remanebunt integra, non vertentur in lapides. Nec sciunt ex Chemicis, qui necessario ponunt vim metallorum esse vtricem, quam alibi non temerè quisquam quæsierit, quàm sub terra. Quoniam locus generationis, in quo veluti in sua matrice cõfiunt metalla, est terra. Extra hanc quomodo generentur, vix intelligas. Impossibile est, vt alibi materiam idoneam inueniant, & absque valido frigore indurent vapores. Argumento sit, quod non omnia metalla, siue etiam fossilia vbiuis nascuntur, sed in suo singula loco proueniunt. Et cum plura inter se mixta reperiuntur, semper tamen vnum aliquid præcipuum est, quo vnius in loco, maioreque copia, quàm cætera, ibidem prouenit.

Signum & hoc est, quod metalla, quæ aliquando in aere, vaporibus à vehemente frigiditate in nubibus inclusis, condensatis, nata feruntur, non potuerunt sic elaborari, vt in natiuo suo loco elaborarentur. Nam vt ex Auicenna ipsimet Chemici citant, ferrum, quod decidit, grandinem apparuit, ac si ex solis granis magnitudinem milii conflatum fuisset. Idem malleo duci, inque enses fingi, propter ineptam ipsius compositionem non potuit. Ex quibus facile apparet, non parum necessarium esse locum natium ad eorum generationem. Quomodo ergo sperare possumus, Chemicos in cinerib. & furnis suis, aurum nobis geminum paraturos?

[p. 94] Quid? an non, quod ipsi scribunt, si Natura non transmutet metalla viliora in aurum, artem quoque non posse, satis confutat dogmatis inanitatem? Verum certè hoc est, si ex metallis natura nequeat aurum architectari, artem nullam id posse. Iam cùm natura hoc nunquam fecisse sciatur, satis est manifestum, eam neque voluisse hoc neque potuisse: illis viribus vsa, quæ ei de principio creationis rerum concessæ fuerunt. Non enim eadem est omnium materia proxima, vt inscitè nugantur Chemici. Nunquam enim repertum est, metallum aliquod ex dimidio in aurum mutatum, sicut Galenus se Chalcitim in Misy mutatam vidisse ait: & sicut in alijs concretis succis ac lapidibus vsuuenire videmus. Profectò necessarium foret omnino hoc aliquando apparere: adeoque nunc etiam apparere. Quod cum nec fiat, nec factum sciatur vnquam, necesse est Aurifusores somniare, cum hoc naturam dicunt facere. Dicunt autem ipsam id facere concoquendo: & hoc pacto sulfur separando ab hydrargyro. Ostendant in aliqua fodina sulfur hoc crassum, fœculentum, vstum, terreum quod à ferro vel ære separauit natura. Exhalare dicent fortè, ideoque non cerni. At de tenui, vt sit verum, de crasso terreo illo quomodo verum erit?

Cum hoc modo vergentur, callidè assueti satis clarè conantur, dicentes, non facile hæc obseruari posse propterea quod natura tardissimè procedat in hac actione: & vix mille annis inchoatum opus perficiat. Huius sententiæ authores faciunt Gebrum & Rasim. Quis hoc eis dixit, quæso? Nostra ætas nos docuit, vt de superioribus nunc nihil dicam, paucissimis annis perfecta generari omnis generis metalla. Dicam apertè, impurum est mendacium, in eum finem à Gebro Mago, & huius vanitatis magistro excogitatum, ne fraus artis suæ degeretur. Equidem si generaret ex ferro natura purum au- [p. 95] rum, oporteret eam ferrum in vaporem, ex quo concreuit, iterum soluere. Nam species permutari in alias eiusdem generis proximi nequeunt, nisi forma prior abijciatur, & in materiam primam siue proximam metallis omnibus communem definat resolutio, testibus Chemicis. Cæterum à validissimo frigore concreta, nunquam poterunt à calore, qui in metallicis venis reperitur, fundi: multò minus in vaporem conuerti. Quod si verò tam efficacem ibi esse velis, non in vaporem, sed in cineres tandem & fumum, vt nostrum ignem facere cernimus, solueret. Sic nec imbecillus nec magnus & fortis calor opus rectè peraget. Natura creauit ferrum, in maiore vbique copia, quàm aurum. Facilius enim auro, quàm ferro homines caruerint. Propter hunc ergo vsum creauit durum: non vt ex eo tandem fabricaretur (mille scilicet annorum spacio) aurum. Quæcunque enim natura sic fecit, vt ex eis deinde aliud faceret, sicut ouum propter pullum, ea continuè mutat: breuique admodum tempore, & sæpè hoc ipsum ex eis facit, quod facere statuit. Quod enim rarò fit, hoc fortuitum est, & præter naturæ institutum. Quocirca fœdissimè errat auri decoctores nostri, cum naturam metalla cætera in aurum conuertere scribunt. Peius adhuc peccant, cum artem hoc præstare posse imperite falsasq́; pronunciant.

Satis multis, vt opinor, & validis argumentis inanissimum Chemicorum περὶ χρυσοποιήσεως commentum refellimus. Qui his contentus esse non vult, perfacile reperiet apud se plura & magis fortasse popularia: vt quod in bene institutis Rebuspublicis & Ecclesiasticis legibus prohibita sit. Vna certè explicatio generationis metallorum nebulas Chemicorum cunctas efficaciter discutit. Non me mouet, quod dicere solent, non intellecta nobis esse, quæ fictè & Metaphoricè à suis Scriptoribus prodita sunt. Nobis sufficit veritatem aperuisse, quibuscunque tan- [p. 96] dem illi artibus, figmentis, fabulis, sophismatis, eam obscurare inuoluereque studeant. Nequaquam verum est, quod aliqui asserunt, confutari nihil posse, cuius noticiam prius nobis non comparauerimus. In veris rectè hoc dicitur. In falsis pessime affirmatur. Falsum namque addisci non potest. Quare falsi nihil refellere & redarguere possumus. At verò verum & sui & falsi regula esse ac mensuram verissimum est, fuit, erit. Quocirca poterit quisquis veram metallorum generationem intellexit, artificiosam illam rectè confutare, tametsi nunquam in venenatos Chemicorum cineres inflarit. An & magiæ discere oportet, qui eam argumentis vult impugnare? Insani, quiquis ita sentit. At par est ratio, quod ad hanc rem attinet, falsorum & veritorum omnium. Sed ad nostra redeo. Galenus eorum, qui nihil docent, duo facit alicubi genera, vnum eorum est, qui ad latentes subinde proprietates confugiunt, quoties explicare sese nequeunt. Alterum eorum, qui verbis quidem vtuntur ijsdem, quibus alij, sed non in eo significato vsurpant, in quo alij. Hoc in genere Chemicos quoque contineri certum est. Nec alia de causa perperam nominibus abutuntur, & tam multis, diuersisque nominibus rem eandem efferunt, quàm vt nemo eos intelligat: aut falsitatem & ineptitudinem dogmatis peruideat. Vanitatem damnosè rebus impietate absolutae artis multis & validis argumentis demonstrauimus. Primum quidem, quia promittat impossibilia. Quoniam rem illam, quam lapidem vocat, quæque finis est artis huius, multipliciter ostendi nec esse, nec confici ab ipsis posse: idque ex ipsorum dictis & factis perspicuum feci. Deinde quia formæ non sunt separabiles: & necque de relicto subiecto, neque eodem retento se possunt promouere, & induere in alienam materiam, priusquàm per nutritionem veram facta sit propria. Tertio quia vnius speciei indiuiduum declaraui non posse transmutari in [p. 97] alterius speciei præstantioris sub eodem genere proximo comprehensæ indiuidui. Præterea ex eo quoque demonstraui, quod modus ab ipsis præscriptus est impossibilis. Aiunt enim metalla in materiam eorum primam & omnium communem resolui oportere: quod fieri non posse euidenter probaui. Denique, cùm ipsi confidenter asseuerent metalla transmutari à nullo posse, qui nesciat, quomodo, ex quibus & qualibus, quibus & qualibus in locis, & quibus instrumentis Natura ipsa generet, docui conatus eorum omnes etiam ob hanc causam irritos esse: quod hæc omnia ignorent. His atque alijs cùm propositum clarè firmèque demonstrauerimus, consequens videtur esse, vt argumenta, quæ pro stabilienda sua phantasia adferunt, diluamus: & sic finem præsenti disputationi imponamus.

Confutatio argumentorum, quibus metallorum permutationem stabile conantur Chemici.

Quòd primo loco dicunt, se argumentis artem suam probare non posse, libenter admittimus: & verum esse putamus, imò scimus. Nunquam enim poterit falsum veris argumentis astrui. Experientiam iactitant quidem, sed nunquam opere ostendunt se ea præstare aut scire, quæ verbis sesqui prædicant. Non dubito, quin si metallici aliquid auro interdum efficiant: sed aurum eos verum ex aliorum metallorum transmutatione conficere, hoc est quod pernegamus. Albertus fatetur, se aurum Chemicorum examinauisse, & post septimum tandem examen, in terram fæcemque inutilem siue cinerem quendam solutum fuisse. Summa est, ostendant nobis verum aurum à se ex aliorum metallorum transmutatione confectum: & veram esse artem confitebimur. At hoc nunquam facient: vt ex suprà dictis liquet. Sartoriam [p. 98] artem, itemque Medicinam veras esse artes libenter omnes concedunt, propterea quod singulis propè horis harum experimenta in oculos nostros incurrunt. Idem si Chemici fecerint, facilè ipsis cedemus. Ad id, quod mihi χρυσοποιητὴς quidam respondit, nempe non tutum esse artem hanc prodere, suprà fuit responsum. Hic solùm dicam ineptum esse mendacium.

Alij quidam cautius respondent, authores suos hæc studiosè inuoluisse, vt ne indigni participes tanti fiant muneris & thesauri. Putabat quidam eos hoc voluisse dicere, non debere quenquam virum bonum huic rei operam nauare: vt quæ solos vel impostores, vel fatuos, vel auaros deceat. Si ita est, non repugno. Si tute autem coniecturam probabilem: quod vix quisquam ei studuisset, non magus, astrologus, superstitiosus, & credulus, itemque auarus. Equidem præceptor eorum Gebrus Hispanus, quem Magistrum Magistrorum vocant, (cui Aristoteles & eruditione omnes doctrina, iudicio, & ingenio cedere coacti sunt, scilicet,) & Magus, & Astrologus, & Mahumetis ex filia nepos fuisse ab ipsis scribitur. Huius impietatem Præceptoris si discipuli secuti sint, quis miretur? Indignos ergo cum iudicant arte sua quemque sanam doctrinam veritatemque amplectentem, me ipsum quoque inter hos esse profitebor, & indignum me taliũ societate censeri facilè patiar.

Non differre metalla accidentibus quibusdam communibus solùm, sed formis substantiæ effectricibus, suprà copiosè monstratum fuit sæpius: nunc repetitione totiens dictorum opus non existimo. Est illud etiam non minore diligentia expositum, quo pacto ars naturam adiuuet: atque ex Medicinæ exemplo & agriculturæ manifestè intelligi potest: vt ne quidem hic immorari nos necesse sit. Quod de Aristotelis sententia dicitur ab ipsis, tale est. Aristoteles, cum in 4. Meteoro- [p. 99] logicorum statuisset de corporum mistorum affectionibus tractare, quæ mistis propter effectrices qualitates insunt, ac primùm de illis agere incepisset, quæ à calore & frigore proficiscuntur, de ortu & interitu primum, deinde verò de coctione & cruditate generatim prius, mox etiam speciatim disputans, elixationis naturam atque causas explicat. His expositis hæc verba addit. τὸ γὰρ ἕψον ἀλλοιοῖ, ὁ φορᾶς τεχνικῆς ἢ φυσικῆς εἰς ἕτερον. Ἀλλὰ τῶν αὐτῶν ἡ αἰτία τὸ αὐτὸ ἔργον.

Sensus verborum Aristotelis atque mens tam est aliena ab opinione Chemicorum, quàm veritas longè abest à mendacio. Non hoc vult, perinde esse, siue aliquid à natura, siue ab arte coquatur. Ars enim nunquam sic cibum coquit, vt in sanguinem aut Chylum vertat. Plurimum ergo interest. Hoc voluit monere Aristoteles, eandem descriptionem elixationis conuenire secundum analogiam ei, quæ fiat in organis artificialibus, & ei, quæ in naturalibus perficiatur. Quoniam vtrobi que, quod elixatur, elixetur siue coquatur à calore externo eoque humido. Externo dico, non rei concoquentis, sed rei concoquendæ. Hoc tam manifestè docet totus verborum Aristoteleorum contextus, res ipsa, atque postrema ipsius verba, διὰ τὴν αὐτὴν γὰρ αἰτίαν τἀλλα ἔργα, vt mirari possit, qui nescit vbique Chemicos mirificè & propemodum studiosè ineptire, quomodo in sensum ita alienum ausi fuerint Aristotelis verba detorquere.

Altera eorum ratio, in qua sibi arrogant noticiam materiæ Metallorum proximæ & nescio quid non, in tota hac disputatione tam sæpe tam firmiter est confutata, vt neminem illis posthac crediturum, quod affirmant in ea, confidam, meticulosum. Impura sunt mendacia, quæcunque hîc dicunt, ad fallendum rudes con- [p. 100] sarcinata: quemadmodum illud etiam, quod sequitur. An non est propè flagitiosum, (impium quid sit pleris Chemicorum primi præceptores Mahumetani cum fuerint, nescierunt) affirmare, artem idem in talibus posse efficere cum natura, atque adeò superare eam? Sed de hac quoque re nimis fortasse multa diximus. Quod additur de confectione atramentorum & similium, nihil ad rem pertinet: atque falsum est. Etenim si visum spectes, nihil, opinor, vetat, quo minus ars aliquid efficiat tale, quale natura facit. Vti idem autem faciat, nunquam erit verum (De substantiis loquor). Quod si atramenta facit ars naturalia, certum est ea tantùm ex metallicis glebis arte extrahi putrefactione, contusione, maceratione, & alijs modis similibus. Sic & metalla artem facere concedimus, dum ea effodit, fundit, repurgat, separat, varieque miscet ac fingit. Ineptiunt ergo hîc quoque, vt vbique ferè, sufflatores isti.

De illis, qui se affirmarunt aut scripserunt aurum conflauisse, suprà diximus. Ante annos aliquot multus erat in Italia sermo, de quodam Pharmacopeo Taruisino, qui coram Senatu Veneto artis veritatem comprobauisset. Verùm is ita imposturæ pœnas dedit, vt postea libenter ab opere destiterit. Ita certè postea vixisse videtur, vt omnes homines cum eo coacti sint confiteri, nihil in arte Chemiæ inesse veri. Mirum est prudentiores, talibus exemplis non absterreri. Sciunt nullum vnquam dictum ex hac arte fuisse, sed plerosque ad inopiam redactos esse: nec videre tamen Solis radios isti possunt, tam sunt alte in tenebris & Mercurij fumis immersi & sepulti. Rectè sanè puniit eos Deus, vt diuina sibi deinceps opera impiè arrogare desinant: & quæ sui sunt officij tractent. Dicunt nonnulli, sed Chemici, Raimundum Lullum in Anglia aurum confecisse. Author autem [p. 101] Dialogi suprà citati eum ignauum & rudissimum facit: ne vnius quidem artis peritiam illi concedit. Si ergo artis imperitus fuit, quomodo aurum confecit?

Præclarissimos tamen habuit ars nostra, inquiunt, authores, & Philosophos præstantissimos, Reges maximos. Qui hodie viuunt & scribunt, absque deliberatione metuque audent artem hanc Mosi, huius sorori, Adamo, Solomoni, atque alijs petulanter ascribere. Fingunt igitur eos tuendæ vitæ sanitatisque causa tantùm eam excogitauisse. Sed scelerate mentiuntur, quicunque sanctis viris impias nugas affingunt: & turpitudinem eis hanc aspergere affricareque conantur. In prædictis ostendi ipsosmet confiteri, ficta esse nomina, quæ libris suis impostores præfixerunt, Platonis, Democriti, Anaxagoræ, Trismegisti, Aristotelis, Auicennæ, (De hoc tamen, vt Mahumetano, dubito) & similium aliorum. Assuta fuerunt lib. Aristotelis, de Mistoriũ affectionibus, quæ quarto Meteoron vocamus, huius farinæ quædam: et si improbare sententiam Chemicorum author videre tur. Taceo quòd ei postea alium prorsus Chemicum adscripserunt. Quid facerent? Artem, eorum Deus, Natura auserat, humana omnis ratio, eruditioque ridet. Commendanda ergo mendaciis, cùm veritatem non haberet con sonantem & patrocinantem, fuit.

Si rem presius consideremus, omnes huius generis libros ante tria quatuor aut quindecim circiter secula scriptos reperiemus. Putat Fallopius cum Mahumetana hæresi ferè, dogma Religioni illi infandæ per omnia congruens, natam esse. Probabilem facit opinionem, quòd authorem antiquiorem Gebro, de quo certo constet, nullum habeant: quod quidem ipse sciam. Vetustiorum nomina Philosophorum non est dubium falso libris in scripta fuisse. Fuit autem hic Gebrus, si Bracecco credimus, Arabs, Persarum atque partis Indiæ Rex, nepos Ma- [p. 102] gni Mahumeti ex filia. Alii patrem faciunt Aijsium, alij Harem. Calid Chemicus filium Haijsien facit. Alij Hispanum faciunt, Magum, Astrologum, Chemicum: qui propius ad veritatem accedere videntur. Sic de Bracecco. Tanta est existimationis Geber in Ægypto, vt magnus Aristoteles ei cedat in triplici Philosophia: illi cedit Rabi Moses in Algorismo. Hermes Trismegistus in Magicis; Ptolemaeus in quadriuia Astrologia illi cedit: sed in sua scientia omnes fatui, (erraui, dicere debui Philosophi, hoc est, Chemici) deferunt illi. Et posterio res ab illo habuerunt veritatis eius scientiam, & merito ab eis Magistrosum Magister vocatus est.

Quisquis iste Gebrus fuerit, videtur Hispanus fuisse, Magus, Astrologus, & Mahumetanus. Si subduxeris rationem ingressus Arabum aut Saracenorum in Hispaniam, coniectura assequeris tempus, quo is vixit. De eruditione vniusquisque ex libris ipsius iudicium fecerit. De parentibus & origine parum sum sollicitus. Hoc vel ex prædictis verbis collegeris, eum ex primis vnum esse, qui de hac nouitate scripsere. De illis loquor, quorum libri ad nos peruenerunt.

Certè huius verbis magis adhærent, quàm oraculis diuinis, infelices Chemici, digni tali Præceptore discipuli. Cæteri omnes de sententia huius inter se acerrimè digladiantur: quanquam ausisse nonnulli vanitatem suam sibi dari velint. Nugæ sunt indignæ, quarum fere mentio tantùm fiat, quæ ab alijs dicuntur de Vellere aureo: de ramo aureo Vergilij: de fabulis Poetarum alijs. De ligno vitæ in Paradiso, quæ garriunt, deque conuersione vxoris Loti in statuam salis, & huius generis alia, etiam impia sunt & pœna grauissima digna. Haud existimo quenquam sic esse stupidum, qui, cum attentè legit, quæ de tabu- [p. 103] la Hermetis Smaragdina fabulantur, non olfaciat falsa & ficta esse.

Diocletianum Imperatorem, aiunt, libros περὶ χημείας, ἀργυρίου καὶ χρυσοῦ conquisitos exussit apud Ægyptios, ne comparatis diuitijs renouarent bellum. Apud Suidam hæc me legere memini, & scio: apud alium, quod meminerim & sciam, nullum. Hoc si verum est, paulò est antiquius absurdissimum hoc argumentum: nisi fortè per χημείαν intelligat Suidas non hanc χρυσοποιίαν, sed alteram illam, quam ab initio honestam, vtilem, & necessariam esse diximus: præsertim illis, qui feraces inhabitant metallorum regiones. Si hoc non sentit, suspecta esse potest Suidæ hoc in loco fides. Facile fuit, vt Suidæ temporibus, qui recens est author, libros Chemici compositos habuerint, in quibus tale aliquid nugati sint, qualia hodie quoque mentiri de Mose, Solomone, alijsque solent. Ex his si Suidas excerpserit, minus mirabimur. Vix aliàs consentiet cum historiis alijs. Sed siue antiqua sit, siue recens, hoc ostensum clarè hactenus fuit, impiam esse fabulam, & ridiculam insaniam. Nihil enim ad hoc facit antiquitas, vt aliquid verum sit aut falsum. (De rebus operibusque Naturæ loquor) si non fit sua natura tale. Quis nescit homines ab initio vanos & mendaces fuisse? & tum seipsos tum alios fefellisse? Exemplo sint Magia siue incantationes omnis generis, & harum filia Astrologica diuinatio. Sed hac de re finem facio dicendi. Heydelbergæ. Anno Domini 1566. Mense Augusto. Cum hæc perlegisset vir quidam egregiè doctus & pius, argumenta siue theses quinque mihi opposuit: non eo animo, puto, vt Chemicorum deliria probaret, nostra repudiaret: sed vt quædam rectius ac plenius explicarentur: quæ breuius & obscurius à nobis proposita iudicauisset. Quamobrem ei mox respondere amici & viri boni officio defuisse censeri possem. [p. 104] Hanc responsionem, quia vberiorem continet rerum quarundam in hac disputatione tractatarum explicationem, subtexere alijs placuit: vt apertè declarem me nihil magis cupere, quàm vt de his rebus accuratè cogitetur: & quid verum sit diligenter consideretur. Metallorum omnium vnam eandemque specie materiam propinquissimam & proximam esse non posse, validè satis, vt arbitror, ostendi. Quod si etiam constaret vnam & eandem esse omnium materiam propinquam, non tamen propinquissimam: incertum nihilominus permanere diximus, vtrum ea hydrargyrum foret cum sulphure mistum. Minus adhuc sequi dixi, vt ob id metalla viliora beneficio artis in nobiliora verè permutari valeant: cuius opera tantùm differunt à Natura operibus, quantum Ars distat à Natura. Quippe multæ plantæ, (vt de animalibus rebusque alijs sileam) ex eadem materia nascuntur, aluntur, augentur: quarum tamen nullam permutari in alteram posse credimus. Mas, fæmina, mola, res aliæ, ex vna nonnunquam materia propinqua in eodem loco generantur: quarum vnam in alteram permutari ob id posse nullus sanæ mentis putauerit. Nam si non alia mox fieret, aut non aliter atque aliter transmutaretur, non posset specie differentes formas recipere. At recipit differentes formas. Quare mutata est ac temperata diuersè. Quocirca non amplius est vna propinquissima talium materia, vt ex remotiore aliqua communi orta maximè putes. Sic & metalla interdum specie differentia, (& cum his alia quædam) ex eadem materia propinqua, sed non propinquissima tamen, sub terra connascuntur: quæ tamen in se inuicem conuerti ob id non possunt. Quis putet os aut neruum permutari in carnem artis cuiuspiam opera, vel cerebrum in hepar, quia ex vna eademque materia, sanguine scilicet, sunt conflata? Sanè ex sanguine vno omnes [p. 105] hæ partes nutriuntur. Quare ex sanguine etiam factæ sunt, si modo verum est physicum pronunciatum, illis nos ali, quibus constamus. Neque excusat responsio, partim alias ex semine, alias ex sanguine creari. Nam semen quoque ex sanguine, vt ex materia, ortum est. Quod si magis elaboratum coctumque illum sanguinem, qui in semen mutatus est, eo, ex quo caro generata fuit, respondeas, etiam metallorum materiam hac in parte disparem esse dicam. In praesentia sufficit vno verbo indicauisse, parum rectè firmèque concludi permutationem artificiosam rei vnius in aliam, quia ex communi quadam materia coaluerint. Non possunt eiusdem speciei indiuidua mutuò transmutari. Quomodo ergo propter hanc causam vnius speciei indiuidua in alterius speciei indiuidua permutari opinabimur, si vno sub genere proximo species vtraque comprehendatur? Hoc ergo sensu, si confessum hoc esset, metalla ex vna eademque nota nobis materia proxima constare: ac certùm præterea esset, alia velut rudimenta quædam aliorum esse, ac coctione perfici in aurum posse, non me negaturum, quin plumbum in aurum conuerti aliquando potuerit. Sed de hac re satis: nunc argumenta inspiciamus.

Metalla, inquis, in materiam proximam communem & eandem specie, (Nisi enim hic sit verborum sensus, nihil probat argumentum) resolui possunt. Ex vna igitur & communi specie materia omnia constant. Res enim quælibet ex illis conflata est, in quæ dissoluitur. Hac Propositione nihil est verius, si rectè intelligatur. Etenim non est necesse, vt res aliqua putetur ex illis esse constituta, in quæ corrumpitur: aut quæ ex ea corrupta generantur. Sic enim ex cinere facta essent omnia, cum in cineres redigit terra corpora cuncta valeant. Eodem modo aliqui ex pure, vermibus, alijsque talibus [p. 106] conflati fuissent: quorum scilicet corpora in huiusmodi res corrupta fuisse legimus. Accipienda igitur propositio est de solutione in partes suas, ex quibus vt materia actu inexistente composita est, non potentia. At hoc modo accepta verissima quidem est: veruntamen nostram opinionem non oppugnat. Quippe non potest ex ea colligi, res quaslibet in materiam proximam, ex qua scilicet proximè factæ sunt, dissolui posse. Verùm hoc esse tum solùm potest, cum ex aliquib. actu inexsistentibus, veluti per compositionem quandam res coagmentata est: non cum per substantialem materiæ transmutationem generata est. Sic animal in suas partes, scilicet carnes, ossa, neruos, dissoluitur: at ossa in sanguinem & semen, ex quibus transmutatis nata sunt, nequaquam resolui possunt vel Arte vel Natura. Non potest pullus redire in ouum: nec ouum in sanguinem gallinarũ: sicut neque hic in frumentum, quo nutrita est gallina, redire potest. Non datur enim regressus ab habitu seu forma ad priuationem: nec retrorsum vadit Natura, sed prorsum it semper: ac tanquam circulo suas absoluit mutationes ab elementis per infinitè varias mistiones & temperamenta procedendo. Ex priore subinde posterius, ex posteriore nunquam generat prius: donec ad prima elementa per varias alterationes & corruptiones iterùm peruentum fuerit. Quocirca non est generatio circularis siue reciproca in mistis, vt in elementis, sed alia fit ex alia siue post aliam sine reflexione vsque ad eam, qua mistum rursus in elementa dissoluitur. Verè ac Naturæ consentaneè ita à nobis dici, non ex illo tantùm principio Physico (de cuius veritate nunquam dubitatum video.) A priuatione siue corruptione non datur reditus ad habitum seu formam pristinam, perspici tur, verùm ex alijs quoque intelligitur. Impossibile iudicarunt omnes rectè philosophantes, vt vel duæ formæ species differentes [p. 107] eandem materiam eodemque modo temperatam informent, Nec duas vel vnam materias diuersè temperatas occupent atque teneant. (Pythagoræ μετεμψύχωσιν iam olim pro fabula omnes receitarunt: propterea nec ab authore quidem suo creditam opinantur.) Quippe actus omnis in propria inest materia. Si posset in quomodolibet corpore temperato inhærere anima nostra, facile feruaremur immortales. At nos corrumpimur tantùm res aliæ quia calefuint, frigefunt, &c. sed nos etiam morimur propter mutatum corporis temperamentum. Ergo quoties materia mutat temperamenti speciem, nouam acquisiuit formam: & quoties per alius formæ præsentiam mutata est rei essentia, temperamenti speciem priorem amisit materiam. Cæterùm mutari huc vsque materiam nequit, nisi vel accesserit aliquid, quod antea non aderat, vel aliquid præsentium prius abierit. Cum ex pane fit sanguis, non omnes partes materiæ panis vertuntur in sanguinem, sed quædam excrementi instar ineptæ sunt, vt ita mutentur: quas in sanguinis generatione separari oportet. Ratio eadem est aliorum omnium, quæ essentiam mutant. Nisi enim res, quæ nunc est, aliquid in se habeat discrepans ab eo, quo futura est, non aliud esset nunc, quàm quod postea fiet. Scitissimè igitur Arist. in fine lib. 4. de Generat. Anim. scripsit. Nihil ex toto subiecto corrupto generari sed dissimilia in rei alius ortu secerni quædam semper: non in naturalibus tantùm mutationibus, verum etiam in artium effectionibus. Vt enim ex panno sartor vestem, ex corio sutor calceum, ex lacte matrona caseum, ex musto Natura vinum purum comparant, partes quædam segregari auferrique oportet. Causa hæc est, quòd tota materia nec aliarse figura, nec à Natura temperamentum rei generandæ conueniens recipere potest. Sicut igitur non miramur, quòd neque vestes & calcei possint retexi in pannum & corium eiusdem quan- [p. 108] titatís & figuræ, quam ante sectionem habuerant: neque quisquam ignorat, cur vel caseus in lacidem redire, vel vinum in mustum resolui non possit, ita neque mirari debemus, quòd res naturales essentialiter mutatæ in eandem illam materiam siue rem, ex qua proximè ortæ sunt, dissolui nequeunt. Proinde corruptum vinum in acetum, non in mustum. Multæ namque partes musti abierunt, dum vinum purificaretur: quæ restitui nequeunt. Quo factum est, vt alia musti, aliæ rursum vini sit temperies. Quocirca corrumpi ipsum oportet, non in id, quod fuit, sed in aliud, acetum scilicet: & hoc in aliud quippiam rursus: donec ad Elementa regressio facta sit. Ita bilis non corrumpitur in sanguinem, ex quo supercalefacto & corrupto genita est, sed in humorem alium: & hic in alium rursus: quousque in elementa resolutio desinat. Pari modo habet res in metallis, siquidem ex hydrargyro & sulphure permutatis ac mixtis conflata ponantur. Non in hæc resolui poterunt retrorsum eundo, sed in aliud quippiam ea mutari oportet prorsum pergendo. Non enim generantur res mixtæ circulo: Sic inquam, vt, quemadmodum ex priore posterius ortum est, ita ex eodem mox prius illud iterum nascatur, sed in elementis hæc solis locum habet. Sunt enim hæc termini seu extrema omnis generationis naturalis, & in se mutuò transmutari possunt. Quamobrem reciprocam in ipsis generationem esse necessarium est, non rectam: quæ in medijs duntaxat potest intelligi. Vtramque hanc generationem pulcherrimè & pro more suo breuissimè complexus est paucis versibus in Metaph. lib. 2. Minores, capite secundo Aristoteles. διχῶς δὴ λέγεται, inquit, τὸ δὲ ἐκ τοῦδε, μή ὡς τόδε λέγεται μετὰ τόδε, οἷον ἐξ Ἰσθμίων Ὀλύμπια. ἢ ἐκ παιδὸς μεταβάλλοντος ἀνήρ: ἢ ἐξ ὕδατος ἀήρ. Mox vtrunque hunc modum exponens, ex puero, [p. 109] inquit, virum dicimus fieri, vt ex fiente factum, aut ex imperfecto perfectum: ex aqua autem corrupta non sic fit aer. Non enim aqua est velut dimidiatus aer seu via ad aerem: sed extremitates sunt tum aqua tum aer. Hanc reciprocam esse asserit: illam reflecti negat his verbis: οὐκ ἀνακάμπτει πρὸς ἄλληλα· ὥστε γίγνεσθαι ἐξ ἀνδρὸς παῖς, οὐ γὰρ γίγνεται ἐκ τῆς φύσεως τὸ γιγνόμενον, ἀλλ’ ἐκ τῆς παῦσεως. Mens ac sententia Aristotelis talis est. Cum vnum ex alio fieri dicimus, vel habent ordinem inter se naturalem prioris & posterioris vt necessarium sit alterum præcedere, alterum sequi: quomodo sciens præcedit factum, imperfectum perfectum, via terminum, medium finem, discens scientem, generatio rem genitam: In talibus res facta semper posterior, ac veluti finis quidam est prioris, vel ordine tali caret: sed habet vtrunque, id scilicet ex quo, & id, quod generatur, termini rationem. In priore genere seu ordine continentur mixta: quorum vnum semper rationem habet materiæ, imperfecti, scientis, viæ ac medij ad id, quod sequitur: quemadmodum discens ad scientem, & puer se habet ad virum. Etenim mixta inter elementa ex quibus conflantur, & in quæ postremò rursus retexuntur, media quædam sunt inter extrema: sicut discens inter ignorantem & scientem medius existit. In posteriore classe comprehensæ sunt elementorum mutuæ transmutationes, quæ se habent inter se, vt termini ad terminos, vt ignorans & sciens. Hic reflecti generationem oportet, cum extra terminos exire nequeat. In mixtis reciproca esse nequit, sed ab elementis per crasses varias discrepantes materias prorsum semper procedit; quousque ad elementa tandem iterum deuentum sit. Mixta namque non sunt ex termino, sed ex eo, quod veluti inchoationem continet rei generandæ. Nec refert, quòd sæpe posterius est ignobilius priore. [p. 110] Non enim de perfectione dignitatis, præstantiæ, nobilitatis nunc agimus, sed de ea, qua vnum tanquam materia, inchoatio, seminarium, medium ac via est ad consequens. In remotissima omnia tandem materiam iterum dissolui ex prædictis perspicuè intelligimus: cum res naturales cunctæ ab elementis per multas medias mutationes ad elementa, veluti primordia sua, per circulum tandem reuertantur. Tantum porrò abest, vt mixta, quæ remotissimam participant materiam eandem, in se inuicem transmutari queant, vt ne illa quidem omnia id patiantur, quæ in proxima materia communicant. Si, quæ in materia quouis modo communicant, in se transmutari inuicem possent, posset quiduis in quodlibet permutari: quod non modo absurdum est, verum etiam impossibile, cùm naturaliter loquimur. Hæc de propositione.

Iam quod ad Assumptionem attinet, in qua dicitur, metalla in communem quandam eandemque speciem materiam dissolui, potest ea concedi, & potest non concedi: vt ex dictis liquidè constat. Etenim si de remota materia intelligatur, nihil habet absurdi sententia: sed propositum sic non probat. Si de propria & proxima accipiatur, admitti nullo modo rectè poterit. Nam si præesset vna & eadem omnibus subiecti materia, in quam vel arte vel Natura proximè dissoluantur, necessarium est, vt vna quoque in omnibus insit forma. Quippe forma quælibet non potest inesse alia, quam in sua quadam ritè disposita materia. Proinde aliter dispositam esse materiam oportet pro receptione formæ ferri, & aliter rursus pro susceptione formarum aliorum Metallorum. Quæ dispositiones, si absque materiæ transmutatione adsunt & absunt, nullis distincta est essentialibus differentiis Metallorum materia: sed accidentibus quibusdam solùm discriminata est. Quocirca non habent metalla à forma substantiam, vt sint & dicantur metalla: sed [p. 111] à solis accidentibus quibusdam obtinet aurum, vt non sit ferrum aut plumbum: & alijs similiter accidentibus hæc referuntur accepta, quod non sunt æs, argentum, aurum. Sic ergò ferè distinguuntur metalla inter se, ac argentum viuum ac sulphur, quomodo Æthiops à Scytha vel Germano: culter seu gladius à vomere: vel vasa plura ex eodem luto aliter atque aliter ficta: gallus pennatus ab implumi: pomum maturum & coctum ab immaturo. Est ergò vnica metallorum substantia. At hæc quis prudens affirmare volet?

Addere hoc etiam possumus, metalla non esse metalla. Quippe Dux, Magister, ac pater Chemicorum omnium, Gebrus, in lib. 1. Summæ perfectionis, parte 3. cap. 31. & sequentibus sic definit metalla, vt definitioni hydrargyri nullo modo conuenire possit: quemadmodum in scripto obiter quidem, copiosè tamen satis ostendi. Ergo si metallorum materia, quam dicunt esse argentum viuum cum sulphure mixtum, metallum non est: ac nihilominus metalla à sua materia non differunt, nisi accidentibus quibusdam, consequens omnino est, vt metalla non sint metalla. Quod si nihilominus metalla nominari concedas, non significabit hæc vox certam substantiam ab hydrargyro diuersam, sed hoc tantùm denotabit, verum hydrargyrum alijs atque alijs accidentibus ornatum & tectum esse. At hoc non Philosophis modo, sed etiam omnibus seculorum & nationum hominibus rectè sapientibus aduersatur: adeoque cum Chemicorum opinione ex Diametro pugnat. Etenim ergo metalla non aliqua per se certi modi, siue non essent substantiæ per se, hoc est, se ipsis subsistentes: sed quæ essent, hoc per accidens essent. Quoniam metallum omne, quatenus metallum, accidens quoddam est arg. viui.

Possunt metalla resolui in olea, aquas, cineres: nec tamen ex eo me parietur Chemicus, vt opinor, concludere, metalla ex his actu in terra præexistentibus, vt ex propria sua materia, conflata esse. Quis enim oleum actu in [p. 112] locis subterraneis sic ponat, vt ex eo cum alijs quibusdam iunctis conflant metalla? Certè qui non sunt naturalium rerum imperiti, perfacilè intelligunt, vi ignis seu caloris, aliarumque efficientium potestate qualitatum plurima ex quibuslibet rebus generari, quæ in illis actu non continebantur. An etiam ex vermibus calceos, carnes, cadauera, constare arbitramur, quia huiusmodi res interdum propè totæ in eiusmodi animalia absumuntur? Nihil porrò interest nostra, siue ab arte metalla corrumpente, siue à natura eadem conficiente oleum in metallis generatum existimes. Quoniam si metallorum partes aliquæ possunt ab arte ignis opera in oleum mutari, quomodo non potuit natura ex Spiritibus certis sub terra in Metallorum generatione idem efficere? Iam si hac in parte substantialis facta est mutatio, quibus argumentis ostendetur in hydrargyro, si maximè concedamus (quod verum nunquam fuit, est, erit) metallorum materiam esse, nullam accidisse talem mutationem? Si ne in oleo quidem aliquid huiusmodi euenisse contendat quispiam, neque probaturum eum esse suam causam respondebo: neque effugiturum incommoda suprà dicta monebo.

Huc illud etiam accedit, quod non sequitur metalla ex eadem specie materia proxima constare, quia in hydrargyrum, aut rem huic consimilem in ignis dissolui possint. Etenim non quicquid cum hydrargyro similitudinem aliquam habet, id mox hydrargyrum est: quemadmodum nec quod auro simile est, continuò aurum est. Ipsi quoque Chemici non negabunt, permagnum esse discrimen inter hydrargyrum, in quod soluere se dicit aurum, atque alia, in quæ solunt, quemadmodum dicit, argentum, æs, ferrum, plumbum. Neque magis verum est, istas materias solis differre accidentibus, puritate, impuritate, coctione, cruditate, & similibus, quam ve- [p. 113] rum sit sanguinem hominis, equi, bouis, canis, aliorumque animalium duntaxat accidentibus distingui. Etenim sic differt animalium sanguis, vt vnius speciei sanguis nutrimentum non queat esse speciei alterius, nisi essentia eius permutetur. Hinc fit, quod nullius animalis sanguis hominem possit nutrire, nisi prius in ventre instar aliorum ciborum permutetur & concoquatur. Sic & illa materia, in quam metalla soluun aliquando Chemici, quædam accidentia quædam habeat similia, vt sanguis sanguini similis est, non tamen ideo censenda est eiusdem speciei naturæque esse, sicut neque sanguines omnes eiusdem sunt speciei. Quid dico eiusdem speciei? Reperiuntur enim sanguines colore, odore, sapore, consistentia non multum dissimiles nostro, tota natura nobis exitiosi & pestiferi. Non igitur solis accidentibus communibus differunt sanguines, sed specie & essentialibus differentiis discriminantur: quamuis oculorum iudicio vnius & eiusdem esse speciei videantur. Certè vt ex bouillo aut ouillo sanguine humana caro ali non potest, priusquam essentia eius concoctione permutata, & partes naturæ nostræ non congruentes segregatæ fuerint, sic ex materia ferri, æris, aut plumbi, nunquam poterit aurum argentumue confici, antequam verè transmutata sit.

Ex his omnibus perspicuè patet, neque propositionem præsentis causæ aptari sic posse, vt aliquid probet: neque Assumptionem veram esse: si de proxima metallorum materia, ex qua generata sunt, accipiatur. Etenim non potest res naturalis vlla composita in materiam, ex qua transmutata proximè orta est, resolui. Non enim pullus in ouum, aut vinum in omphacium, aut caro & ossa in sanguinem, aut hic in panem reuertitur: sed permutata materia & crassiore corpore corrumpuntur in alia quædam. Proinde vt maximè sit verum, metalla dissolui ab arte in hydrargyrum, non tamen posset hoc argentum viuum eiusdem [p. 114] esse speciei, cum ea materia, ex qua prius nata factaque à Natura fuerant. Ex quo sequitur, ex hydrargyro non fuisse Metalla producta. Si enim hydrargyrum, in quod soluuntur à Chemicis metalla, verum est hydrargyrum, constat ipsum specie naturaque differre à proxima Metallorum materia. Quoniam reciprocam generationem in talibus non posse dari clarissimè ostendimus. Si verò hydrargyrum eiusmodi cum nostro speciei non est, frustra conabitur hac propositione persuadere nobis, vt Metallorum materia putemus esse hydrargyrum. Quocirca alijs argumentis ad probandum hoc habebunt opus. Quòd autem nec in eandem speciem materiam solui metalla possint, non minus apertum est: nihil vnius speciei omnia existere confitentur: ac non specie, sed accidentibus duntaxat differre opinentur. Etenim res specie formaque differentes necessariò proximas habent materias discrepantes. Ex differentibus autem specie matricibus idem aliquid specie gigni is tantùm credet, qui rerum Naturæ omninò rudis est. Quippe differentes res specie easdem habere partes materiæ easdemque temperamenta impossibile est. Impossibile ergo illud etiam est, vt in eandem specie materiam proximam dissoluantur. De remota namque nullus ambigit. Equidem, si possent animalium carnes vel in succum quempiam, vel in eundem sanguinem iterum resolui, ex quo singula coaluerunt, tanta nihilominus futura esset inter illos succos aut sanguines dissimilitudo & discrepantia, quanta inter ipsas carnes partim sensu percipitur, partim ratione intelligitur. Esto soluant vel omnia, vel pleraque metalla in rem hydrargyro similem. An quia illa materia accidentibus aliquot sensibilibus conueniunt, mox etiam substantia & specie eædem erunt? Quid æquè simile est humano sanguini, ac suillus sanguis? At specie inter se differunt. Nec potest vlla vi naturali, multò minus arte aliqua fieri, vt [p. 115] suillus sanguis alat carnem humanam, priusquam substantiam priorem abiecerit: & partes multas, sine quibus suillus sanguis esse ac subsistere non potest, amiserit. Ego sanè tam non puto vecordes & vanos esse Chemicos, vt affirmare ausint, materiam, in quam aliquando soluunt æs aut ferrum, non plurimum differre ab ea, in quam argentum vel aurum soluunt, etiam si iudicio sensuum magna sit inter eas similitudo & affinitas. Quòd si specie differunt materiæ illæ, falsa est Assumptio. Si non differunt specie, vnicum, non plura (imò nullum) erit metallum. Ceterum specie metalla inter se differre, non solis accidentibus, abundè & solidè in scripto meo probaui. Sanè ex peritioribus illis Philosophis (sic enim seipsos nominant) nullum animaduerti palam negare, Metalla specie differre: quod vel ex eo constat, quòd, qui ad obiectionem, qua specierum transmutatio negatur concedi, respondent, nunquam negant se hoc non agere, vt species permutent. Quinimò palam affirmant, indiuiduorum vnius speciei transmutationem in indiuidua alterius speciei possibilem esse: atque ideo nihil se contra leges Naturæ tentare: dum vnius metalli specie permutare specie nobiliore dignioreque student. Quippe facile hoc esse, cum in primam materiam resolutio fit: aliter fieri eam non posse, ipsis quoque nobilissimum vident.

Primam porrò materiam, ex qua metalla constant omnia, ponunt hydrargyrum. Et quòd ex metallis quædam in substantiam talem solui queant, scio: an omnia sic corrumpi possint nescio. In verum hydrargyrum (quod videlicet tum accidentibus tum facultate sit præditum eadem.) pleraque dissolui non posse copertissimum habeo. Possunt etiam in aqua, oleum, salem, nitrum, res alias, solui: at non ob id non differunt aqua communis & aqua ex metallis confecta: quod de alijs quoque dictum volo. Vir humanissimus Illustriss. Princip. D. Georgij [p. 116] Friderici March. Brandenburgen. experientiss. Medicus D. Petrus Stähelin aurum in substantiam hydrargyro similiter mobilem nonnihil candicantem mutatum mihi ostendit: at hydrargyri vires in eo inesse non affirmauit. Esto igitur, possit hoc ars Chemicorum, vt in similem substantiam cætera quoque metalla omnia conuertat. An ex eo consequitur metalla ex hydrargyro concreuisse? Minimè gentium. Ex metallis generata fuerit substantia talis: sed ex ea non sint ob id orta. Iam enim demonstratum in illa vi posse fieri, vt res mixta in id dissoluatur, ex quo transmutato proximè genita fuit. Deinde si maximè posset in illud ipsum iterum resolui, non tamen in aliquid commune retexi posset: cum diuersæ species diuersas quoque materias propinquas habeant. Sanè hydrargyrum ex auro factum leui mutatione facta redit in aurum: quod de hydrargyro plumbi, aut vero hydrargyro dici non potest. Nam vt ex his aurum fiat, multis, varijs, ac longis laboribus est opus: vt ne dicam nunc fieri non posse. Differt igitur hydrargyrum auri ab hydrargyro plumbi (sic enim nunc nominemus) prorsus plurimum. Falsum proinde est in communem materiam resolui: si quam maximè in hydrargyrum quodque suum solui concedatur. Etenim materia communis plurium non magis apta est vnum quàm aliud fieri. At ipsimet Chemici contendunt metalla aliquot mutuò transmutari non posse. In causa illud est, quod non possunt resolui in materiam communem omni limitatione & definitione carentem. Quod si etiam præstare hoc artem posse daremus, nihilo tamen ars eorum foret melior. Cum enim materiæ habilitatem naturalem siue seminariam ratione donare solus Deus possit ac velit, ex materia autem habilitate ad certam speciem agente certo procreatione carere generari nihil possit, manifestè patet inanes & irritos futuros Chemi- [p. 117] corum conatus. Equidem creatæ potestates non possunt ex quolibet generare quodlibet, sed ex determinato determinatum, id scilicet, cuius habilitate materia quælibet comprehendit. Nihil enim potest ex re qualis gigni, nisi quod fieri apta nata est. Semper enim patiens patitur, quomodo pati potest, non quomodo agens mutare conatur. Hinc est, quod solus Deus ex quolibet quodlibet facere potest, cum præter & extra Deum materiæ habilitatem largiri virtus creata nulla possit. Ergo sicut ex semine dispositione & aptitudine formæ canis in se habente, non aut ouis aut simiæ, nunquam generabitur ouis aut simia, ita ex hydrargyro habilitatem in se tenente formæ ferri, non auri, nullus vis creata generabit aurum. Etenim forma auri cum specie distincta sit à forma ferri, materiam quoque requirit, quæ dispositione atque elementorum temperatione obtinuerit specie differentem à temperamento ferri. At elementa sub certa proportione concreta ad certam dispositionem, non Ciniflonum artis, sed solius Dei opus est. Quo etiam fit, vt qui talia sibi arrogat, quæ Dei solius est, impiè sibi ascribat. Hoc pronunciatum Physicum tenendum est rectè philosophaturo, Materia propinquarum specie differentium rerum communem nullam esse: quia scilicet aequè se habeat ad vtrunque. Non enim est certæ speciei ac formæ materia, si non limitata, circumscripta, & disposita esset ad huius formæ susceptionem, non alius. Remota potest indefinita quidem esse, at definiri ab arte non potest: cùm quibus, ad certo formæ receptionem definienda sit, scire supra captum sit hominis.

Duo nunc quædam solidissimè & clarissimè probauimus. Primum est, Res mixtas nullas in materia, ex qua per mutata proximè sunt genitæ, resolui posse. Nam materia antequam formam reciperet aliter temperata erat, quàm post formæ susceptionem. Partes igitur in transmutatione ad temperamentum formæ suscipiendæ correspondens resolui. [p. 118] ueniens aliquas amisit: quas qui reddere non possunt, ne soluere quidem compositum in priorem materiam possunt. Sanè dum temperamentum seruat materia, forma sua non spoliatur. Temperamenti specie mutata, necesse est formam seu speciem adesse aliam. Quod si ergo materiam ponas prius recipere temperamentum, priorem etiam formam recipere eam oportebit: quod fieri non posse, ostensum est. Idem hoc ex eo non minus perspicitur, quòd non datur à priuatione reditus ad habitum in naturalium generationibus. Alterum est, Res specie differentes non posse, in materiam communem solui. Quoniam temperamentum speciei idem procrearetur è temperamentis specie discrepantibus: quod fieri nequit. Nam sicut impossibile est, vt vnica specie forma informet materias specie distinctas, ita impossibile quoque est, vt materiæ sub differentibus specie formis contentæ, in vnam eandemque dissoluantur. Sanè quod in aliquid soluitur tanquam in partem actu inexistentem, hoc inesse oportet. At in specie differentibus rebus nulla inest materia communis (de propinqua & propria loquor) sed differunt materiæ sicut formæ differunt. Quomodo igitur in communem dissoluentur? Si quid ergo ex earum corruptione generetur simile, id hoc non dicuntur dissoluta. Quod enim sic fit, generatur, cum prius non esset, non per secretionem prodit in apertum separatimque existit. At fieri non potest, vt ex dissimilibus materiis vna similis euadat, ex qua prius ambæ natæ genitæue fuerint. Exemplo res erit clarior. Aurum ponamus mutatum in hydrargyrum, (Sic enim nunc substantiam hydrargyro similem vocare libet) & quæramus, vtrum in substantia reduci ad aurum queat, an non? Si poterit priori conditioni restitui, auri formam retinuit, accidentia duntaxat communia, quæ adesse & abesse absque [p. 119] rei interitu possunt, amisit. Non enim restitui potest, quod forma spoliatum est: propterea quòd non datur regressio, vt sæpe iam est dictum, à priuatione ad habitum, siue à corruptione ad formam. Si reduci in aurum nequit, non est materia metallorum omnium communis. Non enim auri: multò igitur minus aliorum. Primum itaque argumentum inutile prorsus est: quod, quia maiorem quam cætera verisimilitudinem habere videtur, pluribus à nobis refutatum est.

Ad secundum facilis est responsio. Sumit enim hoc, in argento viuo inesse potentia aurum: ideoque posse actu aliquando inesse: & hoc vt fiat, arte præstari posse. Nititur hac propositione. Quicquid in aliquo potentia est, in eodem actu esse potest. Si per inesse potentia intelligere idem cogeremur, explicatione Propositio nulla indigeret. Quis verò tam est iners, qui hanc sumptionem simpliciter positam concedat? Quippe de remota potentia si accipiatur, tunc res quælibet in qualibet inerit. Si de propinqua intelligatur, falsa erit Assumptio. Quòd si verò potentia inesse idem significet, quod separabile esse, non ibi inficias, quin vnoni metallo sæpenumero aliquid sic contineatur, vt arte ab eodem separari possit. At longè differunt, potentia propinqua inesse: & potentia separabile inesse. Quod enim hoc modo inest, actu inest, tametsi lateat nos: ac rationem materiæ seu potentiæ habeat. Quod autem primo inest modo, actu non inest, sed inesse potest solummodo: sine permutatione materiæ subiectæ generari ex eadem non potest. In hydrargyro nondum ostensum est hoc modo inesse aurum argentumue. Quocirca negamus Assumptionem esse veram.

Quibus addi illud etiam potest, quòd, etiam si in hydrargyro aurum inesse potentia concederemus, perperam nihilominus sumeretur ab arte educi posse. Etenim res permultæ potentia habent, vt per naturalem transmutationem arte [p. 120] aliquid fiant, quod ex eis ars extruere nulla potuit, potest, poterit. Quis inficias eat, quin sanguis aut caro in pane insit potentia? Quis autem sanus putet arte ex pane sanguinem, aut ex sanguine carnem confici posse? Res naturales à Deo donatæ sunt habilitate varia & multiplici, vt pro agentium diuersitate diuersè varieque permutari possent. Longè aliter à cultro, ab aqua, ab igne, à ventriculi calore, patitur panis. Et quanquam ab omnibus pati possit, à nullo tamen agente alio, quàm à calore animalis verti potest in sanguinem seu chylum, proximam sanguinis materiam. Quid ergo sit miri, si hydrargyrum potentia esset aurum, & ab arte nihilominus in aurum mutari non posset? Ergo & falsum illud est, quod in hydrargyro sit potentia auri: & ineptum hoc est, quod potentia hæc ad actum deduci queat ab arte. Quocirca falsa est tota Assumptio.

Tertium argumentum inualidum æquè est. Argentum & hydrargyrum, itemque æs, argentum, aurum, naturaliter cohærent in vna massa. Ergo ex vna communi materia constant: propterea quod naturaliter cohærentia necesse est ex vna materia constare. Non opus est hîc longa responsione: cum apertum sit plurimas omnino res inter se cohærere, quarum tamen eadem prorsus materia non sit. Quis nescit metalla semper fere coiun gi cum aliqua lapide aut terra, simulque cum eisdem nasci, vt effossa metalla, iterumque repleta docent? Quis neget aurum & argentum modo sola, modo cum alijs metallis mixta inueniri? An non certius est argumento, argentum aliaque metalla non constare ex hydrargyro, vt ex vera propriaque materia, quia in paucissimis metallis hydrargyri vestigium reperiatur: & in hydrargyri & sulphuris metallis plerunque aliorum metallorum nihil deprehendatur? Si ex eo constarent, necessario in omnib. fodinis inueniretur integrum, ex parte, ex dimidio, am- [p. 121] plius, perfèctè, mutatum. Quorum cum nihil possit affirmari tanquam perpetuum: imò cum metalla omnis generis frequentèr effodiantur pura & sola: frequentissimè absque hydrargyro & sulphure: & in horum fodinis rarius reperiantur alia metalla: longè rectius nos negamus hydrargyrum metallorum materiam, quàm affirmet Chemici: præsertim cum præstantium & eruditissimorum omnium Philosophorum consensus accedat. Nec mirum videri alicui debet, quòd in metallis sæpenumerò plura metalla coniuncta & mixta inueniuntur. Etenim ex materia, non quidem prorsus vna & eadem, sed tamen multis partibus simili architectatur ea Natura: quæ varie permutata varias exhibet metallorum species. Quod autem mixta ista solummodo sint, non ex vna eademque proxima orta materia, id probat satis, quòd actu in massa insunt, ac separari arte possunt.

Quartum argumentum sumit, quæ nos omnino negamus. Nunquam enim probabitur, puto, sic hydrargyrum auro vniri, vt vnam vtramque conficiant speciem. Miscetur diuersæ res in distillationibus: in igne, & alijs modis: quæ difficilimè deinde iterum separantur. At ex eo non conficitur, sic mixta eiusdem esse speciei: aut alterum alterius esse materiā. Coniunguntur enim hæc per artem, quæ Naturæ simia est: substantias fabricari nullas potest: sed ex inultis inter se artificiose coniunctis vnum quiddam efficit per accidens: quale est Theriaca, & alia huiuscemodi pharmaca. Sanè si posset ars ex pluribus subiectis, vnum per se efficere, non esset ea principium externum, sed internum: intraque materiam tota abdita & extensum. Quod si ergo potest ars talia sic miscere, vt vnum quiddam videatur, quis dubitet, vtrum longè felicius idem hoc natura facere possit? Vt verbo vno hîc respondeam, non concocto euidentibus persuasissimis rationibus, arg. viui sic vniri auro posse, vt vna cum auro habeat specie: ab eoque separari nunquam & nullo modo possit.

[p. 122] Quintum longè petitum est, propositumque parum firmè probat. Iam pridem hoc apud Gebrum atque alios legi, sicut alia propemodum omnia. Gebrus in lib. 2. Summæ perfect. cap. de Natura auri, hydrargyrum facilè ideo recipere aurum ait, quia eiusdem sit naturæ. Non recipere ipsum aliud aliquid, quàm suæ naturæ cognatum & affine par est vtriusque argumenti robur. Ceterum aurum ideo per se absque hydrargyro calcinari nequit, quia optimè est mistum. Si adiectis salibus fundatur, aut hydrargyro addito in calce facilius redigatur, quid hoc ad Rhombum? Lapides metallici multi difficulter funduntur per se, facilius admista cum eis Cadmia vel lapides, quos fluores vocant. An propterea hos illorum putabimus materiæ? Nimis leue est argumentum: Hoc difficile aut funditur, aut in calcem redigitur, aut figitur, aut tollitur per distillationem in sublime, nisi hoc vel illud addatur: Ergo vna est talium specie materia. Quis ignorat contraria contrarijs temperari, vt facilius hoc aut illud patiantur, nec esse tamen eorum materiam specie eandem? Sic metalla nullus ideo rectè arbitratur ex salibus composita, quia permixtione rectius ac melius funduntur. Taceo quod non obediunt materiæ suæ rerum formæ, sed dominatur ei. Cur maior affinitas sit hydrargyro cum auro, quàm cum alijs metallis ignorare me fateor: interim ex eo non posse concludi, eandem esse specie vtriusque materiam certò scio. Magna quoque est Magneti cum ferro affinitas. Causam etiam hîc ignoramus: at hoc interim scimus, non esse vtriusque vnam specie materiam.

Ratio eadem est sexti & postremi argumenti: quod ipsum quoque apud Gebrum in lib. 1. Summæ perfect. ca. de Hydrargyro legimus: tametsi alijs proponat verbis. At invalidius est, quomodo cunque proponatur. Quippe multa certo modo præparata auidè accipiunt hunc vel illum humorem: quæ propterea nullus intelligens su- [p. 123] spicetur ex vna eademque specie materia orta fuisse. An idcirco Magnetis & ferri proxima materia specie eadem est, quia alterum ab altero attrahitur? An eadem est succini ac festucarum & pilorum materia, quæ facile ad se pertrahit? Sicca facile combibunt tenues humores: quorum tamen materia eadem proxima non est. Vt summa tim dicam: præter primum argumentum nihil hic est, quod probabilitatem habeat. Quoniam cætera vel petunt principium, id est, sumunt hoc, de quo quæritur, vel in facto consistunt. At nos permultos scimus editis libris testatos fuisse cum hæc tum alia huiusce generis plura, quæ deinceps alij partim rationibus, partim re & facto falsa fuisse luculenter demonstrarunt. Potest ars imitari Naturam: eiuscemodi non nunquam struere quæ à rebus Naturalibus nec citò, nec facilè, nec quinuis distinguere possit: at eadem tamen præstare nequit. Natura potestas est diuina, cuius solius proprium est substantias architectari. Ars substantias siue species substantiales nullas fabricatur, sed solum accidentales quasdam formas rebus appingit: nisi beneficio naturalium causarum mutationem materiæ adferat. Metallorum matricem scimus esse loca sub terris in rimis saxorum terrarumque: vbi non à calore solo elaborantur, sed à frigore quoque indurantur & compinguntur. Ex prædictis omnibus intelligi possit, quàm procul à scopo aberrent, qui ex corporibus à Natura mixtis aliam eiusdem generis proximi speciem nobiliorem fabricari conantur. Dixissem plura, nisi ad omnia hæc non aliter in scripto respondissem, ac si tunc, cum scriberem illa, obiecta hæc fuissent. FINIS.

Epistola de natura, materia, ortu atque usu lapidis sabulosi

[p. 124] [p. 125] EPISTOLA DE NATVRA, MATERIA, ORTV, ATQVE VSV LAPIDIS SABVLOSI, QVI IN PALATINATV AD RHEnum reperitur. AVTHORE THOMA ERASTO. Medico. BASILEAE, PER PETRVM PERNAM. M. D. LXXII.

[p. 126] NOBILI AC GENEROSO ADOLESCENTI, D. ANDREAE ZEBRzydovuskio de Vuiedzbork, Illustris, & Magnifici D. Baltazaris Zebrzydovuski, Palatini Prestensis filio, &c. Domino suo plurimum obseruando.

Historiam lapidis fabulosi, quem D. Conradus Gesnerus Ψαμμόθεον, alij quidam Ψαμμόλιθον vocarunt, ante annos aliquot scriptam, secundae parti disputationum Antiparacelsicarum attexere duabus de causis visum est, illustris ac generose Adolescens. Vna est, quòd eius generatio aliquid habet affinitatis cum generatione certorum lapidum ac metallorum. Altera, quòd à compluribus expetita iam pridem fuit. Nam et Dantiscanis, & Pomeranis, & Polonis, & Gallis quidam potestatem sibi à me fieri cupierunt transcribendi: quod facile, vt par est, impetrarunt. Ipsos quoque lapides magna copia hîc collectos, per multos in diuersas regiones secum auexerunt tum Nobiles, tum Equites alij: quod incredibilem in eo vim & efficacitatem inesse fracta ossa glutinandi & persanandi persuasum haberet: quidam etiam compertum sibi diceret. Sanè medici vulnerarij fabulam ex distantibus admodum locis eosdem sibi mitti petunt. Quamobrem gratum me omnino facturum plurimis existimaui, si hanc eius historiam publicarem: quo possent eosdem industrij talium rerum indagatores in suis quisque regionibus diligere. Quod autem tui nominis inscriptione, generose Baro, ornata, in publicum prodit, ideò factum est, vt gratiam tibi habeant, quicunq beneficium se accepisse putabunt. Quippe tua iam quodammodo, non simpliciter mea amplius esse videbatur, quam sub initium huius anni, quem tibi felicem faustumque comprecor, vt meæ erga te beneuolentiæ expectationisque de te conceptæ testimonium esset, Strenuesco, antiquos imitatus, destinaueram. Veteres enim inuen- [p. 127] te anno strenas ijs, quos diligebant, & in quibus virtutis atque strenuitatis (à qua Nonius Strenam deductam opinatus est) argumenta obseruarant, dare soliti fuerunt. Cur porrò te nobilissime Adolescens, non antem colam duntaxat, sed maxima quæuis à te expectem, id cum aliorum honorum virorum, tum D. Christophori Threti laus et commendatio, in primis autem generosa indoles tua, quam & illo tempore, quo conuictor meus fuisti, et postea quoque, in te deprehendi, perfecit. Quis enim non amet, est summè faueat, de eo speret quam maximam, optimaeque omnibus horis studiorum virtutisque causa non dubitat relictis parentibus, opibus, amicis, patria, externas peragrare ac visere regiones, quo ingenium bonis artibus expoliat, animum virtutibus muniat, vitam honestis moribus exornet, denique in omnibus maiorum suorum vestigia imitetur, eorumque gloriam non aequare modo, verum etiam superare, siquidem fieri possit, contendit? Quæ de laudibus maiorum, et vtriusque parentis tui, virorum dignitate, virtute, pietate, gestarumque rerum splendore et gloria clarissimorum, audivi, ideo recitare hoc loco nolo, ne cui assentari tibi voluisse videar. Vnum hoc te moneo, vt illustrium auorum parentumque tuorum sæpe recorderis: et quanta comitum de Teczin virtus fuerit (ex qua maternum genus ducis) crebrò apud te cogites, ne alienis potius quàm domesticis exemplis ad res praeclaras et praedicabiles suscipiendas ac peragendas excitatum te sentias. Deum precor, vt te Ecclesiae pariter et Reipublicae salutem esse velit. Amen. Heidelbergae 4. Id. Ian. anno à Virginis partu. M. D. LXXII.

Tuæ præstan. et Generos. obseruantiss.

Thomas Erastus Medicus.

[p. 128] DE NATVRA ET ORTV LAPIDIS SABVLOSI, QVI IN PALATINATV AD RHENVM REPERITVR, ac de Vsu eiusdem in Medicina, ad virum in omni præstanti doctrina eruditissimum, D. Conradum Gesnerum Tigurinum, philosophum ac Medicum clarissimum.

NON sum oblitus, quod in postremis ad te literis meis pollicitus tibi sum, clarissime ac præstantissime Gesnere, me, quæ mea esset de ortu Sabulosi istius lapidis sententia, quo iam per Germaniam plurimi felicissimè in fractis ossium percurandis vtuntur, ad te scripturum esse, cùm primum locum generationis ipsius vidissem, ac singula accuratius explorauissem. Ne igitur non satis fecisse officio videar, rem, vt inueni, omnem diligentissimè explicare tentabo.

Die Aprilis 17. ad locum, vbi plurimum reperitur, aliquot liberalium artium Magistris, Medicinae studiosis comitantibus expatiatus sum. Ad eum nos Illustriss. principis Electoris aulae Magister, qui iam ante locum perlustrat, & vbi plurimus inueniretur, obseruauerat, deduxit. Deinde anno 1564. die 11. Septemb. comitantibus tum aliis, tum D. Sigismundo Melanthone, Medico, pietate, virtute, ac doctrina clarissimo, collegaque charissimo, iterum exiuimus: & quanta potuimus diligentia omnia tunc quoque perscrutati sumus. Est is locus in itinere, quà hinc rectà Spiram itur, militari Germanico ab vrbe nostra distans: luporum (nescio) nobilitatus ac clarus. Latissimi ibi visuntur campi steriles, arenosi. Arena alicubi alta est, quinque aut sex pedes, altior, multis etiam in locis minus est profunda. [p. 129] Est autem arena illa tenuissima & purissima nihil omnino alienæ substantiæ ac terræ admixtum habens instar agrorum, qui licet arenosi sint, fructum tamen ferunt. Per hosce campos passim innumerabilis copia istorum lapidum reperitur: maximè cùm à via publica ad vtramuis manum paulùm disceditur.

Hic cùm propè viam ad sinistram maiusculi lapidis vestigia deprehendissemus, perfodere arenam cœpimus, vt radices conspicaremur. Erat in eo loco arena admodum alta. Quam dum vndique tollimus, maiorem semper fieri truncum seu basin animaduertimus. (Quanquam hoc perpetuum non est. Hoc enim anno circa eundem locum truncum inuenimus, magnitudine candem seruantem ad radices vsque, vt arboris caudex defixus ibi videretur. Crassitudo paulò minor, quàm quæ vtraque manu plene comprehenderetur.) Tandem fossa lata facta, altitudine aliquot pedum inuenimus sub arena argillam pinguem cinerei coloris, ad cæruleum declinantis. Hanc cùm rumperemus, apparebat ipsam ex densato & quodammodo concocto, vel ex dimidio permutato sabulo concreuisse. Opinor ex promissione pinguium, calidorum, & fortassè sulfureorum halituum talem fieri actione latentis in terra caloris. Venas multas rubiginoso colore interspersas habebat, vt ferri venæ existimarentur. Non dubitabamus sulfuris eas indicium argumentumque esse. Oblitus sum iniicere in ignem, vt odorem expenderem: tametsi tunc prorsus facere in animo haberem.

Per huius argillæ superficiem (& intra eandem) propagines quasdam huius lapidis in omnes partes spargi, atque à trunco paulùm ad latera, pollicis crassitudine, aut paulò maiores excurrere vidimus. In superficie duriuscula cum esset argilla, mollior statim, ac pedem vnum fodiendo descendimus, apparuit. At cùm secun- [p. 130] do inspiceremus, nihil remittebat durities, etiam cùm ad tres pedes, plus minus, perfodissemus.

In media ista argilla pingui, cærulea, rubiginosis venis multis, vt dictum est, distincta, multæ cochleæ paruæ, albæ, inanes, reperiebantur: quas in eadem natas fuisse certissimum censebamus. Neque enim tam altè vllo modo descendere & tam profundè in argillam insinuare sese potuissent. Quæcunque argillæ frusta manibus rumperentur, multæ hinc inde sparsæ in medio ipsius corpore apparebant. Harum aliæ lentis, aliæ ciceris, nonnullæ maiorem ambitum habebant. Verùm ita erant fragiles, vt lenissimè digitis contrectatæ in puluerem verterentur. Ita porrò affabrè & concinnè erant factæ, vt nihil artificij deesse eis cognosci à nobis posset, quod in illis, quas supra terram reperimus, inesse perspicimus.

Cùm paulò altius fodiendo penetrassemús, multa statim aqua in fossam infernè confluxit. Neque sollicitos ea res nos valde habebat, quòd trunci (ita basin lapidis appello) radices, non multò altius in argillam descendere, sed ferè circa eum locum finire cerneremus. Cùm secundò eadem hæc in eodem fermè loco inspiceremus, argillam, vt dixi antè, duriorem & sicciorem inuenimus. Quin etiam cùm altius multò perfodissimus, vix tandem humorem reperimus. Putauimus causam diuersitatis hanc esse, quòd, cùm primò exiśsemus, terra adhuc humida fuisset, propter præteritam proximè hyemem, & nuper præcedentes pluias copiosas admodum. Nunc verò, cùm secundò examinauimus, rationi consentaneum videbatur, vt terra tota aridior appareret, propter præcedentem proximè æstatem, & diuturnam aeris siccitatem. Etenim à die 25. Iulij vsque ad præsentem diem, vix semel pluit. Quamuis enim nonnunquam per quartam horæ partem, instar [p. 131] roris aliquid aquæ depluisset, id quod terræ fortè satis tum est, non potuit tamen ab exigua illa aqua pluuis in superficie terræ hærens totus madefieri.

Post expensam profunditatem radicum in argillam de trunco vndiquaque descendendum, reliquas partes explorare incepimus: idque non in vno tantùm, sed pluribus postea factum est: quanquam non pari diligentia ceterorum radices inuestigauerimus: quod similiter in omnibus rem habere persuasum haberemus. Et sanè verisimile est, cùm in cæteris nihil inueniretur discriminis, radices quoque similes fuisse. Sunt ex hisce truncis, qui magna arboris crassitiem æquent. At non ex vno lapide solido, sed ex pluribus teretibus partibus, ceu ramis quibusdam simul colligatis constant. Eas interpositum sabulum, quod spacia intermedia replet, ita coniungit, vt vnum corpus existimentur esse, priusquam manibus contrectentur. Sed nec eadem omnibus est partibus crassitudo, verùm maiores cum minoresque, inter se iunctæ cernebantur: quæ in pyramidis tamen formam vna fastigiarentur. Quæ res fortassè argumento esse possit, vt non supernè, sed infernè eos nasci dicamus. At cùm vnus solus truncus surgit, par ferme est crassities vtrobiq; videlicet suprà & infrà, vt antè etiam monui. Cùm ferè ad superficiem arenæ peruenerat ramos quosdam rotundos, quales ad te iam antè aliquot misi, per reliquam arenam emittunt. Ab eo loco eandem ferè magnitudinem, siue crassitiem seruant, & rarò sub arena, quàm in superficie maiores inueniuntur. Quinetiam haud infrequenter eâdem crassitudine, vt pollicis, aut digiti, aut maiore quantitate, ab imo ad supremam vsque superficiem ascendunt.

Non est difficile eos à reliquo sabulo, internoscere. Nam & duriores conglomerato sabulo, & candidiores mul- [p. 132] tò sunt: & plerunque rectà per arenā sursum ascendunt, ac si defixi supernè essent: interdum ad latera declinant. Vbi ad superficiem vsque pertigerunt, aut non procul ab ea absunt, (quales multos vidimus, quos tamen fractos esse, vero videbatur consentaneum) partes aliquas, vel ab hominibus, vel Cæruis, quorum ibi ingens est copia, aliisque animalibus, vel à pluuia & ventis abrumpuntur. Sanè dum adhuc recentes sub arena occultantur, aut cum suo principio, hoc est trunco continuantur, fragilissimi sunt, adeoque friabiles, vt in puluerem leui admodum confricatione digitorum comminuantur. Quod cùm dico, non ad sabulum alio quouis modo coactum siue conglutinatum, sed ad eum ipsum lapidem, qui in arenæ superficie de sua radice auulsus iacet, atque à sole excoctus est, refero. Iam enim dixi, eos conglomerata arena multò esse duriores.

Quæ hoc modo partes abruptæ, superque arenæ superficie disperse ac soli expositæ aliquandiu iacuerint, indurantur amplius, magisque albescunt. Sed & crustâ, quam à circumlito sabulo, quasi nigricantem corticem quendam contraxerint, magna ex parte amittunt: quidam etiam seruat. Hanc & à pluuia ablui probabile est. Præterea arescento à sole humore, quo agglutinabatur, sua sponte decidere sæpe certum est. Ita namque fieri vidimus, cùm in manibus nostris exiccari permitteremus. Ob has causas, omnia fermè illa fragmenta, quæ in superficie arenæ reperiuntur, ijs quæ sub ea conduntur adhuc, non tantùm duriora, verùm etiam vt plurimùm candidiora fieri existimo.

Oportet hoc in loco commemorem, quod & nobis videri iucundissimum fuit, & ad rem præsentem facit omnino plurimum. Cùm per campos illos arenosos vagaremur, & quid quolibet in loco obseruatione dignum appareret, notaremus, inuenimus ex hoc genere [p. 133] lapidem, cuius tibi fragmentum mitto, ita vt sequitur natum, Crassitudo eius, vt vides, digitum mediocrem vix æquat, aut certè non superat. Longitudo fuit quinque pedum (nam dum adhuc integer in terra iaceret metiri sumus) æquali vbique crassitie, vt postremâ eius pars, quæ extra sabulum cernebatur, nihilo minor ea esse videretur, quæ trunco infernè subeunti continuata erat. Dixisses baculum seu virgam fuisse sub arenæ superficie à bubulco absconditam. Si non stipiti paulò crassiori ex profundo ascendenti, manifestè vt mox dicemus, continuatus fuisset, virga in lapidem conuersa videri potuisset negligentis inuenti.

Huius stipes, aut radix, vt sic vocem, quâ paulò crassiorem fuisse dixi, ex profundo ascendens, rectà superficiem, vbi ferè omnes solent, patebat. Ab ea cùm non longius abesset, quàm palmitem vnum, recurvatus, inque terram reflexus, per spacium pedum plus minus quatuor sub arena latens exporrigebatur. Extra arenam procurrerat pedem vnum, aut eo amplius. Dubium nō erat, vel ipsa loci, in quo repertus est, natura testificante: quin vti sabulum, quo opertus fuerat, dispulissent. Erat etenim collis arenosus, procul ab arboribus, vt nihil ventorum flatus arcere impedireue possit, vndacinque spirent. Præterea extrema lapidis pars, quæ extra sabulum apparebat, solùm nō vbiq; attingebat, sed nonnihil eleuata erat, ac si venti sabulum aridius, cui incubuerat, nuper depulissent, ac subtraxissent.

Huc illud quoque pertinet, quod, licet iam ab arena tegeretur, adhuc tamen per vnius ferè pedis spacium cerni poterat. Siquidem arena quasi pro crassitudinis ipsius modo intumuisset, paulò altior cernebatur et in parte qua lapis pergebat, vt fabuli ei conformatam, progrediendi dedisse putaretur. In causa verò non hoc, sed humiditas fuit, per quam ei tenacius adhærescebat, quàm [p. 134] vt à ventis disijci tam facile posset. Nam arefactum sabulum instar pulueris dissipabile cum sit, à flatu non magno longe lateque disijcitur. Cùm humidum est, cohæret, nec dissipabile existit. Sanè qua parte detectus erat, sabulum aridissimum videbatur. Vbi tegebatur, adeò erat humidius, vt vel ab ipso lapide aliquid accepisse humiditatis censeretur. Equidem isti lapides cum trunco suo continuati, humidiores multò sunt, quàm illi qui de trunco abrupti exiccantur. Ex quo coniicere licet, eos nonnihil humiditatis à matrice, vel trunco, vel radice perpetuo ferè haurire. Alateribus, quod humectari æquè non potuisset, facilè dispersum est. Continuus erat, vt in eo nulla planè rima appareret. Vt primùm de terra sustulimus, in fragmenta, siue partes aliquot diuisus est. Nec præcauere, quin ita accideret, potuimus, licet valde cuperemus atque etiam conaremur integrum conseruare.

Ex ista enarratione promptum est intelligere, nullius eos animalis ossa esse, vt cùm alij, tum ego quoque de principio suspicatus fui. Quòd verò poros habeant multos, sicut ossa, inde euenire nō ambigo, quòd ex sabulo concreti sint, cuius partes tam exactè coire non semper possunt, vt non poros meatusque aliquos pariant. Est tamen inter poros, qui in aridis ossibus cernuntur, & eos, qui in hisce lapidibus reperiuntur, magnum omnino discrimen: id quod libenter confitebitur quisquis eos diligenter cum arefactis ossibus, vt ego feci, contulerit.

Rotundam seu teretem figuram cum longitudine, à loco generationis & matrice, vt sic appellemus, ipsos accipere certum est. Carent etiam plerique omnes ea inæqualiate crassitudinis & tenuitatis, quæ in ossibus inest, sed eandem frequenter magnitudinem, vt ex supra commemoratis perspici poterit, seruant. Quin etiam extuberationibus & capitibus illis ossium in extremitate [p. 135] horum apparentibus, destituti omnes fuerunt, quotquot ego conspexi: tametsi omnino multos viderim, eosque benè longos. Nodos seu capita multa habent eorum aliqui, sed non vt ossa: in extremitatibus, sed in medio potius & à lateribus. Incurui etiam sunt, & tam varij hac in parte, vt cum ossibus nullis conuenire possint. Quod idcirco monere placuit, ne aliquis deinceps eos pro ossibus habeat.

Modus generationis eorum talis mihi esse videtur. Caliditas qua in terra inest: expingui illa, de qua supra à me dictum est, argilla & aquasubiecta, exhalationes siue halitus, siue vapores (pro eodem omnia hæc nominana hîc in præsentia ponentur.) crassos, pingues, calidos, &, vt suspicor, sulfureos excitat plurimos. Hi sub arena certis in locis collecti, multas sabuli partes complectuntur, easque pro viribus permutant. Deinde coniunctim sursum tendentes per sabulum rarum, viam sibi, qua possunt, aperiunt, ac partes, quas comprehendunt, sua pinguedine conglutinant. (Suprà dixi, eos nonnunquam ad latera exporrigi, & obliquè per sabulum ferri. Non enim semper via patet sursum ascendendi. Attamen quia natura sua sursum contendunt, pars eorum maxima ad superficiem ascendit.) Ista postea sic mixta & glutinata inter sese, tum à subeunte infernè calore plures semper calidos vapores subministrante, tum ab eo etiam, qui supernè à sole in profundum pertingit, excoquuntur: ac pro concoctionis modo atque mensura, indurantur albescuntque.

Potest fieri vt sulfurei halitus vaporesue causæ sint albedinis aliqua ex parte: præsertim cum suffitu sulfuris quædam albescere manifestè soleant. At sola hæc de causa eos albescere vix dixerim. Argilla, de qua dixi hosce vapores tolli, alba quidem & ipsa est, sed minus multò quàm lapides. Nam cerulea potius quàm alba est, & rubiginosas multas habet venas. Deinde cùm ex eodem sa- [p. 136] bulo ipsa quoque generata sit, calorem abundè etiam traxisse oportet. Traxit autem procul dubio à vaporum permistione & coctione. Non negem tamen vapores, qui ab ea tolluntur, aliquid de albedine argillæ retinere: & sic plura esse quæ lapides istos albos reddat. Ipsum quoque sabulum arefactum albedinis aliquid habet: vt hæc etiam de causa facilius albescere possint. Atque hos ipsos lapides nunquam æque candidos esse, cùm humidi adhuc sunt, atque cùm arefacti sunt, certissimum est. Hinc suspitio est, eos sui coloris albi nonnihil à sabulo obtinere. Solum sabulum in causa non esse illud manifestè et validè probat, quod in ipsa etiam argilla longè eadem albidiores cernuntur. Quæ cum ita habeant, facile credi potest, albedinis huius non vnicam causam existere, sed plures concurrere.

Porrò ex solo sabulo eos non generari, notius esse puto, quàm vt explicatione verbosiore indigeat. Humore certè aliquo opus est, quo conglutinentur sabuli partes: quas cohærere vnirijs per sese non posse notum est. Sanè pluuia aqua id efficere nullo modo credo potest. Non enim facile, qui ita cogitet, rationem attulerit certam, cur certis tantùm in locis sabuli nascātur. Cur teretem longamque figuram duntaxat fingantur. Cur infernè ex argilla ad superficiem vsque superiorem, eadem illa figura, vt nunquam ferè extra circumscriptionem egrediantur, plerunque continuentur: quo pacto aqua pluuia tantulas soli partes sabuli coagulet, atque in profundum vsque semper eo, quo suprà incepit, modo pergat.

Frustuà hîc tritum illud, quod in rebus cunctis locum habet, cùm rectè adhibetur, pro dissoluione huius difficultatis obiicitur, non omnium sabuli partes idoneas esse. Vt enim id verum sit, ad hunc tamen nodum dissoluendum nihil confert. Permanent enim prior difficultas, & accedit maior etiam: quomodo idoneæ aptæque [p. 137] illæ partes sabuli, quæ in teretem hanc longam figuram soli rotundari poterant, in vnum semper ita locum coierint, vt semper versus inferiora, nunquam, (aut per quam rarissimè) ad latera inter sese cohæserint.

Pluuia certè aqua per omnes sabuli partes similiter descendere, ac ab omnibus æque combibi videtur. Ergo cùm aqua pluuia non possit credi glutinis esse huius lapidis, propter enumeratas causas, & absurditatem rei, aliud quærendum nobis erit. At vix aliud, imò ne vix quidem excogitabitur, præter istos, de quibus suprà memini, vapores atque fumos.

Probabilior ob id est nostra sententia, quòd Aristotelem habere videatur consentientem. Etenim à vaporibus omnia fossilia generari succosâ, concretos, & præterea lapides concrescere docuit. Neque verò fieri posse puto, vt ex solo vapore densato, isti lapides sabulosi, de quibus hic agimus, concrescant. Nam sabulum inesse, vel oculorum & dentium, si mandentur, iudicio, adeo certum est, vt si quis dubitet, is mihi in meridiana luce tenebras quærere velle putetur. Frigore eos condensatos concretosque oportebat. Hoc si esset, calore iterum liquari fundique possent, id quod nō esse verum compertum habeo. Non enim magis ab igne liquantur, quàm calcarius lapis. Quamobrem ex vtroque, vapore scilicet pingui, calido, crasso, & sabulo inter sese mixtis ac percoctis concreuisse eos rationi consentaneum est.

Certum porrò illud etiam est, non misceri tantùm hæc inter sese, vt vino aqua miscere solemus, sed transmutari à calore & percoqui, vt in formā quandam calcis, nō tamen verā, abeant partes sabuli pleræque omnes. Nam non raro integra quædam partes sabuli minimè permutatæ, nonnullæ etiam semimutatæ, per lapidis substantiam dispersæ reperiuntur. Magis permutantur, aut certè nō minus, sabuli partes, in istius lapidis generatione et coctio- [p. 138] ne, quàm terra in coctis fictilibus, aut lateribus mutata cernitur.

Et huic quidem sententiæ nostræ nihil video repugnare. Quòd enim suprà difficultatem habebat, nobis non officit. Dicimus namque vapores non ex omnibus terræ subiectæ partibus eadem copia ascendere, sicut ex omni aeris parte pluuia de nubibus descendit, sed ex alia pauciores, ex alia plures erumpere. Quæ causa est evidens, cur nō omnes sabuli partes, illæ, inquam, quæ transmutari possent, in lapidem istum conformentur.

Cur autem in longam istam figuram ferè tornentur: hinc etiam fortassè cognosci poterit. Vapor etenim copiosus certo aliquo in loco collectus, & superiora petens, per arenam viam sibi, qua maximè potest, (eam veluti perforando, ac terebrando,) facit: ac partes, quæ in medio sunt, cogit, conglutinat, vnit, atque reliquis vicinis separat. Ita sic mutatæ, partes proximas supra se eodem modo afficiunt, donec ad extremam perueniunt superficiem. Dum ita partes quædam coguntur, & à circumstantibus separantur, in ambitu spacium relinquitur vaporibus (spacium hoc manifestè apparuit, vbicunque emergere eos inuenimus) altius ascendendi, & superpositas partes simili modo permutandi.

Iam tum ita coguntur, sua sponte superiores incumbentes inferioribus ipsæ quoque ab aliis discedunt, spiritibusque viam præbent progrediendi amplius. Vbi verò sabulum densius est, quàm vt commodè penetrare spiritus isti queant, & ad latus spacium est, ad latus uti quoque declinant. Potest hoc ex suprà recitata à nobis historia, longo illo, quem inuenimus, lapide, luculente intelligi, quanquam rarius hoc euenire conspeximus. Plerique enim rectà per profundum ascendunt, leuiterque aliquando incuruantur, vt non nisi maximum circulum descripturi sua illa curuitate videantur.

[p. 139] Hunc ego modum generationis eorum existimem potius, quàm eum, quo plui atque vngues generantur. Nam sabulum sic semper nouum subire, & prius propellere, atque vt in corpore excrementa, ita rectè generari oporteret. Sed ipse quoque locus, non ita eos gigni facilè & liquidò commonstrauerit. Non posset enim fieri, vt non frequenter superarent sabuli superficiem. Imò plerunque eminerent à subeunte sabulo protrusi. At nullibi hoc vidimus, sed semper intra superficiem, aut in ipsa superficie, desinere conspeximus. Quod suprà de longo illo diximus, huic non aduersatur.

Sententiam illud confirmare etiam videmus, quòd non isto in loco solùm, verùm etiam alibi, vbi tales campi extant arenosi, isti lapides inueniuntur, aliàs nusquam. Quæ hinc itur Francofordiam, circa villam Eberstorff appellatam, magna eorum copia reperitur. Audiui etiam non procul à villa Schuetzingen, & prope Igelheim, et Latinoburgum, campos tales esse, qui permultos ferāt. Quin etiam apud pagum quem Altam ripam vocant, in sabulo hic cis Rhenum, eosdem vidi. Quare cum nō nisi in arenosis reperiantur, satis liquet, ex arena fieri. Si constaret similiter, talem arenæ argillam in ijsdem illis locis, vbi præterea reperiri diximus, subiectam esse, qualis ea est, quam nos vidimus, dubitari de sententia nostra minus posset. Sanè quia exteriora sunt inter se simillima, probabile est interiora non multum discrepare. Commoditatem nactus, explorabo ipse, aut, si per negotia non licebit, aliis hoc imponam. Videntur certè vtraque requiri. Nec posse hunc lapidem, vbi alterum duntaxat reperiatur, gigni, vel ex iam dictis liquet.

Quare facilè illis respondebimus, qui alibi quoque, similem argillam, id quod ego minimè nego, reperiri sine isto lapide asseuerant. Non enim est satis argillam ta- [p. 140] lem, & sub ea aquam, si ita libet, inueniri, de quibus vapores similes efferri possint. Oportet præterea materiam idoneam, ex qua ille vapor eidem permistus tale quid efficiat, præsentem adesse. Nec satis est sabulum quale cunque adesse: verùm tale sit oportet, quod et purissimum sit, & tenuissimum. Sanè campi multi visuntur planè arenosi, qui tamen, quia non ex simplici arena constant, admodum sunt foecundi. Istud autem sabulum ne herbam quidem facilè produxerit, exceptis admodum paucis, quales sunt tithymali. Præterea si in profundo sabulum esse cogitetur idoneum, terram superimpositam ita raram esse oporteret, vt sabulum est, quo vapores perrumpere, atque ad superficiem emergere possent. Et vt tales alicubi sub terra nascantur, non tamen perinde vtiles sint. Quoniam experientia docuit illos esse vtiles in primis, qui durissimi sunt albissimi. Tales autem fieri, nisi si expositi soli sint, non facile possunt.

Vt igitur finem faciam, & breuiter omnia dicam, causas efficientes huius lapidis iudico esse calorem subterraneum & solarem. Materiam sabulum esse aio minutum, tenue, purum, conglutinatum à calido, pingui, crasso, & fortasse sulfureo vapore: quàm non materiæ tantùm, verùm etiam opificis aliquo modo rationem obtinere censeo. Locus generationi aptus est sabulum, tum propter materiam, tum propter raritatem peruiósque meatus. Vidimus aliquot lapides inter fodiendum, plurimum à superficie adhuc abesse, quos frangi non potuisse constabat. Quòd si non superficiem arena crassior fuisset cogitetur, quàm vt iter vapori præberet, in generationis motu tales adhuc fuisse necesse est. Forma, non extra lapidem quærenda est. Figuram, à loco in quo generatur, accipere eos potissimum arbitror. Finis est is, qui fossilium, lapidum & metallorum est, quorum vsus aliquis noscitur.

[p. 141] De vsu porrò lapidis huius dicere plura, quàm dici ex aliis, nec possum nec debeo. Poterunt alij forsān plura narrare, qui frequenter periculum eius fecerunt. Ego illa recensēbo tantùm, nec omnia tamen, quæ auditione cognoui. Id vbi fecero, quam de facultate eius opinionem habeam, & quò referenda omnia putem, breuiter indicabo. Ex istis eruditi facilè ratiocinari poterunt, quibus in morbis vsus eius aliquis esse possit. Vix medicamentī alicuius vires semel omnes cognitæ exploratæque fuerunt. Experientia occasionem atque causam diligentius cogitandi de talibus semper præbet.

Audiui ego non paucos, qui vfum eius in fracturis ac rupturis minimè aspernandum esse asseuerant. Aiunt illi, si quis fractum os rectè in suum locum restitui curaret, & ex istius lapidis puluere, emplastrum cum oleo, aut rosaceo, aut myrtino, aut mastichino, modicaque cera concinnatum imponat, ac eiusdem pulueris drachmam vnam, vel paulò amplius, manè vesperique, in liquore aliquo sumat, eum intra paucos admodum, non quidem dies, sed, quod admirabilius est, horas, ab omni dolore liberari: & post paucissimos dies membro vti posse. Debet autem non semel tantùm sumere, sed ad minimum ter. Alij tribus deinceps diebus, alij binis, alij ternis, exhiberi iubent. Audiui præterea à Rusticis, quorum in fodiendo opera vtebamur, vt suprà dixi, ipsos ausos fuisse filiis suis exhibere puluerem istius lapidis frequenter: & vna hac ratione rupturas inguinum percurasse. Emplastrum quidem, nō ex huius lapidis puluere, quod tamen vtilius mihi esse iudicatur, sed ex Geranio contuso, & suilla pinguedine subacto compositum, fractis ossibus imposuerunt, non minore, vt ipsi quidem affirmant, successu. Efficacius sit, si pars maxima emplastri constet ex huius puluere.

Certò certius est, eum siccare plurimum posse. Nam su [p. 142] præ siccitate etiam linguæ admotus per quam tenaciter adhæret: is præsertim, qui albus est, & à sole rectè percoctus. Non minus quàm Bolus ille orientalis, & alia quædam tales terræ, tum exiccat, tum adhæret linguæ: & his fortasse amplius etiam. Non dubito quin vapor ille sulfureus, ex quo gigni eum arbitramur, suas vires ipsi quoque hîc conferat: vt minimè opus sit in sabuli naturam solius referre omnium effectuum causas. Quod si igitur ruptis, & illis, qui ossa artuum confregerunt, tantopere prodest, propter insignem facultatem siccandi, qua præditum esse constat, iuuare tales potest. Potest autem prædicta, vt aiunt, non in hominibus tantùm præstare, sed etiam in brutis: vaccis videlicet, capris, atque equis. Dicuntur mire coalescere ossa horum animalium diffracta, si & intra corpus exhibeatur puluis, & emplastri modo impositus sit.

Adstrictionem in eo, qui soli expositus fuisset, gustu percipere nullam quiui. Quanquam hoc affirmare possum, ipsum non in parua quantitate emplastro, defensiuo appellato, inditum, quod ad arceādas defluxiones ad pedis vlcus, tibiæ circumponēbatur supra locum vlceratum, mirè id ipsum reddidisse efficacius. Vsus eodem bis sum interea, dum ad te primùm de hac re scripsi, optimo successu in emplastri forma, (aliis præterea adstringentibus & siccantibus admixtis,) quod rupturæ partium circa vmbilicum in grauidis impositum fuit. Visum est non siccandi modo facultatem emplastri, verum etiam adstringendi potestatem maiorem effecisse. Sed qua hoc ratione eueniat, facilè intelligent eruditi. Hæc fermè sunt, quæ de vsu huius lapidis habeo comperta. Dico me comperta habere, non quod periculum ipse omnium fecerim, sed quòd à tam multis audiuerim, vt non credere aliquid non possim.

Vt fatear ingenuè quod sentio, vim facultatemque ipsius [p. 143] tantam minimè arbitror esse, quantā ei tribuērunt illi, qui se periculum fecisse asseuerant. Non enim nescio, quam facile homines imperiti artis medicæ, in istis fallantur. Vix dubito Bolum orientalem minus efficacem futurum, si quis ad hacc vti malit, tametsi maioris ista sanitas homini multò constet. Valdè increbruisse vsum eius per vniuersam Germaniam audio. In Pomeraniam vsque, magnam eius copiam ab equitibus, qui salutarem eius vim exploratam se habere mihi affirmarunt, deportatam certo scio. Innotescet aliis fortassè regionibus etiam propter incredibilem vtilitatem, quam præstare ante dictis morbis dictitant.

Fieri potest, vt aliæ quoque Nationes eundem habeant: præsertim vbi terra sabulosa reperitur soli exposita, arboribusque nuda: tametsi nec vsum fortassè norint, nec generationis modum locumque obseruarint. Placuit hac potissimum de causa, tàm diligenter eius natales describere, quo alij facilius in suis regionibus eundem quærerent ac inuenirent. Non audeo commemorare, qua quantaque miracula de eo audierim. Plura non credo, quàm quæ ad facultatem siccandi, quæ sanè perquam strenua in eo inest, rectè atque verè possunt referri. Ergo cum incerti nihil ad te scribere decreuerim, nunc finem scribendi facio: præsertim cum epistola modum excessisse iam quoque existimari queat. Vale.

FINIS.